त्वष्टा प्रजापतिर्ह्यासीद्देवश्रेष्ठो महातपाः । देवानां कार्यकर्ता च निपुणो ब्राह्मणप्रियः
त्वष्टा हा प्रजापती, देवांमध्ये श्रेष्ठ आणि महान तपस्वी होता. तो देवांची कामे कुशलतेने करणारा आणि ब्राह्मणांना प्रिय असणारा होता.
स पुत्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्वेषात्किलासृजत् । विश्वरूपेति विख्यातं नाम्ना रूपेण मोहनम्
त्याने इंद्राविषयीच्या द्वेषातून त्रिशिरा नावाचा पुत्र निर्माण केला. तो 'विश्वरूप' या नावाने प्रसिद्ध झाला आणि त्याचे रूपही अद्भुत होते.
त्रिभिः स वदनैः श्रेष्ठैर्व्यरोचत मनोहरैः । त्रिभिर्भिन्नानि कार्याणि मुखैः समकरोन्मुनिः
त्याच्या तीन सुंदर आणि श्रेष्ठ मुखांनी तो फारच तेजस्वी दिसत होता. त्या तीन मुखांनी तो वेगवेगळ्या प्रकारची कामे करत असे.
वेदानेकेन सोऽधीते सुरां चैकेन सोऽपिबत् । तृतीयेन दिशः सर्वा युगपच्च निरीक्षते
त्याने एका मुखाने वेदांचे अध्ययन केले, दुसऱ्या मुखाने सोमपान केले आणि तिसऱ्या मुखाने सर्व दिशांना एकाच वेळी पाहिले.
त्रिशिरा भोगमुत्सृज्य तपश्चक्रे सुदुष्करम् । तपस्वी स मृदुर्दान्तो धर्ममेव समाश्रितः
त्रिशिरा यांनी सर्व भोग सोडून अतिशय कठोर तप केला. तो सौम्य, संयमी आणि नेहमीच धर्माचरण करणारा होता.
पञ्चाग्निसाधनं काले पादपाग्रे निवेशनम् । जलमध्ये निवासं च हेमन्ते शिशिरे तथा
त्याने पंचाग्नि साधना केली, झाडाच्या मुळाशी राहिला, पाण्यात वास केला आणि हिवाळ्यात व थंडीतही सहन केले.
निराहारो जितात्मासौ त्यक्तसर्वपरिग्रहः । तपश्चचार मेधावी दुष्करं मन्दबुद्धिभिः
तो बुध्दिमान आणि आत्मसंयमी, सर्व वस्तू आणि अन्न सोडून, अशा कठीण तपश्चर्या करीत होता ज्या मंदबुद्धी लोकांना अशक्य आहेत.
तं च दृष्ट्वा तपस्यन्तं खेदमाप शचीपतिः । विषादमगमत्तत्र शक्रोऽयं मास्मभूदिति
शचीपती इंद्राने त्याला कठोर तप करताना पाहून मनात खूपच चिंता वाटली आणि 'हे माझ्या विनाशाचे कारण होऊ नये' असे त्याला वाटले.
दृष्ट्वा तस्य तपो वीर्यं सत्यं चामिततेजसः । चिन्तां च महतीं प्राप ह्यनिशं पाकशासनः
त्याच्या तपश्चर्येचे सामर्थ्य, सत्य आणि अमाप तेज पाहून इंद्राला दिवस-रात्र मोठी चिंता सतावत होती.
विवर्धमानस्त्रिशिरा मामयं शातयिष्यति । नोपेक्ष्यः सर्वथा शत्रुर्वर्धमानबलो बुधैः
'त्रिशिरा जसा जसा बलवान होत आहे, तसा तो मला नष्ट करील. वाढत्या शत्रूला कधीच दुर्लक्ष करू नये, हे बुद्धिमान लोकांनी लक्षात ठेवावे.'
तस्मादुपायः कर्तव्यस्तपोनाशाय साम्प्रतम् । कामस्तु तपसां शत्रुः कामान्नश्यति वै तपः
म्हणून त्याच्या तपाचा नाश करण्यासाठी काही उपाय शोधायला हवा. कारण कामवासना ही तपश्चर्येची शत्रू आहे; कामामुळेच तपश्चर्येचा नाश होतो.
तथैवाद्य प्रकर्तव्यं भोगासक्तो भवेद्यथा । इति सञ्चिन्त्य मनसा बुद्धिमान्बलमर्दनः
म्हणून आजच असे काही करावे लागेल की तो भोगात आसक्त व्हावा. असे मनाशी ठरवून, शत्रूंचा संहार करणारा बुद्धिमान इंद्र...
आज्ञापयत्सोऽप्सरसस्त्वाष्ट्रपुत्रप्रलोभने । उर्वशीं मेनकां रम्भां घृताचीं च तिलोत्तमाम्
त्याच्या आज्ञेवरून उर्वशी, मेनका, रंभा, घृताची आणि तिलोत्तमा या अप्सरा त्वष्टाचा पुत्र मोहून टाकण्यासाठी बोलावल्या गेल्या.
समाहूयाब्रवीच्छक्रस्तास्तदा रूपगर्विताः । प्रियं कुरुध्वं मे सर्वाः कार्येऽद्य समुपस्थिते
त्या रूपावर गर्व असलेल्या स्त्रियांना बोलावून इंद्र म्हणाला, "तुम्ही सर्वजणी आज माझ्यासाठी या कामात मदत करा."
यत्तो मेऽद्य महाञ्छत्रुस्तपस्तपति दुर्जयः । कार्यं कुरुत गच्छध्वं प्रलोभयत माचिरम्
"आज माझा एक मोठा आणि जिंकता न येणारा शत्रू कठोर तप करत आहे. तुम्ही लवकर जा आणि त्याला मोहात पाडा, उशीर करू नका."
शृङ्गारवेषैर्विविधैर्हावैर्देहसमुद्भवैः । प्रलोभयत भद्रं वः शमयध्वं ज्वरं मम
"तुमच्या अंगातील विविध हावभाव आणि आकर्षक वेष घालून त्याला फसवा. देव तुम्हाला शुभ घडो, आणि माझ्या मनातील चिंता दूर करा."
अस्वस्थोऽहं महाभागास्तस्य ज्ञात्वा तपोबलम् । बलवानासनं मेऽद्य ग्रहीष्यत्यविलम्बितः
"माझ्या मनात अस्वस्थता आहे, कारण त्याच्या तपश्चर्येची ताकद मला माहीत आहे. आज तो माझे स्थान पटकावेल अशी भीती वाटते."
भयं मे समुपायातं क्षिप्रं नाशयताबलाः । उपकुर्वन्तु सहिताः कार्येऽद्य समुपस्थिते
"माझ्या मनात भीती आली आहे, हे सामर्थ्यशाली स्त्रियांनो, ती लवकर दूर करा. आजच्या या महत्त्वाच्या कामात तुम्ही सर्वजणी मला मदत करा."
तच्छ्रुत्वा वचनं नार्य ऊचुस्तं प्रणताः पुरः । मा भयं कुरु देवेश यतिष्यामः प्रलोभने
त्याचे शब्द ऐकून त्या स्त्रिया त्याच्यासमोर वाकल्या आणि म्हणाल्या, "देवताधिपती, तुम्ही चिंता करू नका; आम्ही त्याला मोहात पाडण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करू."
यथा न स्याद्भयं तस्मात्तथा कार्यं महाद्युते । नृत्यगीतविहारैश्च मुनेस्तस्य प्रलोभने
"हे तेजस्वी राजन, त्याच्याकडून कोणतीही भीती उरू नये यासाठी आम्ही नृत्य, गाणे आणि खेळ यांचा वापर करून त्या ऋषीला मोहात पाडू."
कटाक्षैरङ्गभेदैश्च मोहयित्वा मुनिं विभो । लोलुपं वशमस्माकं करिष्यामो नियन्त्रितम्
"आम्ही कटाक्ष, अंगातील हालचाली यांचा वापर करून त्या ऋषीला गोंधळवू आणि त्या वासनाधीनाला आमच्या वशात करू."
व्यास उवाच इत्याभाष्य हरिं नार्यो ययुस्त्रिशिरसोऽन्तिकम् । कुर्वन्त्यो विविधान्भावान्कामशास्त्रोचितानपि
व्यास म्हणतात: असे म्हणून त्या स्त्रिया विष्णूला वंदन करून त्रिशिराच्या जवळ गेल्या आणि कामशास्त्रानुसार विविध हावभाव दाखवू लागल्या.
गायन्त्यस्तालभेदैस्ता नृत्यन्त्यः पुरतो मुनेः । तं प्रलोभयितुं चक्रुर्नानाभावान्वराङ्गनाः
त्या उत्तम स्त्रिया वेगवेगळ्या तालात गात आणि ऋषीसमोर नाचत त्याला मोहात पाडण्यासाठी अनेक प्रकारचे हावभाव दाखवत होत्या.
नापश्यत्स तपोराशिरङ्गनानां विडम्बनम् । इन्द्रियाणि वशे कृत्वा मूकान्धबधिरः स्थितः
पण तपस्वी ऋषीने त्यांच्या या सर्व हालचालींकडे लक्षच दिले नाही; त्याने आपली इंद्रिये जिंकली होती आणि तो जणू काही मुक, आंधळा आणि बहिरा झाला होता.
दिनानि कतिचित्तस्थुर्नार्यस्तस्याश्रमे वरे । कुर्वन्त्यो गाननृत्यादिप्रपञ्चानतिमोहदान्
त्या स्त्रिया काही दिवस त्या ऋषीच्या आश्रमात राहिल्या आणि गाणे, नृत्य व इतर मोहक क्रीडा करत राहिल्या.
न चचाल यदा कामं ध्यानाच्च त्रिशिरा मुनिः । परावृत्य तदा देव्यः पुनः शक्रमुपस्थिताः
पण त्रिशिरा ऋषी ना वासनेने हलला, ना ध्यानातून विचलित झाला; मग त्या देव्या तिथून परत इंद्राकडे गेल्या.
कृताञ्जलिपुटाः सर्वा देवराजमथाब्रुवन् । श्रान्ता दीना भयत्रस्ता विवर्णवदना भृशम्
सर्व स्त्रिया हात जोडून, थकलेल्या, निराश, घाबरलेल्या आणि फिकट चेहऱ्याने देवेंद्राजवळ उभ्या राहिल्या आणि म्हणू लागल्या.
देवदेव महाराज यत्नश्च परमः कृतः । न स शक्यो दुराधर्षो धैर्याच्चालयितुं विभो
"देवांचा देव, राजाधिराज, आम्ही सर्वतोपरी प्रयत्न केला; पण तो दुर्जेय ऋषी आपल्या धैर्यावरून हलू शकला नाही."
उपायोऽन्यः प्रकर्तव्यः सर्वथा पाकशासन । नास्माकं बलमेतस्मिंस्तापसे विजितेन्द्रिये
"हे वज्रधारी, आता दुसरा काही उपाय शोधावा लागेल; कारण त्या इंद्रियजित तपस्व्यावर आमचे काहीही चालत नाही."
दिष्ट्या वयं न शप्ताः स्म यदनेन महात्मना । मुनिना वह्नितुल्येन तपसा द्योतितेन हि
"सुदैवाने त्या महान, अग्निसमान तेजस्वी ऋषीने आम्हाला शाप दिला नाही, याचा आम्हाला आनंद आहे."