व्यास उवाच धन्योऽसि राजंस्तव बुद्धिरीदृशी जाता पुराणश्रवणेऽतिसादरा । पीत्वामृतं देववरास्तु सर्वथा पाने वितृष्णाः प्रभवन्ति वै पुनः
व्यास म्हणाला—राजा, तुझं मन असं पुराणकथांचं ऐकायला ओढ घेणारं आहे, हे खरंच धन्य आहे. जसं देवता अमृत पिऊन पुन्हा पुन्हा तृप्त होतात,
दिने दिने तेऽधिकभक्तिभावः कथासु राजन् महनीयकीर्तेः । श्रोता यदैकप्रवणः शृणोति वक्ता तदा प्रीतमना ब्रवीति
राजा, तुझं या महान कीर्तीच्या कथा ऐकण्याचं भक्तिभाव दिवसेंदिवस वाढत आहे. जेव्हा ऐकणारा पूर्ण लक्ष देतो, तेव्हा सांगणाऱ्यालाही आनंदानं बोलावंसं वाटतं.
युद्धं पुरा वासववृत्रयोर्यद् वेदे प्रसिद्धं च तथा पुराणे । दुःखं सुरेन्द्रेण तथैव लब्धं हत्वा रिपुं त्वाष्ट्रमपापमेव
वेदात आणि पुराणात प्रसिद्ध असलेलं इंद्र आणि वृत्राचं युद्ध, आणि इंद्राला निष्पाप त्वष्टृपुत्राचा वध केल्यावर मिळालेलं दुःख—
चित्रं किमत्र नृपते हरिवज्रभृद्भ्यां यच्छद्मना विनिहतस्त्रिशिरोऽथ वृत्रः । मायाबलेन मुनयोऽपि विमोहितास्ते चक्रुश्च निन्द्यमनिशं किल पापभीताः
राजा, यात काय आश्चर्य? हरि आणि वज्रधारी इंद्रानं छळाने त्रिशिरा आणि वृत्राचा वध केला. त्यांच्या मायाबळामुळे मुनिजनही गोंधळले, आणि पापाच्या भीतीने त्यांचं सतत निंदा करत राहिले.
विष्णुः सदैव कपटेन जघान दैत्यान् सत्त्वात्ममूर्तिरपि मोहमवाप्य कामम् । कोऽन्योऽस्ति तां भगवतीं मनसापि जेतुं शक्तः समस्तजनमोहकरीं भवानीम्
सत्त्वगुणाचा मूर्तिमंत अवतार असलेला विष्णू सुद्धा नेहमी कपटाने दैत्यांचा नाश करतो, कारण तो देखील मोह आणि कामाच्या प्रभावाखाली येतो. सर्व जीवांना मोहात पाडणाऱ्या त्या भगवती भवानीला मनाने सुद्धा जिंकण्याची ताकद दुसऱ्या कोणाकडे आहे का?
मत्स्यादियोनिषु सहस्रयुगेषु सद्यः साक्षाद्भवत्यपि यया विनियोजितोऽत्र । नारायणो नरसखो भगवाननन्तः कार्यं करोति विहिताविहितं कदाचित्
जिच्या इच्छेने नारायण स्वतः, जो अनंत आणि मानवांचा मित्र आहे, त्याला क्षणातच मत्स्यादी जन्म घ्यावे लागतात आणि हजारो युगांपर्यंत तसेच राहावे लागते. तो कधी कधी योग्य आणि अयोग्य असे दोन्ही प्रकारची कृत्ये करतो.
देहं धनं गृहमिदं स्वजना मदीयं पुत्राः कलत्रमिति मोहमुपेत्य सर्वः । पुण्यं करोत्यथ च पापचयं करोति मायागुणैरतिबलैर्विकलीकृतो यत्
प्रत्येकजण मोहाच्या प्रभावाखाली येऊन, 'हे शरीर, हे धन, हे घर, हे आप्त, माझे पुत्र आणि पत्नी — हे सर्व माझेच' असे समजतो. आणि मायाच्या बलवान गुणांनी ग्रासला गेल्यामुळे, तो पुण्य आणि पाप दोन्ही प्रकारची कृत्ये करतो.
न जातु मोहं क्षपितुं नरः क्षमः कश्चिद्भवेद्भूप परावरार्थवित् । विमोहितस्तैस्त्रिभिरेव मूलतो वशीकृतात्मा जगतीतले भृशम्
राजा, वरपासून खालपर्यंत सर्व सत्य जाणणारा मनुष्य सुद्धा कधीच मोह दूर करू शकत नाही. त्या तिघा गुणांनी पूर्णपणे मोहात पडून, तो या पृथ्वीवर त्यांच्याच अधीन होतो.
अथ तौ मायया विष्णुवासवौ मोहितौ भृशम् । जघ्नतुश्छद्मना वृत्रं स्वार्थसाधनतत्परौ
मग विष्णू आणि वासव (इंद्र) हे दोघेही मायेमुळे फारच मोहात पडले आणि आपल्या स्वार्थासाठी कपटाने वृत्राचा वध केला.
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि वृत्तान्तमवनीपते । कारणं पूर्ववैरस्य वृत्रवासवयोर्मिथः
राजाधिराज, आता मी तुला वृत्र आणि वासव (इंद्र) यांच्यातील पूर्वीच्या वैराचे कारण आणि त्या घटनेची कथा सांगतो.
त्वष्टा प्रजापतिर्ह्यासीद्देवश्रेष्ठो महातपाः । देवानां कार्यकर्ता च निपुणो ब्राह्मणप्रियः
त्वष्टा हा प्रजापती, देवांमध्ये श्रेष्ठ आणि महान तपस्वी होता. तो देवांची कामे कुशलतेने करणारा आणि ब्राह्मणांना प्रिय असणारा होता.
स पुत्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्वेषात्किलासृजत् । विश्वरूपेति विख्यातं नाम्ना रूपेण मोहनम्
त्याने इंद्राविषयीच्या द्वेषातून त्रिशिरा नावाचा पुत्र निर्माण केला. तो 'विश्वरूप' या नावाने प्रसिद्ध झाला आणि त्याचे रूपही अद्भुत होते.
त्रिभिः स वदनैः श्रेष्ठैर्व्यरोचत मनोहरैः । त्रिभिर्भिन्नानि कार्याणि मुखैः समकरोन्मुनिः
त्याच्या तीन सुंदर आणि श्रेष्ठ मुखांनी तो फारच तेजस्वी दिसत होता. त्या तीन मुखांनी तो वेगवेगळ्या प्रकारची कामे करत असे.
वेदानेकेन सोऽधीते सुरां चैकेन सोऽपिबत् । तृतीयेन दिशः सर्वा युगपच्च निरीक्षते
त्याने एका मुखाने वेदांचे अध्ययन केले, दुसऱ्या मुखाने सोमपान केले आणि तिसऱ्या मुखाने सर्व दिशांना एकाच वेळी पाहिले.
त्रिशिरा भोगमुत्सृज्य तपश्चक्रे सुदुष्करम् । तपस्वी स मृदुर्दान्तो धर्ममेव समाश्रितः
त्रिशिरा यांनी सर्व भोग सोडून अतिशय कठोर तप केला. तो सौम्य, संयमी आणि नेहमीच धर्माचरण करणारा होता.
पञ्चाग्निसाधनं काले पादपाग्रे निवेशनम् । जलमध्ये निवासं च हेमन्ते शिशिरे तथा
त्याने पंचाग्नि साधना केली, झाडाच्या मुळाशी राहिला, पाण्यात वास केला आणि हिवाळ्यात व थंडीतही सहन केले.
निराहारो जितात्मासौ त्यक्तसर्वपरिग्रहः । तपश्चचार मेधावी दुष्करं मन्दबुद्धिभिः
तो बुध्दिमान आणि आत्मसंयमी, सर्व वस्तू आणि अन्न सोडून, अशा कठीण तपश्चर्या करीत होता ज्या मंदबुद्धी लोकांना अशक्य आहेत.
तं च दृष्ट्वा तपस्यन्तं खेदमाप शचीपतिः । विषादमगमत्तत्र शक्रोऽयं मास्मभूदिति
शचीपती इंद्राने त्याला कठोर तप करताना पाहून मनात खूपच चिंता वाटली आणि 'हे माझ्या विनाशाचे कारण होऊ नये' असे त्याला वाटले.
दृष्ट्वा तस्य तपो वीर्यं सत्यं चामिततेजसः । चिन्तां च महतीं प्राप ह्यनिशं पाकशासनः
त्याच्या तपश्चर्येचे सामर्थ्य, सत्य आणि अमाप तेज पाहून इंद्राला दिवस-रात्र मोठी चिंता सतावत होती.
विवर्धमानस्त्रिशिरा मामयं शातयिष्यति । नोपेक्ष्यः सर्वथा शत्रुर्वर्धमानबलो बुधैः
'त्रिशिरा जसा जसा बलवान होत आहे, तसा तो मला नष्ट करील. वाढत्या शत्रूला कधीच दुर्लक्ष करू नये, हे बुद्धिमान लोकांनी लक्षात ठेवावे.'
तस्मादुपायः कर्तव्यस्तपोनाशाय साम्प्रतम् । कामस्तु तपसां शत्रुः कामान्नश्यति वै तपः
म्हणून त्याच्या तपाचा नाश करण्यासाठी काही उपाय शोधायला हवा. कारण कामवासना ही तपश्चर्येची शत्रू आहे; कामामुळेच तपश्चर्येचा नाश होतो.
तथैवाद्य प्रकर्तव्यं भोगासक्तो भवेद्यथा । इति सञ्चिन्त्य मनसा बुद्धिमान्बलमर्दनः
म्हणून आजच असे काही करावे लागेल की तो भोगात आसक्त व्हावा. असे मनाशी ठरवून, शत्रूंचा संहार करणारा बुद्धिमान इंद्र...
आज्ञापयत्सोऽप्सरसस्त्वाष्ट्रपुत्रप्रलोभने । उर्वशीं मेनकां रम्भां घृताचीं च तिलोत्तमाम्
त्याच्या आज्ञेवरून उर्वशी, मेनका, रंभा, घृताची आणि तिलोत्तमा या अप्सरा त्वष्टाचा पुत्र मोहून टाकण्यासाठी बोलावल्या गेल्या.
समाहूयाब्रवीच्छक्रस्तास्तदा रूपगर्विताः । प्रियं कुरुध्वं मे सर्वाः कार्येऽद्य समुपस्थिते
त्या रूपावर गर्व असलेल्या स्त्रियांना बोलावून इंद्र म्हणाला, "तुम्ही सर्वजणी आज माझ्यासाठी या कामात मदत करा."
यत्तो मेऽद्य महाञ्छत्रुस्तपस्तपति दुर्जयः । कार्यं कुरुत गच्छध्वं प्रलोभयत माचिरम्
"आज माझा एक मोठा आणि जिंकता न येणारा शत्रू कठोर तप करत आहे. तुम्ही लवकर जा आणि त्याला मोहात पाडा, उशीर करू नका."
शृङ्गारवेषैर्विविधैर्हावैर्देहसमुद्भवैः । प्रलोभयत भद्रं वः शमयध्वं ज्वरं मम
"तुमच्या अंगातील विविध हावभाव आणि आकर्षक वेष घालून त्याला फसवा. देव तुम्हाला शुभ घडो, आणि माझ्या मनातील चिंता दूर करा."
अस्वस्थोऽहं महाभागास्तस्य ज्ञात्वा तपोबलम् । बलवानासनं मेऽद्य ग्रहीष्यत्यविलम्बितः
"माझ्या मनात अस्वस्थता आहे, कारण त्याच्या तपश्चर्येची ताकद मला माहीत आहे. आज तो माझे स्थान पटकावेल अशी भीती वाटते."
भयं मे समुपायातं क्षिप्रं नाशयताबलाः । उपकुर्वन्तु सहिताः कार्येऽद्य समुपस्थिते
"माझ्या मनात भीती आली आहे, हे सामर्थ्यशाली स्त्रियांनो, ती लवकर दूर करा. आजच्या या महत्त्वाच्या कामात तुम्ही सर्वजणी मला मदत करा."
तच्छ्रुत्वा वचनं नार्य ऊचुस्तं प्रणताः पुरः । मा भयं कुरु देवेश यतिष्यामः प्रलोभने
त्याचे शब्द ऐकून त्या स्त्रिया त्याच्यासमोर वाकल्या आणि म्हणाल्या, "देवताधिपती, तुम्ही चिंता करू नका; आम्ही त्याला मोहात पाडण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करू."
यथा न स्याद्भयं तस्मात्तथा कार्यं महाद्युते । नृत्यगीतविहारैश्च मुनेस्तस्य प्रलोभने
"हे तेजस्वी राजन, त्याच्याकडून कोणतीही भीती उरू नये यासाठी आम्ही नृत्य, गाणे आणि खेळ यांचा वापर करून त्या ऋषीला मोहात पाडू."