कृतमिन्द्रेण हरिणा किमेतत्सूत साहसम् । महान्तोऽपि च मोहेन वञ्चिताः पापबुद्धयः
इंद्र आणि हरिनं हे धाडसाचं कृत्य केलं, हे काय आहे सूत? मोठे मोठे लोकही मोह आणि वाईट बुद्धीमुळे फसतात.
अन्यायवर्तिनोऽत्यर्थं भवन्ति सुरसत्तमाः । सदाचारेण युक्तेन देवाः शिष्टत्वमागताः
सर्वोत्तम देवताही अनेकदा अन्यायाने वागतात; पण चांगल्या वागणुकीमुळे त्यांना सज्जनपणाचं स्थान मिळालं.
एवं विशिष्टधर्मेण शिष्टत्वं कीदृशं पुनः । हत्वा वृत्रं तु विश्वस्तं शक्रेण छद्मना पुनः
अशा विशेष वर्तनाने मिळालेलं सज्जनपण खरंच कसं आहे? कारण इंद्रानं फसवून विश्वासू वृत्राचा वध केला.
प्राप्तं पापफलं नो वा ब्रह्महत्यासमुद्भवम् । किं च त्वया पुरा प्रोक्तं वृत्रासुरवधः कृतः
ब्रह्महत्येपासून जे पापफळ मिळतं, ते मिळालं की नाही? आणि तू पूर्वी सांगितलंस की वृत्रासुराचा वध झाला.
श्रीदेव्या इति तच्चापि चित्तं मोहयतीह नः । सूत उवाच शृण्वन्तु मुनयो वृत्तं वृत्रासुरवधाश्रयम्
श्रीदेवीमुळे हे विचार आमचं मन गोंधळून टाकतात. सूत म्हणाला—मुनिजनांनो, वृत्रासुराच्या वधाचं हे चरित्र ऐका.
यथेन्द्रेण च सम्प्राप्तं दुःखं हत्यासमुद्भवम् । एवमेव पुरा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः
इंद्राला जसं वधामुळे दुःख आलं, तसंच पूर्वी सत्यवतीपुत्र व्यासाला विचारण्यात आलं होतं.
पारीक्षितेन राज्ञापि स यदाह च तद्ब्रुवे । जनमेजय उवाच कथं वृत्रासुरः पूर्वं हतो मघवता मुने
राजा परीक्षितानं जे विचारलं, ते मी आता सांगतो.
सहायं विष्णुमासाद्य छद्मना सात्त्विकेन ह । कथं च देव्या निहतो दैत्योऽसौ केन हेतुना
जनमेजय म्हणाला—मुनिवरा, पूर्वी इंद्रानं विष्णूला सोबत घेऊन आणि सत्त्वगुणी छळाने वृत्रासुराचा वध कसा केला? आणि देवीने त्या दैत्याचा कोणत्या कारणासाठी वध केला?
कथमेकवधो द्वाभ्यां कृतः स्यान्मुनिपुङ्गव । तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे
एकाच वध दोन जणांनी कसा केला, हे मला ऐकायचं आहे, कारण मला फारच कुतूहल वाटतं.
महतां चरितं शृण्वन् को विरज्येत मानवः । कथयाम्बावैभवं त्वं वृत्रासुरवधाश्रितम्
महापुरुषांची कृत्यं ऐकून कोण माणूस वळून जाईल? म्हणून, आईचं वैभव सांग, जे वृत्रासुरवधाशी संबंधित आहे.
व्यास उवाच धन्योऽसि राजंस्तव बुद्धिरीदृशी जाता पुराणश्रवणेऽतिसादरा । पीत्वामृतं देववरास्तु सर्वथा पाने वितृष्णाः प्रभवन्ति वै पुनः
व्यास म्हणाला—राजा, तुझं मन असं पुराणकथांचं ऐकायला ओढ घेणारं आहे, हे खरंच धन्य आहे. जसं देवता अमृत पिऊन पुन्हा पुन्हा तृप्त होतात,
दिने दिने तेऽधिकभक्तिभावः कथासु राजन् महनीयकीर्तेः । श्रोता यदैकप्रवणः शृणोति वक्ता तदा प्रीतमना ब्रवीति
राजा, तुझं या महान कीर्तीच्या कथा ऐकण्याचं भक्तिभाव दिवसेंदिवस वाढत आहे. जेव्हा ऐकणारा पूर्ण लक्ष देतो, तेव्हा सांगणाऱ्यालाही आनंदानं बोलावंसं वाटतं.
युद्धं पुरा वासववृत्रयोर्यद् वेदे प्रसिद्धं च तथा पुराणे । दुःखं सुरेन्द्रेण तथैव लब्धं हत्वा रिपुं त्वाष्ट्रमपापमेव
वेदात आणि पुराणात प्रसिद्ध असलेलं इंद्र आणि वृत्राचं युद्ध, आणि इंद्राला निष्पाप त्वष्टृपुत्राचा वध केल्यावर मिळालेलं दुःख—
चित्रं किमत्र नृपते हरिवज्रभृद्भ्यां यच्छद्मना विनिहतस्त्रिशिरोऽथ वृत्रः । मायाबलेन मुनयोऽपि विमोहितास्ते चक्रुश्च निन्द्यमनिशं किल पापभीताः
राजा, यात काय आश्चर्य? हरि आणि वज्रधारी इंद्रानं छळाने त्रिशिरा आणि वृत्राचा वध केला. त्यांच्या मायाबळामुळे मुनिजनही गोंधळले, आणि पापाच्या भीतीने त्यांचं सतत निंदा करत राहिले.
विष्णुः सदैव कपटेन जघान दैत्यान् सत्त्वात्ममूर्तिरपि मोहमवाप्य कामम् । कोऽन्योऽस्ति तां भगवतीं मनसापि जेतुं शक्तः समस्तजनमोहकरीं भवानीम्
सत्त्वगुणाचा मूर्तिमंत अवतार असलेला विष्णू सुद्धा नेहमी कपटाने दैत्यांचा नाश करतो, कारण तो देखील मोह आणि कामाच्या प्रभावाखाली येतो. सर्व जीवांना मोहात पाडणाऱ्या त्या भगवती भवानीला मनाने सुद्धा जिंकण्याची ताकद दुसऱ्या कोणाकडे आहे का?
मत्स्यादियोनिषु सहस्रयुगेषु सद्यः साक्षाद्भवत्यपि यया विनियोजितोऽत्र । नारायणो नरसखो भगवाननन्तः कार्यं करोति विहिताविहितं कदाचित्
जिच्या इच्छेने नारायण स्वतः, जो अनंत आणि मानवांचा मित्र आहे, त्याला क्षणातच मत्स्यादी जन्म घ्यावे लागतात आणि हजारो युगांपर्यंत तसेच राहावे लागते. तो कधी कधी योग्य आणि अयोग्य असे दोन्ही प्रकारची कृत्ये करतो.
देहं धनं गृहमिदं स्वजना मदीयं पुत्राः कलत्रमिति मोहमुपेत्य सर्वः । पुण्यं करोत्यथ च पापचयं करोति मायागुणैरतिबलैर्विकलीकृतो यत्
प्रत्येकजण मोहाच्या प्रभावाखाली येऊन, 'हे शरीर, हे धन, हे घर, हे आप्त, माझे पुत्र आणि पत्नी — हे सर्व माझेच' असे समजतो. आणि मायाच्या बलवान गुणांनी ग्रासला गेल्यामुळे, तो पुण्य आणि पाप दोन्ही प्रकारची कृत्ये करतो.
न जातु मोहं क्षपितुं नरः क्षमः कश्चिद्भवेद्भूप परावरार्थवित् । विमोहितस्तैस्त्रिभिरेव मूलतो वशीकृतात्मा जगतीतले भृशम्
राजा, वरपासून खालपर्यंत सर्व सत्य जाणणारा मनुष्य सुद्धा कधीच मोह दूर करू शकत नाही. त्या तिघा गुणांनी पूर्णपणे मोहात पडून, तो या पृथ्वीवर त्यांच्याच अधीन होतो.
अथ तौ मायया विष्णुवासवौ मोहितौ भृशम् । जघ्नतुश्छद्मना वृत्रं स्वार्थसाधनतत्परौ
मग विष्णू आणि वासव (इंद्र) हे दोघेही मायेमुळे फारच मोहात पडले आणि आपल्या स्वार्थासाठी कपटाने वृत्राचा वध केला.
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि वृत्तान्तमवनीपते । कारणं पूर्ववैरस्य वृत्रवासवयोर्मिथः
राजाधिराज, आता मी तुला वृत्र आणि वासव (इंद्र) यांच्यातील पूर्वीच्या वैराचे कारण आणि त्या घटनेची कथा सांगतो.
त्वष्टा प्रजापतिर्ह्यासीद्देवश्रेष्ठो महातपाः । देवानां कार्यकर्ता च निपुणो ब्राह्मणप्रियः
त्वष्टा हा प्रजापती, देवांमध्ये श्रेष्ठ आणि महान तपस्वी होता. तो देवांची कामे कुशलतेने करणारा आणि ब्राह्मणांना प्रिय असणारा होता.
स पुत्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्वेषात्किलासृजत् । विश्वरूपेति विख्यातं नाम्ना रूपेण मोहनम्
त्याने इंद्राविषयीच्या द्वेषातून त्रिशिरा नावाचा पुत्र निर्माण केला. तो 'विश्वरूप' या नावाने प्रसिद्ध झाला आणि त्याचे रूपही अद्भुत होते.
त्रिभिः स वदनैः श्रेष्ठैर्व्यरोचत मनोहरैः । त्रिभिर्भिन्नानि कार्याणि मुखैः समकरोन्मुनिः
त्याच्या तीन सुंदर आणि श्रेष्ठ मुखांनी तो फारच तेजस्वी दिसत होता. त्या तीन मुखांनी तो वेगवेगळ्या प्रकारची कामे करत असे.
वेदानेकेन सोऽधीते सुरां चैकेन सोऽपिबत् । तृतीयेन दिशः सर्वा युगपच्च निरीक्षते
त्याने एका मुखाने वेदांचे अध्ययन केले, दुसऱ्या मुखाने सोमपान केले आणि तिसऱ्या मुखाने सर्व दिशांना एकाच वेळी पाहिले.
त्रिशिरा भोगमुत्सृज्य तपश्चक्रे सुदुष्करम् । तपस्वी स मृदुर्दान्तो धर्ममेव समाश्रितः
त्रिशिरा यांनी सर्व भोग सोडून अतिशय कठोर तप केला. तो सौम्य, संयमी आणि नेहमीच धर्माचरण करणारा होता.
पञ्चाग्निसाधनं काले पादपाग्रे निवेशनम् । जलमध्ये निवासं च हेमन्ते शिशिरे तथा
त्याने पंचाग्नि साधना केली, झाडाच्या मुळाशी राहिला, पाण्यात वास केला आणि हिवाळ्यात व थंडीतही सहन केले.
निराहारो जितात्मासौ त्यक्तसर्वपरिग्रहः । तपश्चचार मेधावी दुष्करं मन्दबुद्धिभिः
तो बुध्दिमान आणि आत्मसंयमी, सर्व वस्तू आणि अन्न सोडून, अशा कठीण तपश्चर्या करीत होता ज्या मंदबुद्धी लोकांना अशक्य आहेत.
तं च दृष्ट्वा तपस्यन्तं खेदमाप शचीपतिः । विषादमगमत्तत्र शक्रोऽयं मास्मभूदिति
शचीपती इंद्राने त्याला कठोर तप करताना पाहून मनात खूपच चिंता वाटली आणि 'हे माझ्या विनाशाचे कारण होऊ नये' असे त्याला वाटले.
दृष्ट्वा तस्य तपो वीर्यं सत्यं चामिततेजसः । चिन्तां च महतीं प्राप ह्यनिशं पाकशासनः
त्याच्या तपश्चर्येचे सामर्थ्य, सत्य आणि अमाप तेज पाहून इंद्राला दिवस-रात्र मोठी चिंता सतावत होती.
विवर्धमानस्त्रिशिरा मामयं शातयिष्यति । नोपेक्ष्यः सर्वथा शत्रुर्वर्धमानबलो बुधैः
'त्रिशिरा जसा जसा बलवान होत आहे, तसा तो मला नष्ट करील. वाढत्या शत्रूला कधीच दुर्लक्ष करू नये, हे बुद्धिमान लोकांनी लक्षात ठेवावे.'