वचनं प्राह तरसा शार्ङ्गिणं प्रत्यबोधयत् । शिवमूर्ध्नि स्थितां ब्रह्मा गृहीत्वा मां समागतः
ती पटकन बोलली आणि शार्ङ्गधारीला जागं केलं, म्हणाली — 'ब्रह्मा, जो माझं शिवाच्या डोक्यावर असलेलं रूप घेऊन आला आहे, तो इथे आला आहे.'
सन्देहोऽत्र न कर्तव्यस्त्वया विष्णो कदाचन । मम वाक्यं प्रमाणं हि ब्रह्मा पारङ्गतोऽस्य ह
हे विष्णू, इथे तुला कधीच शंका घ्यायची गरज नाही; माझं बोलणंच खरं आहे, कारण ब्रह्मा खरंच या गोष्टीच्या शेवटापर्यंत पोहोचला आहे.
गृहीत्वा मां समायातः शिवभक्तैः समर्पिताम् । केतक्या वचनं श्रुत्वा हरिराह स्मयनिव
शिवभक्तांनी अर्पण केलेली मी, ब्रह्मा मला घेऊन इथे आला; केतकीचं बोलणं ऐकून, हरि हलकंसं हसत म्हणाला.
महादेवः प्रमाणं मे यद्यसौ वचनं वदेत् । ऋषिरुवाच। तदाकर्ण्य हरेर्वाक्यं महादेव: सनातनः
‘जर महादेव स्वतः हे बोलणं कबूल करतील, तरच ते माझ्यासाठी पुरावा ठरेल.’ ऋषी म्हणाले — हरिचं हे बोलणं ऐकून, सनातन महादेव—
कुपितः केतकीं प्राह मिथ्यावादिनि मा वद । गच्छतो मध्यतः प्राप्ता पतिता मस्तकान्मम
—रागावले आणि केतकीला म्हणाले, 'खोटं बोलणारी, तू काही बोलू नकोस! ब्रह्मा मधून जात असताना, तू माझ्या डोक्यावरून खाली पडलीस.'
मिथ्याभिभाषिणी त्यक्ता मया त्वं सर्वदेव हि । ब्रह्मा लज्जापरो भूत्वा ननाम मधुसूदनम्
'तू खोटं बोललीस, म्हणून मी आणि सर्व देवांनी तुला टाकलं आहे.' ब्रह्मा लाजेने खाली मान घालून मधुसूदनाला वंदन करू लागला.
शिवेन केतकी त्यक्ता तद्दिनात्कुसुमेषु वै । एवं मायाबलं विद्धि ज्ञानिनामपि मोहदम्
त्या दिवसापासून केतकीला शिवाने आणि फुलांमध्ये नाकारलं. असं समज, मायेचं बळ अगदी ज्ञानी लोकांनाही भ्रमित करू शकतं.
अन्येषां प्राणिनां राजन्का वार्ता विभ्रमं प्रति । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं सर्वदेव रमापतिः
राजा, इतर जीवांच्या गोंधळाबद्दल काय सांगावं? देवांच्या कार्यसिद्धीसाठीसुद्धा लक्ष्मीपती—
दैत्यान्वञ्चयते चाशु त्यक्त्वा पापभयं हरिः । अवतारकरो देवो नानायोनिषु माधवः
—पापाची भीती न ठेवता, दैत्यांना सहज फसवतो; माधव देव विविध रूपे घेऊन अवतार घेतो.
त्यक्त्वाऽऽनन्दसुखं दैत्यैर्युद्धं चैवाकरोद्विभुः । नूनं मायाबलं चैतन्माधवेऽपि जगद्गुरौ
आनंद आणि सुख सोडून, विभु दैत्यांशी युद्ध करतो; हेच मायेचं सामर्थ्य आहे, जगद्गुरू माधवातही.
सर्वज्ञे देवकार्यांशे का वार्ताऽन्यस्य भूपते । ज्ञानिनामपि चेतांसि परमा प्रकृतिः किल
राजा, सर्वज्ञांनाही जेव्हा देवकार्य असतं, तेव्हा इतरांचं काय सांगावं? खरंच, ही परम प्रकृती ज्ञानी लोकांच्याही मनावर राज्य करते.
बलादाकृष्य मोहाय प्रयच्छति महीपते । यया व्याप्तमिदं सर्वं भगवत्या चराचरम्
ती जबरदस्तीने सर्वांना मोहात पाडते, राजा; तिच्यामुळेच हे चराचर जगती सर्वत्र व्यापलं आहे — त्या भगवतीमुळे.
मोहदा ज्ञानदा सैव बन्धमोक्षप्रदा सदा । राजोवाच। भगवन्ब्रूहि मे तस्याः स्वरूपं बलमुत्तमम्
तीच मोहही देते आणि ज्ञानही देते, कायम बंधन आणि मुक्तीही तीच देते.
उत्पत्तिकारणं चापि स्थानं परमकं च यत् । ऋषिरुवाच। न चोत्पत्तिरनादित्वान्नृप तस्याः कदाचन
राजा म्हणाला — 'भगवन्, तिचं खरं रूप, तिचं श्रेष्ठ सामर्थ्य, तिच्या उत्पत्तीचं कारण आणि तिचं सर्वोच्च स्थान मला सांग.' ऋषी म्हणाले — 'राजा, ती कधीच निर्माण झालेली नाही, कारण ती अनादि आहे.'
नित्यैव सा परा देवी कारणानां च कारणम् । वर्तते सर्वभूतेषु शक्तिः सर्वात्मना नृप
तीच नित्य, परा देवी आणि सर्व कारणांची कारण आहे; ती सर्व प्राण्यांमध्ये शक्तिरूपाने वावरते, राजा.
शववच्छक्तिहीनस्तु प्राणी भवति सर्वथा । चिच्छक्तिः सर्वभूतेषु रूपं तस्यास्तदेव हि
शक्ती नसलेला प्राणी म्हणजे जणू काही प्रेतच; सर्व प्राण्यांमध्ये असलेली चेतना हेच तिचं खरं रूप आहे.
आविर्भावतिरोभावौ देवानां कार्यसिद्धये । यदा स्तुवंति तां देवा मनुजाश्च विशांपते
देवांचं कार्य साधण्यासाठी तिचं प्रकट होणं आणि अदृश्य होणं होतं, जेव्हा देव आणि माणसं तिचं स्तवन करतात, राजा.
प्रादुर्भवति भूतानां दुःखनाशाय चाम्बिका । नानारूपधरा देवी नानाशक्तिसमन्विता
अंबिका सर्व प्राण्यांच्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी प्रकट होते, विविध रूपे घेते आणि अनेक शक्तींनी युक्त असते.
आविर्भवति कार्यार्थं स्वेच्छया परमेश्वरी । दैवाधीना न सा देवी यथा सर्वे सुरा नृप
परमेश्वरी आपल्या इच्छेने, आपल्या कार्यासाठी प्रकट होते. राजन, ती इतर सर्व देवतांप्रमाणे दैवाच्या अधीन नाही.
न कालवशगा नित्यं पुरुषार्थप्रवर्तिनी । अकर्ता पुरुषो द्रष्टा दृश्यं सर्वमिदं जगत्
ती कधीच काळाच्या अधीन नसते, नेहमी जीवांच्या कल्याणासाठी कार्यरत असते. पुरुष कर्ता नसून फक्त पाहणारा आहे, हे सर्व जग म्हणजे दृश्य आहे.
दृश्यस्य जननी सैव देवी सदसदात्मिका । पुरुषं रंजयत्येका कृत्वा ब्रह्माण्डनाटकम्
ही देवीच सर्व दृश्य जगाची जननी आहे, ती अस्तित्व आणि अनस्तित्व दोन्ही स्वरूपांची आहे. तिने या विश्वाचा नाट्यरंग उभा करून पुरुषाला आनंद देते.
रंजिते पुरुषे सर्वं संहरत्यतिरंहसा । तया निमित्तभूतास्ते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
पुरुष आनंदी झाला की, ती सर्व काही झपाट्याने संहरते. ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश हे तिच्या इच्छेने निमित्तमात्र बनतात.
कल्पिताः स्वस्वकार्येषु प्रेरिता लीलया त्वमी । स्वांशं तेषु समारोप्य कृतास्ते बलवत्तराः
हे देव त्यांच्या त्यांच्या कार्यांसाठी निर्माण केले आहेत आणि ती त्यांना आपल्या लीलाखेळीत प्रवृत्त करते. त्यांच्यात स्वतःचा अंश ठेवून तिने त्यांना सामर्थ्यवान केले आहे.
दत्ताश्व शक्तयस्तेभ्यो गीर्लक्ष्मीर्गिरिजा तथा । ते तां ध्यायंति देवेशाः पूजयंति परां मुदा
तिने त्यांना वाणी, लक्ष्मी आणि गिरिजा या शक्ती दिल्या आहेत. हे देवांचे अधिपती आनंदाने त्या परात्पर देवीचे ध्यान करतात आणि तिची पूजा करतात.
ज्ञात्वा सर्वेश्वरीं शक्तिं सृष्टिस्थितिविनाशिनीम् । एतत्ते सर्वमाख्यातं देवीमाहात्म्यमुत्तमम्
सर्वेश्वरी, सृष्टी, स्थिती आणि संहार करणारी शक्ती आहे हे जाणून, मी तुला देवीचे हे सर्वश्रेष्ठ माहात्म्य सांगितले.
अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः राजोवाच। भगवन्ब्रूहि मे सम्यक्तस्या आराधने विधिम् । पूजाविधिं च मन्त्रांश्च तथा होमविधिं वद
राजा म्हणाला: भगवन्, मला तिच्या आराधनेची योग्य पद्धत, पूजा कशी करावी, मंत्र कोणते आहेत आणि होम कसा करावा ते नीट सांग.
ऋषिरुवाच। शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तस्याः पूजाविधिं शुभम् । कामदं मोक्षदं नॄणां ज्ञानदं दुःखनाशनम्
ऋषी म्हणाले: राजन, ऐक, मी तुला तिच्या पूजेची शुभ पद्धत सांगतो, जी मनुष्याला इच्छा, मोक्ष, ज्ञान देते आणि दुःख दूर करते.
आदौ स्नानविधिं कृत्वा शुचिः शुक्लांबरो नरः । आचम्य प्रयतः कृत्वा शुभमायतनं निजम्
सर्वप्रथम, स्नान करून, स्वच्छ आणि पांढरे वस्त्र घालून, पाणी पिऊन, मन एकाग्र करून, आपले पूजेचे स्थान शुद्ध व शुभ करावे.
ततोऽवलिप्तभूम्यां तु संस्थाप्यासनमुत्तमम् । तत्रोपविश्य विधिवत्त्रिराचम्य मुदान्वितः
नंतर, शुद्ध केलेल्या भूमीवर उत्तम आसन ठेवावे. तेथे नीट बसून, आनंदाने तीन वेळा पाणी प्यावे.
पूजाद्रव्यं सुसंस्थाप्य यथाशक्त्यनुसारतः । प्राणायामं ततः कृत्वा भूतशुद्धिं विधाय च
आपल्या सामर्थ्यानुसार पूजेची सामग्री नीट लावावी. मग प्राणायाम करून, पंचमहाभूतांची शुद्धी करावी.