मध्यस्थः सर्वदा कार्यो विवादेऽस्मिन्द्वयोरिह । ऋषिरुवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं दिव्यं सज्जीभूतौ कृतोद्यमौ
या वादात नेहमी मध्ये असणाऱ्याने साक्ष द्यावी.
जग्मतुर्मातुमग्रस्थं लिङ्गमद्भुतदर्शनम् । पातालमगमद्विष्णुर्ब्रह्माऽप्याकाशमेव च
ऋषी म्हणाले: ते दिव्य वचन ऐकून, दोघेही सज्ज झाले आणि त्या अद्भुत लिंगाचे मापन करण्यासाठी निघाले.
परिमातुं महालिङ्गं स्वमहत्त्वविवृद्धये । विष्णुर्गत्वा कियद्देशं श्रान्तः सर्वात्मना यतः
स्वतःचे मोठेपण सिद्ध करण्यासाठी, विष्णू पाताळात आणि ब्रह्मा आकाशात गेले, त्या महालिंगाचे मापन करण्यासाठी.
न प्रापांतं स लिंगस्य परिवृत्य ययौ स्थलम् । ब्रह्माऽगच्छत्ततश्चोर्ध्वं पतितं केतकीदलम्
विष्णू खूप अंतर गेला, पण पूर्णपणे दमूनही त्याला लिंगाचा शेवट गाठता आला नाही, म्हणून तो परत वर आला.
शिवस्य मस्तकात्प्राप्य परावृत्तो मुदावृतः । आगत्य तरसा ब्रह्मा विष्णवे केतकीदलम
ब्रह्मा वर जात असताना, त्याला शंकराच्या डोक्यावरून पडलेले केतकीचे पान दिसले; तो आनंदाने परत फिरला.
दर्शयित्वा च वितथमुवाच मदमोहितः । लिङ्गस्य मस्तकादेतद्गृहीतं केतकीदलम्
मद आणि मोहाने भरलेला ब्रह्मा वेगाने परत आला, त्याने केतकीचे पान विष्णूला दाखवले आणि खोटे बोलत म्हणाला: 'हे केतकीचे पान लिंगाच्या टोकावरून आणले आहे.'
अभिज्ञानाय चानीतं तव चित्तप्रशान्तये । श्रुत्वा तद्ब्रह्मणो वाक्यं दृष्ट्वा च केतकीदलम्
'हे मी साक्ष म्हणून आणले आहे, तुझे मन शांत व्हावे म्हणून.' ब्रह्माचे बोल ऐकून आणि केतकीचे पान पाहून—
हरिस्तं प्रत्युवाचेदं साक्षी क: कथयाधुना । यथार्थवादी मेधावी सदाचारः शुचिः समः
हरि म्हणाला: 'आता या गोष्टीला साक्षीदार कोण आहे? जो खरा, बुद्धिमान, सदाचारी, शुद्ध आणि निष्पक्ष असतो, तोच नेहमी वादात साक्षी असतो.'
साक्षी भवति सर्वत्र विवादे समुपस्थिते । ब्रह्मोवाच। दूरदेशात्समायाति साक्षी कः समयेऽधुना
'वाद जिथे असतो तिथे साक्षीदार नेहमी असतो.' ब्रह्मा म्हणाला: 'आता या क्षणी दूरवरून कोण साक्ष द्यायला येईल?
यत्सत्यं तद्वचः सेयं केतकी कथयिष्यति । इत्युक्त्वा प्रेरिता तत्र ब्रह्मणा केतकी स्फुटम्
'जे खरे आहे ते केतकी सांगेल.' असे म्हणून ब्रह्माने त्या केतकीला स्पष्ट बोलायला लावले.
वचनं प्राह तरसा शार्ङ्गिणं प्रत्यबोधयत् । शिवमूर्ध्नि स्थितां ब्रह्मा गृहीत्वा मां समागतः
ती पटकन बोलली आणि शार्ङ्गधारीला जागं केलं, म्हणाली — 'ब्रह्मा, जो माझं शिवाच्या डोक्यावर असलेलं रूप घेऊन आला आहे, तो इथे आला आहे.'
सन्देहोऽत्र न कर्तव्यस्त्वया विष्णो कदाचन । मम वाक्यं प्रमाणं हि ब्रह्मा पारङ्गतोऽस्य ह
हे विष्णू, इथे तुला कधीच शंका घ्यायची गरज नाही; माझं बोलणंच खरं आहे, कारण ब्रह्मा खरंच या गोष्टीच्या शेवटापर्यंत पोहोचला आहे.
गृहीत्वा मां समायातः शिवभक्तैः समर्पिताम् । केतक्या वचनं श्रुत्वा हरिराह स्मयनिव
शिवभक्तांनी अर्पण केलेली मी, ब्रह्मा मला घेऊन इथे आला; केतकीचं बोलणं ऐकून, हरि हलकंसं हसत म्हणाला.
महादेवः प्रमाणं मे यद्यसौ वचनं वदेत् । ऋषिरुवाच। तदाकर्ण्य हरेर्वाक्यं महादेव: सनातनः
‘जर महादेव स्वतः हे बोलणं कबूल करतील, तरच ते माझ्यासाठी पुरावा ठरेल.’ ऋषी म्हणाले — हरिचं हे बोलणं ऐकून, सनातन महादेव—
कुपितः केतकीं प्राह मिथ्यावादिनि मा वद । गच्छतो मध्यतः प्राप्ता पतिता मस्तकान्मम
—रागावले आणि केतकीला म्हणाले, 'खोटं बोलणारी, तू काही बोलू नकोस! ब्रह्मा मधून जात असताना, तू माझ्या डोक्यावरून खाली पडलीस.'
मिथ्याभिभाषिणी त्यक्ता मया त्वं सर्वदेव हि । ब्रह्मा लज्जापरो भूत्वा ननाम मधुसूदनम्
'तू खोटं बोललीस, म्हणून मी आणि सर्व देवांनी तुला टाकलं आहे.' ब्रह्मा लाजेने खाली मान घालून मधुसूदनाला वंदन करू लागला.
शिवेन केतकी त्यक्ता तद्दिनात्कुसुमेषु वै । एवं मायाबलं विद्धि ज्ञानिनामपि मोहदम्
त्या दिवसापासून केतकीला शिवाने आणि फुलांमध्ये नाकारलं. असं समज, मायेचं बळ अगदी ज्ञानी लोकांनाही भ्रमित करू शकतं.
अन्येषां प्राणिनां राजन्का वार्ता विभ्रमं प्रति । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं सर्वदेव रमापतिः
राजा, इतर जीवांच्या गोंधळाबद्दल काय सांगावं? देवांच्या कार्यसिद्धीसाठीसुद्धा लक्ष्मीपती—
दैत्यान्वञ्चयते चाशु त्यक्त्वा पापभयं हरिः । अवतारकरो देवो नानायोनिषु माधवः
—पापाची भीती न ठेवता, दैत्यांना सहज फसवतो; माधव देव विविध रूपे घेऊन अवतार घेतो.
त्यक्त्वाऽऽनन्दसुखं दैत्यैर्युद्धं चैवाकरोद्विभुः । नूनं मायाबलं चैतन्माधवेऽपि जगद्गुरौ
आनंद आणि सुख सोडून, विभु दैत्यांशी युद्ध करतो; हेच मायेचं सामर्थ्य आहे, जगद्गुरू माधवातही.
सर्वज्ञे देवकार्यांशे का वार्ताऽन्यस्य भूपते । ज्ञानिनामपि चेतांसि परमा प्रकृतिः किल
राजा, सर्वज्ञांनाही जेव्हा देवकार्य असतं, तेव्हा इतरांचं काय सांगावं? खरंच, ही परम प्रकृती ज्ञानी लोकांच्याही मनावर राज्य करते.
बलादाकृष्य मोहाय प्रयच्छति महीपते । यया व्याप्तमिदं सर्वं भगवत्या चराचरम्
ती जबरदस्तीने सर्वांना मोहात पाडते, राजा; तिच्यामुळेच हे चराचर जगती सर्वत्र व्यापलं आहे — त्या भगवतीमुळे.
मोहदा ज्ञानदा सैव बन्धमोक्षप्रदा सदा । राजोवाच। भगवन्ब्रूहि मे तस्याः स्वरूपं बलमुत्तमम्
तीच मोहही देते आणि ज्ञानही देते, कायम बंधन आणि मुक्तीही तीच देते.
उत्पत्तिकारणं चापि स्थानं परमकं च यत् । ऋषिरुवाच। न चोत्पत्तिरनादित्वान्नृप तस्याः कदाचन
राजा म्हणाला — 'भगवन्, तिचं खरं रूप, तिचं श्रेष्ठ सामर्थ्य, तिच्या उत्पत्तीचं कारण आणि तिचं सर्वोच्च स्थान मला सांग.' ऋषी म्हणाले — 'राजा, ती कधीच निर्माण झालेली नाही, कारण ती अनादि आहे.'
नित्यैव सा परा देवी कारणानां च कारणम् । वर्तते सर्वभूतेषु शक्तिः सर्वात्मना नृप
तीच नित्य, परा देवी आणि सर्व कारणांची कारण आहे; ती सर्व प्राण्यांमध्ये शक्तिरूपाने वावरते, राजा.
शववच्छक्तिहीनस्तु प्राणी भवति सर्वथा । चिच्छक्तिः सर्वभूतेषु रूपं तस्यास्तदेव हि
शक्ती नसलेला प्राणी म्हणजे जणू काही प्रेतच; सर्व प्राण्यांमध्ये असलेली चेतना हेच तिचं खरं रूप आहे.
आविर्भावतिरोभावौ देवानां कार्यसिद्धये । यदा स्तुवंति तां देवा मनुजाश्च विशांपते
देवांचं कार्य साधण्यासाठी तिचं प्रकट होणं आणि अदृश्य होणं होतं, जेव्हा देव आणि माणसं तिचं स्तवन करतात, राजा.
प्रादुर्भवति भूतानां दुःखनाशाय चाम्बिका । नानारूपधरा देवी नानाशक्तिसमन्विता
अंबिका सर्व प्राण्यांच्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी प्रकट होते, विविध रूपे घेते आणि अनेक शक्तींनी युक्त असते.
आविर्भवति कार्यार्थं स्वेच्छया परमेश्वरी । दैवाधीना न सा देवी यथा सर्वे सुरा नृप
परमेश्वरी आपल्या इच्छेने, आपल्या कार्यासाठी प्रकट होते. राजन, ती इतर सर्व देवतांप्रमाणे दैवाच्या अधीन नाही.
न कालवशगा नित्यं पुरुषार्थप्रवर्तिनी । अकर्ता पुरुषो द्रष्टा दृश्यं सर्वमिदं जगत्
ती कधीच काळाच्या अधीन नसते, नेहमी जीवांच्या कल्याणासाठी कार्यरत असते. पुरुष कर्ता नसून फक्त पाहणारा आहे, हे सर्व जग म्हणजे दृश्य आहे.