ब्रह्मा प्रोवाच तं देवं कर्ताऽहं जगतः किल । विष्णुस्तमाह भो मूर्ख जगत्कर्ताऽहमच्युतः
ब्रह्मा त्या देवाला म्हणाला, 'मी या जगाचा सर्जनहार आहे.' विष्णू म्हणाला, 'अरे मूर्खा, मी अच्युत, या जगाचा सर्जनहार आहे.'
त्वं कियान्बलहीनोऽसि रजोगुणसमाश्रितः । सत्त्वाश्रितं हि मां विद्धि वासुदेवं सनातनम्
'तू किती क्षीण आणि शक्तिहीन आहेस, रजोगुणावर अवलंबून आहेस! मला, वासुदेवाला, शुद्ध सत्त्वगुणात स्थित असलेल्या सनातनाला ओळख.'
मया त्वं रक्षितोऽद्यैव कृत्वा युद्धं सुदारुणम् । शरणं मे समायातो दानवाभ्यां प्रपीडितः
आज मी तुला या भीषण युद्धानंतर वाचवले आहे; दोन दानवांनी त्रस्त होऊन तू माझ्याकडे आश्रय घेतलास.
मया तौ निहतौ कामं दानवौ मधुकैटभौ । कथं गर्वायसे मंद मोहोऽयं त्यज सांप्रतम्
माझ्या इच्छेने मधु आणि कैटभ हे दोन्ही दानव मारले गेले; मग तू एवढा गर्व का करतोस, अज्ञानी? हा भ्रम आता सोड.
न मत्तोऽप्यधिकः कश्चित्संसारेऽस्मिन्प्रसारिते । ऋषिरुवाच। एवं प्रवदमानौ तौ ब्रह्मविष्णू परस्परम्
या विशाल जगात माझ्यापेक्षा मोठा कोणीच नाही.
स्फुरदोष्ठौ वेपमानौ लोहिताक्षौ बभूवतुः । प्रादुर्बभूव सहसा तयोर्विवदमानयोः
ऋषी म्हणाले: ब्रह्मा आणि विष्णू एकमेकांशी असे बोलत असताना, त्यांचे ओठ थरथरत होते, शरीर थरथरत होते आणि डोळे लाल झाले होते, तेव्हा अचानक—
मध्ये लिंगं सुधाश्वेतं विपुलं दीर्घमद्भुतम् । आकाशे तरसा तत्र वागुवाचाशरीरिणी
त्यांच्या मध्ये एक अद्भुत, विशाल आणि शुभ्र असे लिंग प्रकट झाले; आकाशात एक देह नसलेला आवाज वेगाने ऐकू आला.
तौ संबोध्य महाभागौ विवदन्तौ परस्परम् । ब्रह्मन्विष्णो विवादं मा कुरुतां वां परस्परम्
त्या दोघांना, जे एकमेकांशी वाद घालत होते, त्या आवाजाने संबोधले: 'ब्रह्मा आणि विष्णू, तुम्ही एकमेकांशी वाद करू नका.'
लिंगस्यास्य परं पारमधस्तादुपरि ध्रुवम् । यो याति युवयोर्मध्ये स श्रेष्ठो वां सदैव हि
या लिंगाचा वरचा किंवा खालचा टोक जो कोणी गाठेल, तोच नेहमी तुमच्यात श्रेष्ठ समजला जाईल.
एक: प्रयातु पातालमाकाशमपरोऽधुना । प्रमाणं मे वचः कार्यं त्यक्त्वा वादं निरर्थकम्
तुमच्यातील एकाने पाताळात जावे आणि दुसऱ्याने आकाशात; माझे शब्द प्रमाण मानून, हा निरर्थक वाद सोडा.
मध्यस्थः सर्वदा कार्यो विवादेऽस्मिन्द्वयोरिह । ऋषिरुवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं दिव्यं सज्जीभूतौ कृतोद्यमौ
या वादात नेहमी मध्ये असणाऱ्याने साक्ष द्यावी.
जग्मतुर्मातुमग्रस्थं लिङ्गमद्भुतदर्शनम् । पातालमगमद्विष्णुर्ब्रह्माऽप्याकाशमेव च
ऋषी म्हणाले: ते दिव्य वचन ऐकून, दोघेही सज्ज झाले आणि त्या अद्भुत लिंगाचे मापन करण्यासाठी निघाले.
परिमातुं महालिङ्गं स्वमहत्त्वविवृद्धये । विष्णुर्गत्वा कियद्देशं श्रान्तः सर्वात्मना यतः
स्वतःचे मोठेपण सिद्ध करण्यासाठी, विष्णू पाताळात आणि ब्रह्मा आकाशात गेले, त्या महालिंगाचे मापन करण्यासाठी.
न प्रापांतं स लिंगस्य परिवृत्य ययौ स्थलम् । ब्रह्माऽगच्छत्ततश्चोर्ध्वं पतितं केतकीदलम्
विष्णू खूप अंतर गेला, पण पूर्णपणे दमूनही त्याला लिंगाचा शेवट गाठता आला नाही, म्हणून तो परत वर आला.
शिवस्य मस्तकात्प्राप्य परावृत्तो मुदावृतः । आगत्य तरसा ब्रह्मा विष्णवे केतकीदलम
ब्रह्मा वर जात असताना, त्याला शंकराच्या डोक्यावरून पडलेले केतकीचे पान दिसले; तो आनंदाने परत फिरला.
दर्शयित्वा च वितथमुवाच मदमोहितः । लिङ्गस्य मस्तकादेतद्गृहीतं केतकीदलम्
मद आणि मोहाने भरलेला ब्रह्मा वेगाने परत आला, त्याने केतकीचे पान विष्णूला दाखवले आणि खोटे बोलत म्हणाला: 'हे केतकीचे पान लिंगाच्या टोकावरून आणले आहे.'
अभिज्ञानाय चानीतं तव चित्तप्रशान्तये । श्रुत्वा तद्ब्रह्मणो वाक्यं दृष्ट्वा च केतकीदलम्
'हे मी साक्ष म्हणून आणले आहे, तुझे मन शांत व्हावे म्हणून.' ब्रह्माचे बोल ऐकून आणि केतकीचे पान पाहून—
हरिस्तं प्रत्युवाचेदं साक्षी क: कथयाधुना । यथार्थवादी मेधावी सदाचारः शुचिः समः
हरि म्हणाला: 'आता या गोष्टीला साक्षीदार कोण आहे? जो खरा, बुद्धिमान, सदाचारी, शुद्ध आणि निष्पक्ष असतो, तोच नेहमी वादात साक्षी असतो.'
साक्षी भवति सर्वत्र विवादे समुपस्थिते । ब्रह्मोवाच। दूरदेशात्समायाति साक्षी कः समयेऽधुना
'वाद जिथे असतो तिथे साक्षीदार नेहमी असतो.' ब्रह्मा म्हणाला: 'आता या क्षणी दूरवरून कोण साक्ष द्यायला येईल?
यत्सत्यं तद्वचः सेयं केतकी कथयिष्यति । इत्युक्त्वा प्रेरिता तत्र ब्रह्मणा केतकी स्फुटम्
'जे खरे आहे ते केतकी सांगेल.' असे म्हणून ब्रह्माने त्या केतकीला स्पष्ट बोलायला लावले.
वचनं प्राह तरसा शार्ङ्गिणं प्रत्यबोधयत् । शिवमूर्ध्नि स्थितां ब्रह्मा गृहीत्वा मां समागतः
ती पटकन बोलली आणि शार्ङ्गधारीला जागं केलं, म्हणाली — 'ब्रह्मा, जो माझं शिवाच्या डोक्यावर असलेलं रूप घेऊन आला आहे, तो इथे आला आहे.'
सन्देहोऽत्र न कर्तव्यस्त्वया विष्णो कदाचन । मम वाक्यं प्रमाणं हि ब्रह्मा पारङ्गतोऽस्य ह
हे विष्णू, इथे तुला कधीच शंका घ्यायची गरज नाही; माझं बोलणंच खरं आहे, कारण ब्रह्मा खरंच या गोष्टीच्या शेवटापर्यंत पोहोचला आहे.
गृहीत्वा मां समायातः शिवभक्तैः समर्पिताम् । केतक्या वचनं श्रुत्वा हरिराह स्मयनिव
शिवभक्तांनी अर्पण केलेली मी, ब्रह्मा मला घेऊन इथे आला; केतकीचं बोलणं ऐकून, हरि हलकंसं हसत म्हणाला.
महादेवः प्रमाणं मे यद्यसौ वचनं वदेत् । ऋषिरुवाच। तदाकर्ण्य हरेर्वाक्यं महादेव: सनातनः
‘जर महादेव स्वतः हे बोलणं कबूल करतील, तरच ते माझ्यासाठी पुरावा ठरेल.’ ऋषी म्हणाले — हरिचं हे बोलणं ऐकून, सनातन महादेव—
कुपितः केतकीं प्राह मिथ्यावादिनि मा वद । गच्छतो मध्यतः प्राप्ता पतिता मस्तकान्मम
—रागावले आणि केतकीला म्हणाले, 'खोटं बोलणारी, तू काही बोलू नकोस! ब्रह्मा मधून जात असताना, तू माझ्या डोक्यावरून खाली पडलीस.'
मिथ्याभिभाषिणी त्यक्ता मया त्वं सर्वदेव हि । ब्रह्मा लज्जापरो भूत्वा ननाम मधुसूदनम्
'तू खोटं बोललीस, म्हणून मी आणि सर्व देवांनी तुला टाकलं आहे.' ब्रह्मा लाजेने खाली मान घालून मधुसूदनाला वंदन करू लागला.
शिवेन केतकी त्यक्ता तद्दिनात्कुसुमेषु वै । एवं मायाबलं विद्धि ज्ञानिनामपि मोहदम्
त्या दिवसापासून केतकीला शिवाने आणि फुलांमध्ये नाकारलं. असं समज, मायेचं बळ अगदी ज्ञानी लोकांनाही भ्रमित करू शकतं.
अन्येषां प्राणिनां राजन्का वार्ता विभ्रमं प्रति । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं सर्वदेव रमापतिः
राजा, इतर जीवांच्या गोंधळाबद्दल काय सांगावं? देवांच्या कार्यसिद्धीसाठीसुद्धा लक्ष्मीपती—
दैत्यान्वञ्चयते चाशु त्यक्त्वा पापभयं हरिः । अवतारकरो देवो नानायोनिषु माधवः
—पापाची भीती न ठेवता, दैत्यांना सहज फसवतो; माधव देव विविध रूपे घेऊन अवतार घेतो.
त्यक्त्वाऽऽनन्दसुखं दैत्यैर्युद्धं चैवाकरोद्विभुः । नूनं मायाबलं चैतन्माधवेऽपि जगद्गुरौ
आनंद आणि सुख सोडून, विभु दैत्यांशी युद्ध करतो; हेच मायेचं सामर्थ्य आहे, जगद्गुरू माधवातही.