गजाश्च तुरगाः सर्वे दुर्बला भक्ष्यवर्जिताः । जाताः स्युर्नात्र संदेहः शत्रुणा परिपीडिताः
"सर्व हत्ती आणि घोडे योग्य खाण्यापासून वंचित राहून कमकुवत होतील, यात शंका नाही, कारण शत्रूंनी त्यांना त्रास दिला आहे."
सेवका मम सर्वे ते शत्रूणां वशवर्तिनः । दुःखिता एव जाताः स्युः पालिता ये मया पुरा ॥ धनं मे सुदुराचारैरसद्व्ययपरैः परैः । द्यूतासवभुजिष्यादिस्थाने स्यात्प्रापितं किल
"माझे सर्व सेवक आता शत्रूंच्या ताब्यात आहेत. जे मी कधी काळी सांभाळले, ते आता नक्कीच दु:खी झाले असतील. माझं धन वाईट वागणाऱ्या, जुगार आणि दारू यांत पैसे उधळणाऱ्या लोकांनी उधळून टाकलं असेल."
कोशक्षयं करिष्यन्ति व्यसनैः पापबुद्धयः । न पात्रदाननिपुणा म्लेच्छास्ते मन्त्रिणोऽपि मे
"हे पापी बुद्धीचे लोक आपल्या वाईट सवयींमुळे माझा कोष रिकामा करतील. माझे मंत्रीही परके असल्यामुळे योग्य लोकांना काही देण्यात कुशल नाहीत."
इति चिन्तापरो राजा वृक्षमूलस्थितो यदा । तदाजगाम वैश्यस्तु कश्चिदार्तिपरस्तथा
अशा प्रकारे राजा झाडाच्या मुळाशी बसून चिंता करत असताना, तिथे एक व्यापारीही दुःखाने भरलेला आला.
नृपेण पुरतो दृष्टः पार्श्वे तत्रोपवेशितः । पप्रच्छ तं नृपः कोऽसि कुत एवागतो वनम्
राजाने त्याला पाहिलं आणि जवळ बसवलं. मग विचारलं, "तू कोण आहेस? कुठून या जंगलात आलास?"
कोऽसि कस्माच्च दीनोऽसि हरितः शोकपीडितः । ब्रूहि सत्यं महाभाग मैत्री साप्तपदी मता
"तू कोण आहेस, आणि इतका दुःखी, फिकट, शोकाने पिडलेला का दिसतोस? खरं खरं सांग, मोठ्या भाग्यवान आहेस. मैत्री तर सात पावलं चालल्यावर होते असं मानतात."
व्यास उवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञस्तमुवाच विशोत्तमः । उपविश्य स्थिरो भूत्वा मत्वा साधुसमागमम्
व्यास म्हणाले: राजाचे बोल ऐकून, श्रेष्ठ ज्ञानी त्या राजाला म्हणाले. तो स्थिरपणे बसला आणि हा सुसंगतीचा प्रसंग आहे हे ओळखून बोलू लागला.
वैश्य उवाच। मित्राहं वैश्यजातीयः समाधिर्नाम विश्रुतः । धनवान्धर्मनिपुण: सत्यवागनसूयकः
वैश्य म्हणाला: मी तुझा मित्र आहे, माझा जन्म वैश्य कुळात झाला आहे, आणि माझे नाव समाधी असे प्रसिद्ध आहे. मी धनवान आहे, धर्माची जाण आहे, नेहमी सत्य बोलतो आणि फसवणूक करत नाही.
पुत्रदारैर्निरस्तोऽहं धनलुब्धैरसाधुभिः । “कृपणेति मिषं कृत्वा त्यक्त्वा मायां सुदुस्त्यजाम्” स्वजनेन च संत्यक्तः प्राप्तोऽस्मि वनमाशु वै
माझ्या मुलांनी आणि पत्नीने, जे धनाच्या लोभाने वाईट वागले, त्यांनी मला घराबाहेर काढले. 'हा दीन आहे' असे खोटे ठरवून, त्यांनी मला आणि माझ्या जड मायेचा त्याग केला. माझ्या लोकांनी मला सोडले आणि मी पटकन या जंगलात आलो.
कोऽसि त्वं भाग्यवान्भासि कथयस्व प्रियाधुना । राजोवाच। सुरथो नाम राजाऽहं दस्युभिः पीडितोऽभवम्
तू कोण आहेस, इतका भाग्यवान दिसतोस? कृपा करून मला सांग. राजा म्हणाला: मी सुरथ नावाचा राजा आहे, दुष्टांनी मला त्रास दिला.
प्राप्तोऽस्मि गतराज्योऽत्र मंत्रिभिः परिवंचितः । दिष्ट्या त्वमत्र मित्रं मे मिलितोऽसि विशोत्तम
माझे राज्य गेले, मंत्र्यांनी मला फसवले, म्हणून मी इथे आलो आहे. सुदैवाने, श्रेष्ठ ज्ञानी, तू मला इथे मित्र म्हणून भेटलास.
सुखेन विहरिष्यावो वनेऽत्र शुभपादपे । शोकं त्यज महाबुद्धे स्वस्थो भव विशोत्तम
या शुभ झाडांच्या सावलीत आपण इथे आनंदाने राहू. मोठ्या बुद्धीमान मित्रा, दुःख सोड आणि मन शांत ठेव.
"अत्रैव च यथाकामं सुखं तिष्ठ मया सह । " वैश्य उवाच। कुटुम्बं मे निरालंबं मया हीनं सुदुःखितम् । भविष्यति च चिन्तार्तं व्याधिशोकोपतापितम्
'इथेच, जसा तुला हवे तसे, माझ्यासोबत सुखाने रहा.' वैश्य म्हणाला: माझे कुटुंब माझ्याविना आधारहीन झाले आहे, त्यांना फार दुःख होईल, चिंता, आजार आणि दुःख याने ते त्रस्त होतील.
भार्यादेहे सुखं नो वा पुत्रदेहे न वा सुखम् । इति चिन्तातुरं चेतो न मे शाम्यति भूमिप
माझ्या पत्नीच्या किंवा मुलाच्या सहवासात मला सुख नाही. म्हणून, राजन, या चिंता माझ्या मनाला स्वस्थ होऊ देत नाहीत.
कदा द्रक्ष्ये सुतं भार्यां गृहं स्वजनमेव च । स्वस्थं न मन्मनो राजन्गृहचिन्ताकुलं भृशम्
कधी मी माझा मुलगा, पत्नी, घर आणि आप्तजन पुन्हा पाहीन? राजन, घराच्या विचारांनी माझे मन फार अस्वस्थ झाले आहे.
राजोवाच। यैर्निरस्तोऽसि पुत्राद्यैरसद्वृत्तैः सुबालिशैः । तान्दृष्ट्वा किं सुखं तेऽद्य भविष्यति महामते
राजा म्हणाला: ज्यांनी तुला वाईट वागणुकीने आणि मूर्खपणाने घराबाहेर काढले, असे ते मुलगे वगैरे, त्यांना पाहून आज तुला काय सुख मिळेल, हुशार मित्रा?
हितकारी वरः शत्रुर्दुःखदाः सुहृदः कुतः । तस्मात्स्थिरं मनः कृत्वा विहरस्व मया सह
जो शत्रूही भले करतो तो श्रेष्ठ, आणि जे मित्र दुःख देतात ते कुठे मित्र आहेत? म्हणून, मन स्थिर ठेव आणि माझ्यासोबत इथेच रहा.
वैश्य उवाच। मनो मे न स्थिरं राजन्भवत्यद्य सुदुःखितम् । चिन्तयाऽत्र कुटुम्बस्य दुस्त्यजस्य दुरात्मभिः
वैश्य म्हणाला: राजन, आज माझे मन स्थिर राहत नाही, फार दुःखी आहे. ज्या कुटुंबाचा त्याग करणे कठीण आहे, जरी ते वाईट असले तरी, त्याचा विचार सतावत आहे.
राजोवाच। ममापि राज्यजं दुःखं दुनोति किल मानसम् । पृच्छावोऽद्य मुनिं शांतं शोकनाशनमौषधम्
राजा म्हणाला: माझेही राज्य गेल्याचे दुःख मनाला त्रास देते. चला, आज आपण त्या शांत ऋषींना विचारू, जे दुःख दूर करणारे औषध आहेत.
व्यास उवाच। इति कृत्वा मतिं तौ तु राजा वैश्यश्च जग्मतुः । मुनिं तौ विनयोपेतौ प्रष्टुं शोकस्य कारणम्
व्यास म्हणाले: असे ठरवून, राजा आणि वैश्य दोघेही निघाले. नम्रतेने त्या ऋषींकडे जाऊन, त्यांनी आपल्या दुःखाचे कारण विचारायचे ठरवले.
गत्वा तं प्रणिपत्याह राजा ऋषिमनुत्तमम् । आसीनं सम्यगासीनः शांतं शांतिमुपागतः
ते तिथे जाऊन, नमस्कार करून, राजा त्या श्रेष्ठ ऋषींना म्हणाला. ते ऋषी नीट बसले होते, शांत होते आणि पूर्णपणे समाधानात होते.
अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः राजोवाच। मुने वैश्योऽयमधुना वने मे मित्रतां गतः । पुत्रदारैर्निरस्तोऽयं प्राप्तोऽत्र मम संगमम्
राजा म्हणाला: हे मुनी, हा वैश्य आता या जंगलात माझा मित्र झाला आहे. त्याला मुलांनी आणि पत्नीने घराबाहेर काढले, म्हणून तो इथे आला आणि माझी भेट झाली.
निष्कारणं च मे चिंता हृदयान्न निवर्तते । हया मे दुर्बलाः स्युः किं गजाः शत्रुवशं गताः
माझ्या मनातून कारण नसताना चिंता जात नाही. माझे घोडे कदाचित अशक्त होतील, किंवा माझे हत्ती शत्रूंच्या ताब्यात जातील.
भृत्यवर्गस्तथा दुःखी जातः स्यात्तु मया विना । कोशक्षयं करिष्यंति रिपवोऽतिबलात्क्षणात्
माझ्याविना माझे नोकरमंडळही दुःखी होईल; आणि बलाढ्य शत्रू क्षणात माझ्या खजिन्याचा नाश करतील.
इत्येवं चिंतयानस्य च मे निद्रा तनौ सुखम् । जानामीदं जगन्मिथ्या स्वप्नवत्सर्वमेव हि
अशी विचार करत असताना माझ्या अंगावर गोड झोप आली; मला माहीत आहे की हे सगळं जग खोटं आहे, खरंतर स्वप्नासारखंच.
जानतोऽपि मनो भ्रांतं न स्थिरं भवति प्रभो । कोऽहं केऽश्वा गजाः केऽमी न ते मे च सहोदराः ॥ न पुत्रा न च मित्राणि येषां दुःखं दुनोति माम् । भ्रमोऽयमिति जानामि तथापि मम मानसः
हे सगळं माहित असूनही, माझं मन गोंधळलेलं आहे, स्थिर राहत नाही, प्रभो; मी कोण, हे घोडे आणि हत्ती कोण, हे इतर लोक कोण—हे माझे सख्खे भाऊ नाहीत, ना मुलं, ना मित्र, ज्यांचं दुःख मला बोचतं; हे सगळं भ्रम आहे, हे मला कळतं, तरीही माझं मन असंच आहे.
मोहो नैवापसरति किं तत्कारणमद्भुतम् । स्वामिंस्त्वमसि सर्वज्ञः सर्वसंशयनाशकृत्
हा मोह काही केल्या जात नाही—याचं कारण काय, किती अद्भुत आहे! स्वामी, तू सर्वज्ञ आहेस, सर्व शंका दूर करणारा आहेस.
कारणं ब्रूहि मोहस्य ममास्य च दयानिधे । व्यास उवाच। इति पृष्टस्तदा राज्ञा सुमेधा मुनिसत्तमः
माझ्या या मोहाचं कारण सांग, दयामूर्ती. व्यास म्हणाले: राजाने असं विचारल्यावर, त्या ज्ञानी सुमेधाने उत्तर दिलं.
तमुवाच परं ज्ञानं शोकमोहविनाशनम् । ऋषिरुवाच। शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कारणं बन्धमोक्षयोः
त्याने अत्युच्च ज्ञान सांगितलं, जे शोक आणि मोह नष्ट करतं. ऋषी म्हणाले: ऐक राजन, मी तुला बंधन आणि मुक्तीचं कारण सांगतो.
महामायेति विख्याता सर्वेषां प्राणिनामिह । ब्रह्मा विष्णुस्तथेशानस्तुराषाड्वरुणोऽनिलः
सर्व प्राण्यांवर जी राज्य करते, ती महामाया म्हणून प्रसिद्ध आहे—ब्रह्मा, विष्णू, ईशान, दिशा रक्षणारे, वरुण, वायू—