रक्तबीजो महाशूरः सोऽपि नाशं गतो यदा । तदाहं कीर्तिमुत्सृज्य जीविताशां करोमि किम्
रक्तबीज हा मोठा पराक्रमी होता, पण तोही नष्ट झाला. असं झाल्यावर, मी माझं यश सोडून फक्त जगण्याची इच्छा ठेवून काय करणार?
प्राप्ते काले स्वयं ब्रह्मा परार्धद्वयसंमिते । निधनं याति तरसा जगत्कर्ता स्वयं प्रभुः
वेळ आली की, स्वतः ब्रह्मादेखील, ज्याचं आयुष्य दोन परार्ध आहे, तोही जगाचा कर्ता असला तरी, झटक्यात संपतो.
चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिवसे किल । पतंति भवनात्पंच नव चेंद्रास्तथा पुनः
ब्रह्माच्या एका दिवसात, जो चार युगांच्या हजार पट आहे, पाच आणि मग नऊ इंद्र आपापल्या स्थानावरून खाली पडतात.
तथैव त्रिगुणे विष्णुर्मरणायोपकल्पते । तथैव द्विगुणे काले शंकरः शांतिमेति च
त्याचप्रमाणे, तीन वेळा काळ उलटल्यावर विष्णूचाही अंत होतो; आणि दोन वेळा काळ उलटल्यावर शंकरही शांत होतो.
का चिंता मरणे मूढा निश्वले दैवनिर्मिते । मही महीधराणां च नाशः सूर्यशशांकयोः
मृत्यूची चिंता कशाला करावी, अरे मूर्खा, जेव्हा तो नशिबाने ठरलेला असतो? पृथ्वी, पर्वत, सूर्य आणि चंद्र सगळ्यांचाही शेवट होतोच.
जातस्य हि ध्रुवं मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । अध्रुवेऽस्मिञ्छरीरे तु रक्षणीयं यशः स्थिरम्
ज्याचा जन्म झाला त्याचा मृत्यू निश्चित आहे; आणि जो मेला त्याचा पुन्हा जन्म होणारच. या नश्वर शरीरात टिकणारी गोष्ट म्हणजे चांगलं नाव राखावं.
रथो मे कल्प्यतां शीघ्रं गमिष्यामि रणाजिरे । जयो वा मरणं वापि भवत्वद्यैव दैवतः
माझं रथ लवकर तयार करा; मी रणभूमीत जाणार आहे. आज नशिबाने विजय किंवा मृत्यू, दोन्हीपैकी एक माझ्या वाट्याला येईल.
इत्युक्त्वा सैनिकाञ्छुंभो रथमास्थाय सत्वरः । प्रययावंबिका यत्र संस्थिता तु हिमाचले
असं म्हणून, शुंभाने पटकन रथावर बसून, जिथे अंबिका हिमालयावर उभी होती, तिथे तो गेला.
सैन्यं प्रचलितं तस्य संगे तत्र चतुर्विधम् । हस्त्यश्वरथपादातिसंयुतं सायुधं बहु
त्याच्यासोबत त्याचं सैन्यही निघालं, ज्यात हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ अशा चारही प्रकारच्या फौजा होत्या, आणि सर्वजण शस्त्रांनी सज्ज होते.
तत्र गत्वाऽचले शुम्भः संस्थितां जगदम्बिकाम् । त्रैलोक्यमोहिनी कांतामपश्यत्सिंहवाहिनीम्
मग त्या पर्वतावर जाऊन, शुंभाने जगदंबेला पाहिलं, जी तीनही लोकांना मोहात पाडणारी, सुंदर आणि सिंहावर बसलेली होती.
सर्वाभरणभूषाढ्यां सर्वलक्षणसंयुताम् । स्तूयमानां सुरैः खस्थैर्गन्धर्वयक्षकिन्नरैः
ती सर्व दागिन्यांनी सजलेली, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होती. आकाशातील देव, तसेच गंधर्व, यक्ष आणि किन्नर तिचं स्तुती करत होते.
पुष्पैश्च पूज्यमानां च मंदारपादपोद्भवैः । कुर्वाणां शंखनिनदं घंटानादं मनोहरम्
मंदार वृक्षाच्या फुलांनी तिची पूजा होत होती, आणि शंख व घंटांचे मनमोहक आवाज तिच्या आजूबाजूला घुमत होते.
दृष्ट्वा तां मोहमगमच्छुंभः कामविमोहितः । पंचबाणाहतः कामं मनसा समचिंतयत्
तिला पाहून, शुंभ मोहात पडला, कामाने अंध झाला, जणू कामदेवाच्या पाच बाणांनी घायाळ झाला असावा, आणि तिचा विचार त्याच्या मनात घोळू लागला.
अहो रूपमिदं सम्यगहो चातुर्यमद्भुतम् । सुकुमाराऽतितन्वंगी सद्यः प्रकटयौवना । चित्रमेतदसौ बाला कामभावविवर्जिता
वा! तिचं रूप किती सुंदर आहे; तिचं चातुर्य किती अद्भुत आहे. ती फारच नाजूक आणि बारीक अंगाची, आणि तिचं तारुण्य एकदम खुलून आलंय. पण ही तरुणी असूनही, तिच्यात कुठलाही कामभाव नाही.
कामकांतासमा रूपे सर्वलक्षणलक्षिता । अम्बिकेयं किमेतत्तु हंति सर्वान्महाबलान्
रूपाने ती सर्वात प्रिय स्त्रीसारखी आहे, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आहे. हीच का ती अंबिका, जिला सर्व बलवानांचा संहार करण्याची ताकद आहे?
उपायः कोऽत्र कर्तव्यो येन मे वशगा भवेत् । न मंत्रा वा मरालाक्षीसाधने सन्निधौ मम
इथे मी काय उपाय करावा, ज्यामुळे ती माझ्या वशात येईल? तिच्या समोर माझ्या कोणत्याही मंत्राचा किंवा जादूचा काहीच उपयोग होत नाही.
सर्वमंत्रमयी ह्येषा मोहिनी मदगर्विता। सुन्दरीयं कथं मे स्याद्वशगा वरवर्णिनी
ही सर्व मंत्रांनी बनलेली आहे, मोहिनी आहे आणि आपल्या सौंदर्यावर गर्व करते. अशी तेजस्विनी स्त्री माझ्या वशात कशी येईल?
पातालगमनं मेऽत्र न युक्तं समरांगणात् । सामदानविभेदैश्च नेयं साध्या महाबला
युद्धभूमीतून पाताळात जाणे मला योग्य नाही. आणि ही महाबलाढ्य स्त्री, तिला गोड बोलून, दान देऊन किंवा फूट पाडून जिंकता येणार नाही.
किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं विषमे समुपस्थिते । मरणं नोत्तमं चात्र स्त्रीकृतं तु यशोऽपहृत्
आता या कठीण वेळी मी काय करावे, कुठे जावे? मृत्यू इथे योग्य नाही, कारण माझा यश एका स्त्रीने हिरावून घेतला आहे.
मरणं ऋषिभिः प्रोक्तं संगरे मंगलास्पदम् । यत्तत्समानबलयोर्योधयोर्युध्यतोः किल
ऋषींनी सांगितले आहे की, समशक्तीच्या वीरांमध्ये लढता लढता मृत्यू आला तर तो मंगलकारक असतो.
प्राप्तेयं दैवरचिता नारी नरशतोत्तमा । नाशायास्मत्कुलस्येह सर्वथाऽतिबलाऽबला
ही स्त्री, दैवाने घडवलेली, शंभर पुरुषांपेक्षा श्रेष्ठ आहे. ती अत्यंत बलवान असो किंवा दुर्बल, आपल्या कुळाचा नाश करायला आली आहे.
वृथा किं सामवाक्यानि मया योज्यानि सांप्रतम् । हननायागता ह्येषा किं नु साम्ना प्रसीदति
आता मी विनंतीची वाणी कशासाठी वापरू? ही युद्धासाठी आली आहे, गोड बोलून ती शांत होईल का?
न दानैश्चालितुं योग्या नानाशस्त्रविभूषिता । भेदस्तु विफलः कामं सर्वदेववशानुगा
ही अनेक शस्त्रांनी सजलेली आहे, तिला दान देऊन वश करता येणार नाही. फूट पाडण्याचा प्रयत्नही व्यर्थ आहे, कारण ती सर्व देवांच्या इच्छेने चालते.
तस्मात्तु मरणं श्रेयो न संग्रामे पलायनम् । जयो वा मरणं वाऽद्य भवत्वेव यथाविधि
म्हणून, युद्धातून पळून जाण्यापेक्षा मृत्यूच श्रेष्ठ. आज विजय मिळो किंवा मृत्यू येवो, जे नशीबात आहे तेच होईल.
व्यास उवाच। इति संचिंत्यमानः स शुम्भः सत्त्वाश्रितोऽभवत् । युद्धाय सुस्थिरो भूत्वा तामुवाच पुरः स्थिताम्
व्यास म्हणतात: असे विचार करून शुंभाने धैर्य धरले आणि युद्धासाठी ठाम राहून, तिच्यासमोर उभा राहून बोलू लागला.
देवि युध्यस्व कान्तेऽद्य वृथाऽयं ते परिश्रमः । मूर्खाऽसि किल नारीणां नायं धर्मः कदाचन
देवी, सुंदरिये, आता लढा. तुझा हा सारा प्रयत्न व्यर्थ आहे. खरंच, तू स्त्रियांमध्ये मूर्ख आहेस; हा मार्ग स्त्रियांसाठी कधीच योग्य नाही.
नारीणां लोचने बाणा भ्रुवावेव शरासनम् । हावभावास्तु शस्त्राणि पुमाँल्लक्ष्यं विचक्षणः
स्त्रियांचे डोळे हे त्यांच्या बाणासारखे असतात, भुवया धनुष्यासारख्या, हावभाव हेच त्यांची शस्त्रे, आणि हुशार पुरुषच त्यांचा लक्ष्य असतो.
सन्नाहश्चांगरागोऽत्र रथश्चापि मनोरथः । मन्दप्रजल्पितं भेरीशब्दो नान्यः कदाचन
त्यांचे अंगरंग म्हणजेच त्यांचे कवच, कल्पनांचे रथ हेच त्यांचे वाहन, आणि हळुवार बोलणे म्हणजेच त्यांचा रणशिंग.
अन्यास्त्रधारणं स्त्रीणां स्त्रीणां विडंबनमसंशयम् । लज्जैव भूषणं कांते न च धार्ष्ट्यं कदाचन
स्त्रियांनी इतर शस्त्रे धरणे हे नक्कीच उपहासास्पद आहे. लाज हेच त्यांचे खरे अलंकार, धाडस नव्हे, हे सुंदरिये.
युध्यमाना वरा नारी कर्कशेवाभिदृश्यते । स्तनौ संगोपनीयौ वा धनुषः कर्षणे कथम्
लढणारी स्त्री कठोर वाटते, आकर्षक नाही. आणि स्तन झाकून ठेवून धनुष्य कसे ओढता येईल?