तथा त्वमपि राजेन्द्र वीक्ष्य कालवशं जगत् । पातालं गच्छ तरसा जीवन्भद्रमवाप्स्यसि
राजेंद्र, जग काळाच्या अधीन आहे हे पाहून, तूही वेगाने पाताळात जा; तिथे तुला सुरक्षितता लाभेल.
मृते त्वयि महाराज शत्रवस्ते मुदान्विताः । मङ्गलानि प्रगायन्तो विचरिष्यन्ति सर्वतः
महाराज, तुझ्या मृत्यूनंतर तुझे शत्रू आनंदाने सर्वत्र मंगल गीते गात फिरतील.
अथैकत्रिंशोऽध्यायः व्यास उवाच। इति तेषां वचः श्रुत्वा शुम्भो दैत्यपतिस्तदा । उवाच सैनिकानाशु कोपाकुलितलोचनः
एकतीसावा अध्याय. व्यास म्हणाले: ही वचने ऐकून, त्या वेळी शुंभ दैत्यांचा राजा, रागाने डोळे लाल करून आपल्या सैनिकांना म्हणाला.
शुम्भ उवाच। जाल्मा: किं ब्रूत दुर्वाच्यं कृत्वा जीवितुमुत्सहे । निहत्य सचिवान्भ्रातॄन्निर्लज्जो विचरामि किम्
शुंभ म्हणाला: मी इतके लाजिरवाणे कृत्य करून कसा जगू? माझे मंत्री आणि भाऊ मारून, मी निर्लज्जपणे कसा फिरू?
कालः कर्ता शुभानां वाऽशुभानां बलवत्तरः । का चिंता मम दुर्वारे तस्मिन्नीशेऽप्यरूपके
काळ हा चांगल्या-वाईट गोष्टींचा कर्ता असून सर्वांपेक्षा बलवान आहे; जो अनियंत्रित आणि निराकार आहे, त्याची चिंता मला कशाला?
यद्भवति तद्भवतु यत्करोति करोतु तत् । न मे चिंताऽस्ति कुत्रापि मरणाज्जीवनात्तथा
जे व्हायचे ते होऊ दे, जो काही करतो तो करू दे; मला कुठेच चिंता नाही, ना मृत्यूची ना जीवनाची.
स कालोऽप्यन्यथा कर्तुं भावितो नेशते क्वचित् । न वर्षति च पर्जन्यः श्रावणे मासि सर्वदा
ठरवलेला असला तरी काळही नेहमी वेगळे करू शकत नाही; श्रावण महिन्यात नेहमीच पाऊस पडतो असे नाही.
कदाचिन्मार्गशीर्षे वा पौषे माघेऽथ फाल्गुने । अकाले वर्षतीवाशु तस्मान्मुख्यो न चास्त्ययम्
कधी कधी मार्गशीर्ष, पौष, माघ किंवा फाल्गुनातही पाऊस पडतो; कधी कधी अकालीही पाऊस पडतो, म्हणून हे मुख्य कारण नाही.
कालो निमित्तमात्रं तु दैवं हि बलवत्तरम् । दैवेन निर्मितं सर्वं नान्यथा भवतीत्यदः
काळ हे फक्त निमित्त आहे; खरं तर नशीबच जास्त बलवान असतं. सगळं काही नशिबानेच घडतं; त्याशिवाय काहीच होत नाही.
दैवमेव परं मन्ये धिक्पोरुषमनर्थकम् । जेता यः सर्वदेवानां निशुम्भोऽप्यनया हतः
माझ्या मते नशीबच सर्वश्रेष्ठ आहे; मानवी प्रयत्न व्यर्थ आहेत, त्याला निंदा असो. सर्व देवांना जिंकणारा निशुंभसुद्धा तिच्या हातून मारला गेला.
रक्तबीजो महाशूरः सोऽपि नाशं गतो यदा । तदाहं कीर्तिमुत्सृज्य जीविताशां करोमि किम्
रक्तबीज हा मोठा पराक्रमी होता, पण तोही नष्ट झाला. असं झाल्यावर, मी माझं यश सोडून फक्त जगण्याची इच्छा ठेवून काय करणार?
प्राप्ते काले स्वयं ब्रह्मा परार्धद्वयसंमिते । निधनं याति तरसा जगत्कर्ता स्वयं प्रभुः
वेळ आली की, स्वतः ब्रह्मादेखील, ज्याचं आयुष्य दोन परार्ध आहे, तोही जगाचा कर्ता असला तरी, झटक्यात संपतो.
चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिवसे किल । पतंति भवनात्पंच नव चेंद्रास्तथा पुनः
ब्रह्माच्या एका दिवसात, जो चार युगांच्या हजार पट आहे, पाच आणि मग नऊ इंद्र आपापल्या स्थानावरून खाली पडतात.
तथैव त्रिगुणे विष्णुर्मरणायोपकल्पते । तथैव द्विगुणे काले शंकरः शांतिमेति च
त्याचप्रमाणे, तीन वेळा काळ उलटल्यावर विष्णूचाही अंत होतो; आणि दोन वेळा काळ उलटल्यावर शंकरही शांत होतो.
का चिंता मरणे मूढा निश्वले दैवनिर्मिते । मही महीधराणां च नाशः सूर्यशशांकयोः
मृत्यूची चिंता कशाला करावी, अरे मूर्खा, जेव्हा तो नशिबाने ठरलेला असतो? पृथ्वी, पर्वत, सूर्य आणि चंद्र सगळ्यांचाही शेवट होतोच.
जातस्य हि ध्रुवं मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । अध्रुवेऽस्मिञ्छरीरे तु रक्षणीयं यशः स्थिरम्
ज्याचा जन्म झाला त्याचा मृत्यू निश्चित आहे; आणि जो मेला त्याचा पुन्हा जन्म होणारच. या नश्वर शरीरात टिकणारी गोष्ट म्हणजे चांगलं नाव राखावं.
रथो मे कल्प्यतां शीघ्रं गमिष्यामि रणाजिरे । जयो वा मरणं वापि भवत्वद्यैव दैवतः
माझं रथ लवकर तयार करा; मी रणभूमीत जाणार आहे. आज नशिबाने विजय किंवा मृत्यू, दोन्हीपैकी एक माझ्या वाट्याला येईल.
इत्युक्त्वा सैनिकाञ्छुंभो रथमास्थाय सत्वरः । प्रययावंबिका यत्र संस्थिता तु हिमाचले
असं म्हणून, शुंभाने पटकन रथावर बसून, जिथे अंबिका हिमालयावर उभी होती, तिथे तो गेला.
सैन्यं प्रचलितं तस्य संगे तत्र चतुर्विधम् । हस्त्यश्वरथपादातिसंयुतं सायुधं बहु
त्याच्यासोबत त्याचं सैन्यही निघालं, ज्यात हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ अशा चारही प्रकारच्या फौजा होत्या, आणि सर्वजण शस्त्रांनी सज्ज होते.
तत्र गत्वाऽचले शुम्भः संस्थितां जगदम्बिकाम् । त्रैलोक्यमोहिनी कांतामपश्यत्सिंहवाहिनीम्
मग त्या पर्वतावर जाऊन, शुंभाने जगदंबेला पाहिलं, जी तीनही लोकांना मोहात पाडणारी, सुंदर आणि सिंहावर बसलेली होती.
सर्वाभरणभूषाढ्यां सर्वलक्षणसंयुताम् । स्तूयमानां सुरैः खस्थैर्गन्धर्वयक्षकिन्नरैः
ती सर्व दागिन्यांनी सजलेली, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होती. आकाशातील देव, तसेच गंधर्व, यक्ष आणि किन्नर तिचं स्तुती करत होते.
पुष्पैश्च पूज्यमानां च मंदारपादपोद्भवैः । कुर्वाणां शंखनिनदं घंटानादं मनोहरम्
मंदार वृक्षाच्या फुलांनी तिची पूजा होत होती, आणि शंख व घंटांचे मनमोहक आवाज तिच्या आजूबाजूला घुमत होते.
दृष्ट्वा तां मोहमगमच्छुंभः कामविमोहितः । पंचबाणाहतः कामं मनसा समचिंतयत्
तिला पाहून, शुंभ मोहात पडला, कामाने अंध झाला, जणू कामदेवाच्या पाच बाणांनी घायाळ झाला असावा, आणि तिचा विचार त्याच्या मनात घोळू लागला.
अहो रूपमिदं सम्यगहो चातुर्यमद्भुतम् । सुकुमाराऽतितन्वंगी सद्यः प्रकटयौवना । चित्रमेतदसौ बाला कामभावविवर्जिता
वा! तिचं रूप किती सुंदर आहे; तिचं चातुर्य किती अद्भुत आहे. ती फारच नाजूक आणि बारीक अंगाची, आणि तिचं तारुण्य एकदम खुलून आलंय. पण ही तरुणी असूनही, तिच्यात कुठलाही कामभाव नाही.
कामकांतासमा रूपे सर्वलक्षणलक्षिता । अम्बिकेयं किमेतत्तु हंति सर्वान्महाबलान्
रूपाने ती सर्वात प्रिय स्त्रीसारखी आहे, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आहे. हीच का ती अंबिका, जिला सर्व बलवानांचा संहार करण्याची ताकद आहे?
उपायः कोऽत्र कर्तव्यो येन मे वशगा भवेत् । न मंत्रा वा मरालाक्षीसाधने सन्निधौ मम
इथे मी काय उपाय करावा, ज्यामुळे ती माझ्या वशात येईल? तिच्या समोर माझ्या कोणत्याही मंत्राचा किंवा जादूचा काहीच उपयोग होत नाही.
सर्वमंत्रमयी ह्येषा मोहिनी मदगर्विता। सुन्दरीयं कथं मे स्याद्वशगा वरवर्णिनी
ही सर्व मंत्रांनी बनलेली आहे, मोहिनी आहे आणि आपल्या सौंदर्यावर गर्व करते. अशी तेजस्विनी स्त्री माझ्या वशात कशी येईल?
पातालगमनं मेऽत्र न युक्तं समरांगणात् । सामदानविभेदैश्च नेयं साध्या महाबला
युद्धभूमीतून पाताळात जाणे मला योग्य नाही. आणि ही महाबलाढ्य स्त्री, तिला गोड बोलून, दान देऊन किंवा फूट पाडून जिंकता येणार नाही.
किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं विषमे समुपस्थिते । मरणं नोत्तमं चात्र स्त्रीकृतं तु यशोऽपहृत्
आता या कठीण वेळी मी काय करावे, कुठे जावे? मृत्यू इथे योग्य नाही, कारण माझा यश एका स्त्रीने हिरावून घेतला आहे.
मरणं ऋषिभिः प्रोक्तं संगरे मंगलास्पदम् । यत्तत्समानबलयोर्योधयोर्युध्यतोः किल
ऋषींनी सांगितले आहे की, समशक्तीच्या वीरांमध्ये लढता लढता मृत्यू आला तर तो मंगलकारक असतो.