रणभूर्भाति भूयिष्ठपतितासुरवर्ष्मकैः । रुधिरस्रावसंयुक्तैर्गजाश्वदेहसंकुला
रणभूमीवर बहुसंख्य पडलेल्या असुरांच्या मृतदेहांनी, रक्ताच्या प्रवाहांनी आणि हत्ती-घोड्यांच्या शवांनी ती जागा भरून गेली होती.
पतितान्दानवान्दृष्ट्वा निशुम्भोऽतिरुषान्वितः । प्रययौ चण्डिकां तूर्णं गदामादाय दारुणाम्
पडलेल्या दैत्यांना पाहून, निशुंभ प्रचंड संतापाने भरून, आपल्या भयानक गदेने चंडिकेकडे झपाट्याने धावला.
सिंहं जघान गदया मस्तके मदगर्वितः । प्रहृत्य च स्मितं कृत्वा पुनर्देवीमताडयत्
अहंकाराने भरलेल्या त्या राक्षसाने गदेद्वारे सिंहाच्या डोक्यावर जोरात प्रहार केला आणि हसत पुन्हा देवीवर हल्ला केला.
सापि तं कुपितातीव निशुम्भं पुरतः स्थितम् । प्रहरन्तं समीक्ष्याथ देवी वचनमब्रवीत्
समोर उभा असलेला, संतापलेला आणि वार करत असलेला निशुंभा पाहून देवीने त्याच्याकडे पाहून बोलली.
देव्युवाच तिष्ठ मन्दमते तावद्यावत्खड्गमिदं तव । ग्रीवायां प्रेरयाम्यस्माद् गन्तासि यमसादनम्
देवी म्हणाली, "अरे मूर्खा, थांब! मी हा तलवार तुझ्या मानेत घुसवते, मग तू यमाच्या घरात जाशील."
व्यास उवाच इत्युक्त्वा तरसा देवी कृपाणेन समाहिता । चिच्छेद मस्तकं तस्य निशुम्भस्याथ चण्डिका
व्यासी म्हणतो, "असं म्हणून देवीने निर्धाराने आणि वेगाने आपली तलवार चालवून निशुंभाचं डोकं छाटलं."
सच्छिन्नमस्तको देव्या कबन्धोऽतीव दारुणः । बभ्राम च गदापाणिस्त्रासयन्देवतागणान्
देवीने डोकं छाटल्यानंतरही, त्या भयानक धडाने, हातात गदा घेऊन, देवांना घाबरवत इकडून तिकडे धावपळ केली.
देवी तस्य शितैर्बाणैश्चिच्छेद चरणौ करौ । पपातोर्व्यां ततः पापी गतासुः पर्वतोपमः
देवीने तीक्ष्ण बाणांनी त्याचे हातपाय छाटले; मग तो पापी, प्रचंड पर्वतासारखा, प्राण सोडून जमिनीवर कोसळला.
तस्मिन्निपतिते दैत्ये निशुम्भे भीमविक्रमे । हाहाकारो महानासीत्तत्सैन्ये भयकम्पिते
त्या भयंकर पराक्रमी निशुंभाचा पराभव होऊन तो पडल्यावर, त्याच्या सैन्यात भीतीने थरथर कापत मोठा आक्रोश उठला.
त्यक्त्वाऽऽयुधानि सर्वाणि सैनिकाः क्षतजाप्लुताः । जग्मुर्बुम्बारवं सर्वे कुर्वाणा राजमन्दिरम्
सर्व सैनिक रक्ताने माखलेले, आपली शस्त्रं टाकून, मोठ्या गोंगाटात राजवाड्याकडे पळाले.
तानागतान्सुसम्प्रेक्ष्य शुम्भः शत्रुनिषूदनः । पप्रच्छ क्व निशुम्भोऽसौ कथं भग्नाः पलायिताः ॥ ४२ तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञस्ते प्रोचुः प्रणता भृशम् । राजंस्ते निहतो भ्राता शेते समरमूर्धनि
ते सैनिक आलेले पाहून, शत्रूंचा संहार करणारा शुंभ म्हणाला, "निशुंभ कुठे आहे? तुम्ही कसे हरलात आणि पळून गेलात?"
तया निपातिताः शूरा ये च तेऽप्यनुजानुगाः । वयं त्वां कथितुं सर्वं वृत्तान्तं समुपागताः
राजाच्या हे ऐकून, ते सर्व योद्धे खाली मान घालून म्हणाले, "राजा, तुझा भाऊ रणांगणावर मारला गेला आहे."
निशुम्भो निहतस्तत्र तया चण्डिकयाधुना । न हि युद्धस्य कालोऽद्य तव राजन् रणाङ्गणे
त्याच्यासोबत असलेले वीरही तिच्या हातून मारले गेले; आम्ही घडलेली सगळी गोष्ट सांगायला आलो आहोत.
देवकार्यं समुद्दिश्य कापीयं परमाङ्गना । हन्तुं दैत्यकुलं नूनं प्राप्तेति परिचिन्तय
निशुंभाला चंडिकेने नुकताच ठार मारले आहे; आज रणभूमीत युद्ध करण्याची वेळ नाही, राजन.
नैषा प्राकृतयोषैव देवी शक्तिरनुत्तमा । अचिन्त्यचरिता क्वापि दुर्ज्ञेया दैवतैरपि
देवतांचे कार्य पूर्ण करण्यासाठी ती पराक्रमी देवी दैत्यांचा नाश करायला आली आहे, असे मनाशी ठरव.
नानारूपधरातीव मायामूलविशारदा । विचित्रभूषणा देवी सर्वायुधधरा शुभा
ती साधी स्त्री नाही; देवी ही सर्वोच्च शक्ती आहे, तिची कृत्ये अगम्य आहेत, देवांनाही समजणे कठीण आहे.
गहना गूढचरिता कालरात्रिरिवापरा । अपारपारगा पूर्णा सर्वलक्षणसंयुता
ती अनेक रूपे धारण करणारी, मायेत पारंगत, विलक्षण दागिने घातलेली, सर्व शस्त्रांनी सजलेली आणि मंगल आहे.
अन्तरिक्षस्थिता देवास्तां स्तुवन्त्यकुतोभयाः । देवकार्यञ्च कुर्वाणां श्रीदेवीं परमाद्भुताम्
ती गूढ आणि गहन स्वभावाची, काळरात्रीसारखी दुसरी, अगाध आणि पूर्ण, सर्व गुणांनी युक्त आहे.
पलायनं परो धर्मः सर्वथा देहरक्षणम् । रक्षिते किल देहेस्मिन्कालेऽस्मत्सुखताङ्गते
देवता आकाशात उभी असलेल्या, देवांचे कार्य करणाऱ्या त्या अद्भुत देवीचे निर्भयपणे स्तुती करतात.
संग्रामे विजयो राजन् भविता ते न संशयः । कालः करोति बलिनं समये निर्बलं क्वचित्
शरीराचं रक्षण करणं, पळून जाणं हेच सगळ्यात मोठं कर्तव्य आहे; शरीर वाचलं तर आपल्याला सुख मिळतं.
तं पुनः सबलं कृत्वा जयायोपदधाति हि । दातारं याचकं कालः करोति समये क्वचित्
काळ पुन्हा त्याला बलवान करून विजयाच्या स्थानावर नेतो; देणारा आणि मागणारा यांची जागा कधी कधी काळ बदलतो.
भिक्षुकं धनदातारं करोति समयान्तरे । विष्णुः कालवशे नूनं ब्रह्मा वा पार्वतीपतिः
काळ वेगळ्या वेळी भिक्षुकालाही धन देणारा बनवतो; विष्णू, ब्रह्मा किंवा पार्वतीचे पती शंकर हे सुद्धा काळाच्या अधीन आहेत.
इन्द्राद्या निर्जराः सर्वे काल एव प्रभुः स्वयम् । तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व विपरीतं तवाधुना
इंद्र आणि इतर सर्व अमर देवताही फक्त काळाच्या अधीन आहेत; म्हणून, सध्या तुझ्यासाठी प्रतिकूल असलेल्या काळाची वाट पाहा.
सम्मुखो देवतानाञ्च दैत्यानां नाशहेतुकः । एकैव च गतिर्नास्ति कालस्य किल भूपते
देवतांच्या आणि दैत्यांच्या विनाशाचा मुख्य कारण म्हणून काळ त्यांच्या समोर उभा असतो; राजन, खरोखरच काळाशिवाय दुसरा मार्ग नाही.
नानारूपधराप्यस्ति ज्ञातव्यं तस्य चेष्टितम् । कदाचित्सम्भवो नॄणां कदाचित्प्रलयस्तथा
काळ अनेक रूपे घेतो, पण त्याचे कृत्य समजून घ्यायला हवे; कधी तो माणसांसाठी सृष्टी निर्माण करतो, तर कधी संहार घडवतो.
उत्पत्तिहेतुः कालोऽन्यः क्षयहेतुस्तथापरः । प्रत्यक्षं ते महाराज देवाः सर्वे सवासवाः
एक काळ सृष्टीचा कारण असतो, दुसरा संहाराचा; हे सर्व देव आणि इंद्र तुला प्रत्यक्ष दिसतात, हे महाराज.
करदास्ते कृताः पूर्वं कालेन सम्मुखेन च । तेनैव विमुखेनाद्य बलिनोऽबलयासुराः
पूर्वी, अनुकूल काळामुळे देवांना कर द्यावा लागला; आता, त्याच काळाच्या प्रतिकूलतेमुळे बलवान असुर दुर्बल झाले आहेत.
निहता नितरां कालः करोति च शुभाशुभम् । नैवात्र कारणं काली नैव देवाः सनातनाः
काळ पूर्णपणे नाश करतो आणि चांगले-वाईट घडवतो; येथे ना काली कारण आहे, ना सनातन देवता.
यथा ते रोचते राजंस्तथा कुरु विमृश्य च । कालोऽयं नात्र हेतुस्ते दानवानां तथा पुनः
राजन, तुला जे योग्य वाटते ते विचारपूर्वक कर; येथे काळ किंवा दानव यापैकी कोणीही कारण नाही.
त्वदग्रतो गतः शक्रो भग्नः संख्ये निरायुधः । तथा विष्णुस्तथा रुद्रो वरुणो धनदो यमः
इंद्र तुझ्यापूर्वी युद्धात हरून, शस्त्रहीन झाला आहे; तसाच विष्णू, रुद्र, वरुण, कुबेर आणि यम सुद्धा.