तथा वेदेषु सर्वेषु गीतं नाम्ना त्रियम्बकम् । कपर्दिनं पञ्चवक्त्रं गौरीदेहार्धधारिणम्
तसेच, सर्व वेदांमध्ये त्यांना त्र्यंबक, जटा असलेला, पंचमुख, गौरीच्या अर्ध्या देहाचा धारक म्हणून गायलं जातं.
कैलासवासनिरतं सर्वशक्तिसमन्वितम् । भूतवृन्दयुतं देवं दक्षयज्ञविघातकम्
जो कैलासावर वास करणारा, ध्यानात मग्न, सर्व शक्तींनी युक्त, भूतगणांनी वेढलेला, दक्षयज्ञाचा विध्वंस करणारा देव आहे.
तथा सूर्यं वेदविदः सायंप्रातर्दिने दिने । मध्याह्ने तु महाभागाः स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः
तसेच, वेदज्ञ लोक दररोज सकाळ-संध्याकाळ आणि दुपारी, हे महाभागांनो, विविध स्तोत्रांनी सूर्याची स्तुती करतात.
तथा वेदेषु सर्वेषु सूर्योपासनमुत्तमम् । परमात्मेति विख्यातं नाम तस्य महात्मनः
तसेच, सर्व वेदांमध्ये सूर्योपासना श्रेष्ठ मानली जाते; तोच परमात्मा म्हणून प्रसिद्ध आहे, तो महात्मा.
अग्निः सर्वत्र वेदेषु संस्तुतो वेदवित्तमैः । इन्द्रश्चापि त्रिलोकेशो वरुणश्च तथापरः
वेदांमध्ये अग्नीचे सर्वत्र, वेद जाणणाऱ्यांनी कौतुक केले आहे. त्याचप्रमाणे, तीन लोकांचा स्वामी इंद्र आणि वरुण यांचीही स्तुती केली जाते.
यथा गङ्गा प्रवाहैश्च बहुभिः परिवर्तते । तथैव सर्वदेवेषु विष्णुः प्रोक्तो महर्षिभिः
जसा गंगा अनेक प्रवाहांनी वळते, तसंच सर्व देवांमध्ये विष्णूला मोठ्या ऋषींनी श्रेष्ठ मानलं आहे.
त्रीण्येव हि प्रमाणानि पठितानि सुपण्डितैः । प्रत्यक्षं चानुमानं च शाब्दं चैव तृतीयकम्
खऱ्या विद्वानांनी फक्त तीन ज्ञानाचे मार्ग सांगितले आहेत – प्रत्यक्ष, अनुमान आणि शब्द.
चत्वार्येवेतरे प्राहुरुपमानयुतानि च । अर्थापत्तियुतान्यन्ये पञ्च प्राहुर्महाधियः
इतर काही लोक उपमेचा समावेश करून चार मार्ग सांगतात, तर काही बुद्धिमान लोक अर्थापत्ती धरून पाच मार्ग सांगतात.
सप्त पौराणिकाश्चैव प्रवदन्ति मनीषिणः । एतैः प्रमाणैर्दुर्ज्ञेयं यद्ब्रह्म परमं च तत्
पुराणांमध्ये सात प्रकारचे प्रमाण सांगितले आहेत; या सर्व मार्गांनीही परम ब्रह्म समजणं कठीण आहे.
वितर्कश्चात्र कर्तव्यो बुद्ध्या चैवागमेन च । निश्चयात्मिकया युक्त्या विचार्य च पुनः पुनः
इथे बुद्धी आणि शास्त्राच्या आधाराने, ठाम विचार करून पुन्हा पुन्हा विचार करावा लागतो.
प्रत्यक्षतस्तु विज्ञानं चिन्त्यं मतिमता सदा । दृष्टान्तेनापि सततं शिष्टमार्गानुसारिणा
प्रत्यक्ष ज्ञानाचं नेहमीच विचार करावा, आणि नेहमीच उदाहरणांसह, ज्ञानी लोकांच्या मार्गावर चालावं.
विद्वांसोऽपि वदन्त्येवं पुराणैः परिगीयते । द्रुहिणे सृष्टिशक्तिश्च हरौ पालनशक्तिता
विद्वान लोकही असंच सांगतात, जसं पुराणांमध्ये गायलेलं आहे – ब्रह्मदेवाकडे सृष्टीची शक्ती आहे आणि हरिकडे पालनाची शक्ती आहे.
हरे संहारशक्तिश्च सूर्ये शक्तिः प्रकाशिका । धराधरणशक्तिश्च शेषे कूर्मे तथैव च
हरिकडे संहाराची शक्ती आहे, सूर्याजवळ प्रकाशाची शक्ती आहे, पृथ्वीला धरण्याची शक्ती शेष आणि कूर्म यांच्याकडे आहे.
साद्या शक्तिः परिणता सर्वस्मिन्या प्रतिष्ठिता । दाहशक्तिस्तथा वह्नौ समीरे प्रेरणात्मिका
ती आद्य शक्ती रूप बदलून सर्वत्र आहे; जशी आगीत जाळण्याची शक्ती, वाऱ्यात हालचालीची शक्ती आहे.
शिवोऽपि शवतां याति कुण्डलिन्या विवर्जितः । शक्तिहीनस्तु यः कश्चिदसमर्थः स्मृतो बुधैः
कुंडलिनीशिवाय शंकरही निष्प्राण होतो; ज्याच्याकडे शक्ती नाही, तो अयोग्य मानला जातो.
एवं सर्वत्र भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं ब्रह्माण्डेऽस्मिन्महातपाः
असं सर्व स्थावर आणि जंगम जीवांमध्ये, ब्रह्मापासून गवताच्या काडीपर्यंत, या ब्रह्मांडात, हे महातपस्वीहो,
शक्तिहीनं तु निन्द्यं स्याद्वस्तुमात्रं चराचरम् । अशक्तः शत्रुविजये गमने भोजने तथा
शक्ती नसलेली वस्तू निंदनीय आहे, ती फक्त जड आहे, जरी ती जंगम असो वा स्थावर; शक्ती नसल्याने शत्रूवर विजय, चालणं, किंवा जेवण काहीच शक्य नाही.
एवं सर्वगता शक्तिः सा ब्रह्मेति विविच्यते । सोपास्या विविधैः सम्यग्विचार्या सुधिया सदा
अशी सर्वत्र असणारी शक्ती म्हणजेच ब्रह्म, असं ओळखावं; ती विविध प्रकारे पूजावी आणि बुद्धिमानांनी नेहमी विचारपूर्वक तपासावी.
विष्णौ च सात्त्विकी शक्तिस्तया हीनोऽप्यकर्मकृत् । द्रुहिणे राजसी शक्तिर्यया हीनो ह्यसृष्टिकृत्
विष्णूंत सत्त्वगुणी शक्ती आहे; ती नसली तर तो काहीच करु शकत नाही. ब्रह्मदेवात रजोगुणी शक्ती आहे; ती नसली तर तो सृष्टी करु शकत नाही.
शिवे च तामसी शक्तिस्तया संहारकारकः । इत्यूह्यं मनसा सर्वं विचार्य च पुनः पुनः
शंकरात तमोगुणी शक्ती आहे; तिच्यामुळे तो संहार करतो. असं सर्व काही मनाने विचारावं आणि पुन्हा पुन्हा तपासावं.
शक्तिः करोति ब्रह्माण्डं सा वै पालयतेऽखिलम् । इच्छया संहरत्येषा जगदेतच्चराचरम्
शक्तीच ब्रह्मांड निर्माण करते, तीच सर्व जगाचं पालन करते; तिच्या इच्छेने हे चराचर जग संहारते.
न विष्णुर्न हरः शक्रो न ब्रह्मा न च पावकः । न सूर्यो वरुणः शक्तः स्वे स्वे कार्ये कथञ्चन
विष्णू, शंकर, इंद्र, ब्रह्मा, अग्नी, सूर्य, वरुण – यापैकी कुणीही स्वतःचं कार्य शक्तीशिवाय करू शकत नाही.
तया युक्ता हि कुर्वन्ति स्वानि कार्याणि ते सुराः । सैव कारणकार्येषु प्रत्यक्षेणावगम्यते
तीच्या सामर्थ्यामुळेच देव आपापली कामे करतात; कारण आणि परिणाम यामध्ये तीच थेट दिसून येते.
सगुणा निर्गुणा सा तु द्विधा प्रोक्ता मनीषिभिः । सगुणा रागिभिः सेव्या निर्गुणा तु विरागिभिः
ज्ञानी लोक तिला गुणांसह आणि गुणांशिवाय अशा दोन्ही प्रकारे सांगतात; ज्यांना आसक्ती आहे ते गुणांसह तिला पूजतात, तर ज्यांना विरक्ती आहे ते गुणांशिवाय तिला पूजतात.
धर्मार्थकाममोक्षाणां स्वामिनी सा निराकुला । ददाति वाच्छितान्कामान्पूजिता विधिपूर्वकम्
ती धर्म, संपत्ती, इच्छा आणि मुक्ती यांची मालकीण असून कधीही अस्वस्थ होत नाही; नियमाने पूजली तर ती हवी ती फळे देते.
न जानन्ति जना मूढास्तां सदा माययावृताः । जानन्तोऽपि नराः केचिन्मोहयन्ति परानपि
मोहित लोक तिच्या मायेमुळे नेहमीच तिला ओळखू शकत नाहीत; काही लोक तिला ओळखतात, पण तेही दुसऱ्यांना चुकीच्या मार्गाने नेतात.
पण्डिताः स्वोदरार्थं वै पाखण्डानि पूथक्पृथक् । प्रवर्तयन्ति कलिना प्रेरिता मन्दचेतसः
कलीच्या प्रेरणेने आणि मंद बुध्दीने काही पंडित आपली उपजीविका चालवण्यासाठी वेगवेगळ्या पाखंडी मतांचा प्रचार करतात.
कलावस्मिन्महाभागा नानाभेदसमुत्थिताः । नान्ये युगे तथा धर्मा वेदबाह्याः कथञ्चन
हे भाग्यवान, या कलियुगात अनेक प्रकारच्या वेगळ्या मतांचा उदय झाला आहे; इतर कोणत्याही युगात अशा वेदबाह्य धर्मांचा प्रसार झालेला नाही.
विष्णुश्चरत्यसावुग्र तपो वर्षाण्यनेकशः । ब्रह्मा हरस्त्रयो देवा ध्यायन्तः कमपि धुवम्
तो उग्र विष्णू अनेक वर्षे कठोर तप करतो; ब्रह्मा, हरि आणि हर हे तिघेही नेहमीच एखाद्या शाश्वत तत्त्वाचे ध्यान करतात.
कामयानाः सदा कामं ते त्रयः सर्वदैव हि । यजन्ति यज्ञान्विविधान्ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
हे तिघे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश नेहमीच इच्छांची इच्छा करतात आणि विविध यज्ञ करतात.