क्व गतं तस्य विज्ञानं जीवतश्चेष्टितं कुतः । सन्देहोऽयं महाभाग कथयस्व यथाशुभम्
त्याचं ज्ञान कुठे गेलं आणि तो जिवंत असतानाही त्याची कृती कशी थांबली? हे मोठं आश्चर्य आहे, हे महाभागा, कृपया खरं खरं सांग.
का सा शक्तिः पुरा प्रोक्ता यया विष्णुजितः प्रभुः । कुतो जाता कथं शक्ता का शक्तिर्वद सुव्रत
ती कोणती शक्ती आहे, जी आधी सांगितली गेली, ज्यामुळे विष्णू जिंकला गेला? ती कुठून आली, कशी समर्थ आहे, तिचं स्वरूप काय आहे? हे सुव्रत, मला सांग.
यस्तु सर्वेश्वरो विष्णुर्वासुदेवो जगद्गुरुः । परमात्मा परानन्दः सच्चिदानन्दविग्रहः
जो सर्वांचा स्वामी आहे, विष्णू, वासुदेव, जगाचा गुरु, परमतत्त्व, परमानंद, ज्याचं रूप सत्-चित्-आनंद आहे—
सर्वकृत्सर्वभृत्स्रष्टा विरजः सर्वगः शुचिः । स कथं निद्रया नीतः परतन्त्रः परात्परः
जो सर्व काही करतो, सर्वांना पोसतो, सृष्टीकर्ता आहे, ज्याच्यावर कुठलाही दोष नाही, सर्वत्र आहे, शुद्ध आहे — तो असा कसा निद्रेत गेला आणि पराधीन झाला, जरी तो सर्वश्रेष्ठ आहे?
एतदाश्चर्यभूतो हि सन्देहो नः परन्तप । छिन्धि ज्ञानासिना सूत व्यासशिष्य महामते
हे परंतप, हा आमच्यासाठी मोठा आश्चर्याचा प्रश्न आहे. हे सूत, व्यासांचे शिष्य, ज्ञानेच्या तलवारीने हा संशय दूर कर, हे महामती.
सूत उवाच कः सन्देहं भिनत्त्येनं त्रैलोक्ये सचराचरे । मुह्यन्ति मुनयः कामं ब्रह्मपुत्राः सनातनाः
सूत म्हणाले — या त्रैलोक्यात, जिथे चल-अचल सर्व आहेत, असा कोण आहे जो हा संशय दूर करू शकेल? अगदी ब्रह्मदेवांचे प्राचीन पुत्र, ऋषीही या प्रश्नाने गोंधळतात.
नारदः कपिलश्चैव प्रश्नेऽस्मिन्मुनिसत्तमाः । किं ब्रवीमि महाभागा दुर्घटेऽस्मिन्विमर्शने
नारद आणि कपिल हे श्रेष्ठ ऋषी या चर्चेत उपस्थित आहेत. हे महाभागांनो, या कठीण चर्चेत मी काय सांगू?
देवेषु विष्णुः कथितः सर्वगः सर्वपालकः । यतो विराडिदं सर्वमुत्पन्नं सचराचरम्
देवतांमध्ये विष्णू सर्वव्यापी आणि सर्वांचा पालनकर्ता म्हणून वर्णिला जातो. त्याच्यापासून हे संपूर्ण चराचर जग निर्माण झाले आहे.
ते सर्वे समुपासन्ते नत्वा देवं परात्परम् । नारायणं हृषीकेशं वासुदेवं जनार्दनम्
ते सर्वजण त्या परात्पर देवतेला — नारायण, हृषीकेश, वासुदेव, जनार्दन — यांना वंदन करून भक्तीने पूजतात.
तथा केचिन्महादेवं शङ्करं शशिशेखरम् । त्रिनेत्रं पञ्चवक्त्रं च शूलपाणिं वृषध्वजम्
तसेच, काही जण महादेव, शंकर, शशिशेखर, त्रिनेत्र, पंचमुख, त्रिशूळधारी, वृषध्वज यांची भक्ती करतात.
तथा वेदेषु सर्वेषु गीतं नाम्ना त्रियम्बकम् । कपर्दिनं पञ्चवक्त्रं गौरीदेहार्धधारिणम्
तसेच, सर्व वेदांमध्ये त्यांना त्र्यंबक, जटा असलेला, पंचमुख, गौरीच्या अर्ध्या देहाचा धारक म्हणून गायलं जातं.
कैलासवासनिरतं सर्वशक्तिसमन्वितम् । भूतवृन्दयुतं देवं दक्षयज्ञविघातकम्
जो कैलासावर वास करणारा, ध्यानात मग्न, सर्व शक्तींनी युक्त, भूतगणांनी वेढलेला, दक्षयज्ञाचा विध्वंस करणारा देव आहे.
तथा सूर्यं वेदविदः सायंप्रातर्दिने दिने । मध्याह्ने तु महाभागाः स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः
तसेच, वेदज्ञ लोक दररोज सकाळ-संध्याकाळ आणि दुपारी, हे महाभागांनो, विविध स्तोत्रांनी सूर्याची स्तुती करतात.
तथा वेदेषु सर्वेषु सूर्योपासनमुत्तमम् । परमात्मेति विख्यातं नाम तस्य महात्मनः
तसेच, सर्व वेदांमध्ये सूर्योपासना श्रेष्ठ मानली जाते; तोच परमात्मा म्हणून प्रसिद्ध आहे, तो महात्मा.
अग्निः सर्वत्र वेदेषु संस्तुतो वेदवित्तमैः । इन्द्रश्चापि त्रिलोकेशो वरुणश्च तथापरः
वेदांमध्ये अग्नीचे सर्वत्र, वेद जाणणाऱ्यांनी कौतुक केले आहे. त्याचप्रमाणे, तीन लोकांचा स्वामी इंद्र आणि वरुण यांचीही स्तुती केली जाते.
यथा गङ्गा प्रवाहैश्च बहुभिः परिवर्तते । तथैव सर्वदेवेषु विष्णुः प्रोक्तो महर्षिभिः
जसा गंगा अनेक प्रवाहांनी वळते, तसंच सर्व देवांमध्ये विष्णूला मोठ्या ऋषींनी श्रेष्ठ मानलं आहे.
त्रीण्येव हि प्रमाणानि पठितानि सुपण्डितैः । प्रत्यक्षं चानुमानं च शाब्दं चैव तृतीयकम्
खऱ्या विद्वानांनी फक्त तीन ज्ञानाचे मार्ग सांगितले आहेत – प्रत्यक्ष, अनुमान आणि शब्द.
चत्वार्येवेतरे प्राहुरुपमानयुतानि च । अर्थापत्तियुतान्यन्ये पञ्च प्राहुर्महाधियः
इतर काही लोक उपमेचा समावेश करून चार मार्ग सांगतात, तर काही बुद्धिमान लोक अर्थापत्ती धरून पाच मार्ग सांगतात.
सप्त पौराणिकाश्चैव प्रवदन्ति मनीषिणः । एतैः प्रमाणैर्दुर्ज्ञेयं यद्ब्रह्म परमं च तत्
पुराणांमध्ये सात प्रकारचे प्रमाण सांगितले आहेत; या सर्व मार्गांनीही परम ब्रह्म समजणं कठीण आहे.
वितर्कश्चात्र कर्तव्यो बुद्ध्या चैवागमेन च । निश्चयात्मिकया युक्त्या विचार्य च पुनः पुनः
इथे बुद्धी आणि शास्त्राच्या आधाराने, ठाम विचार करून पुन्हा पुन्हा विचार करावा लागतो.
प्रत्यक्षतस्तु विज्ञानं चिन्त्यं मतिमता सदा । दृष्टान्तेनापि सततं शिष्टमार्गानुसारिणा
प्रत्यक्ष ज्ञानाचं नेहमीच विचार करावा, आणि नेहमीच उदाहरणांसह, ज्ञानी लोकांच्या मार्गावर चालावं.
विद्वांसोऽपि वदन्त्येवं पुराणैः परिगीयते । द्रुहिणे सृष्टिशक्तिश्च हरौ पालनशक्तिता
विद्वान लोकही असंच सांगतात, जसं पुराणांमध्ये गायलेलं आहे – ब्रह्मदेवाकडे सृष्टीची शक्ती आहे आणि हरिकडे पालनाची शक्ती आहे.
हरे संहारशक्तिश्च सूर्ये शक्तिः प्रकाशिका । धराधरणशक्तिश्च शेषे कूर्मे तथैव च
हरिकडे संहाराची शक्ती आहे, सूर्याजवळ प्रकाशाची शक्ती आहे, पृथ्वीला धरण्याची शक्ती शेष आणि कूर्म यांच्याकडे आहे.
साद्या शक्तिः परिणता सर्वस्मिन्या प्रतिष्ठिता । दाहशक्तिस्तथा वह्नौ समीरे प्रेरणात्मिका
ती आद्य शक्ती रूप बदलून सर्वत्र आहे; जशी आगीत जाळण्याची शक्ती, वाऱ्यात हालचालीची शक्ती आहे.
शिवोऽपि शवतां याति कुण्डलिन्या विवर्जितः । शक्तिहीनस्तु यः कश्चिदसमर्थः स्मृतो बुधैः
कुंडलिनीशिवाय शंकरही निष्प्राण होतो; ज्याच्याकडे शक्ती नाही, तो अयोग्य मानला जातो.
एवं सर्वत्र भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं ब्रह्माण्डेऽस्मिन्महातपाः
असं सर्व स्थावर आणि जंगम जीवांमध्ये, ब्रह्मापासून गवताच्या काडीपर्यंत, या ब्रह्मांडात, हे महातपस्वीहो,
शक्तिहीनं तु निन्द्यं स्याद्वस्तुमात्रं चराचरम् । अशक्तः शत्रुविजये गमने भोजने तथा
शक्ती नसलेली वस्तू निंदनीय आहे, ती फक्त जड आहे, जरी ती जंगम असो वा स्थावर; शक्ती नसल्याने शत्रूवर विजय, चालणं, किंवा जेवण काहीच शक्य नाही.
एवं सर्वगता शक्तिः सा ब्रह्मेति विविच्यते । सोपास्या विविधैः सम्यग्विचार्या सुधिया सदा
अशी सर्वत्र असणारी शक्ती म्हणजेच ब्रह्म, असं ओळखावं; ती विविध प्रकारे पूजावी आणि बुद्धिमानांनी नेहमी विचारपूर्वक तपासावी.
विष्णौ च सात्त्विकी शक्तिस्तया हीनोऽप्यकर्मकृत् । द्रुहिणे राजसी शक्तिर्यया हीनो ह्यसृष्टिकृत्
विष्णूंत सत्त्वगुणी शक्ती आहे; ती नसली तर तो काहीच करु शकत नाही. ब्रह्मदेवात रजोगुणी शक्ती आहे; ती नसली तर तो सृष्टी करु शकत नाही.
शिवे च तामसी शक्तिस्तया संहारकारकः । इत्यूह्यं मनसा सर्वं विचार्य च पुनः पुनः
शंकरात तमोगुणी शक्ती आहे; तिच्यामुळे तो संहार करतो. असं सर्व काही मनाने विचारावं आणि पुन्हा पुन्हा तपासावं.