दृष्ट्वा तत्र स्थितां देवीं देवानां हितकारिणीम् । ऊचतुस्तौ महावीर्यौ तदा सामान्वितं वचः
तेथे उभी असलेली, देवतांचा कल्याण करणारी देवी पाहून, त्या दोन्ही पराक्रमी वीरांनी तिला सौम्य शब्दांत बोलावलं.
बाले त्वं किं न जानासि शुम्भं सुरबलार्दनम् । निशुम्भञ्च महावीर्यं तुराषाड्विजयोद्धतम्
बाळे, तुला माहीत नाही का की शुंभ हा देवतांच्या बळाचा नाश करणारा आहे आणि निशुंभ हा मोठ्या सामर्थ्याचा, तूरष्कांना जिंकून गर्विष्ठ झालेला आहे?
त्वमेकासि वरारोहे कालिकासिंहसंयुता । जेतुमिच्छसि दुर्बुद्धे शुम्भं सर्वबलान्वितम्
सुंदरिणी, तू एकटीच आहेस, फक्त सिंहावर बसलेल्या काळीसोबत; मूर्खे, तू सर्व शक्ती असलेल्या शुंभाला हरवायचं ठरवतेस का?
मतिदः कोऽपि ते नास्ति नारी वापि नरोऽपि वा । देवास्त्वां प्रेरयन्त्येव विनाशाय तवैव ते
तुला सल्ला देणारा कोणीच नाही—ना स्त्री, ना पुरुष; देवतांनी तुला फक्त तुझ्या विनाशासाठीच पाठवलं आहे.
विमृश्य कुरु तन्वङ्गि कार्यं स्वपरयोर्बलम् । अष्टादशभुजत्वात्त्वं गर्वञ्च कुरुषे मृषा
कांतीवती, दोन्ही बाजूंचं बळ नीट विचार कर आणि मग कृती कर; अठरा हात असल्यामुळे तू उगीचच गर्व करतेस.
किं भुजैर्बहुभिर्व्यर्थैरायुधैः किं श्रमप्रदैः । शुम्भस्याग्रे सुराणां वै जेतुः समरशालिनः
असे अनेक हात किंवा शस्त्रं, जी फक्त कष्ट देतात, त्याचा काय उपयोग, जेव्हा समोर देवांना जिंकणारा, युद्धात पारंगत शुंभ आहे?
ऐरावतकरच्छेत्तुर्दन्तिदारणकारिणः । जयिनः सुरसङ्घानां कार्यं कुरु मनोगतम्
जो ऐरावताचा सोंड कापणारा, हत्ती फाडणारा आणि देवांच्या सैन्याचा पराभव करणारा आहे, त्याच्यासमोर तू मनाशी जे योग्य वाटेल ते कर.
वृथा गर्वायसे कान्ते कुरु मे वचनं प्रियम् । हितं तव विशालाक्षि सुखदं दुःखनाशनम्
सुंदरी, उगीच गर्व करू नकोस; माझं हिताचं, सुख देणारं आणि दुःख दूर करणारं हे बोल ऐक, विशाल नेत्रांची.
दुःखदानि च कार्याणि त्याज्यानि दूरतो बुधैः । सुखदानि च सेव्यानि शास्त्रतत्त्वविशारदैः
जे कृत्य दुःख देतात ती बुद्धिमान लोकांनी दूर ठेवावीत आणि जे सुख देतात ती शास्त्राचं तत्त्व जाणणाऱ्यांनी स्वीकारावीत.
चतुरासि पिकालापे पश्य शुम्भबलं महत् । प्रत्यक्षं सुरसङ्घानां मर्दनेन महोदयम्
तू बोलण्यात तर चतुर आहेस, पण शुंभाचं मोठं बळ पाहा, ज्याने देवांच्या सैन्याचा समोरच पराभव करून कीर्ती मिळवली आहे.
प्रत्यक्षञ्च परित्यज्य वृथैवानुमितिः किल । सन्देहसहिते कार्ये न विपश्चित्प्रवर्तते
प्रत्यक्ष अनुभव सोडून फक्त तर्कावर विसंबणं व्यर्थ आहे; शंका असलेल्या कामात ज्ञानी माणूस कधीच पडत नाही.
शत्रुः सुराणां परमः शुम्भः समरदुर्जयः । तस्मात्त्वां प्रेरयन्त्यत्र देवा दैत्येशपीडिताः
शुंभ हा देवतांचा सर्वात मोठा शत्रू आहे, युद्धात जिंकता येत नाही असा; म्हणूनच दैत्यराजाच्या छळामुळे देवतांनी तुला इथे पाठवलं आहे.
तस्मात्तद्वचनैः स्निग्धैर्वञ्चितासि शुचिस्मिते । दुःखाय तव देवानां शिक्षा स्वार्थस्य साधिका
मधुर बोलांनी देवांनी तुला फसवलं आहे, हसऱ्या मुखे. त्यांची शिकवण फक्त त्यांच्याच फायद्यासाठी होती, त्यामुळे तुला आणि देवांना दुःखच मिळालं.
कार्यमित्रं परिक्षिप्य धर्ममित्रं समाश्रयेत् । देवाः स्वार्थपराः कामं त्वामहं सत्यमब्रुवम्
फक्त कामापुरता मित्र सोडावा आणि नेहमी धर्मप्रिय मित्राचा आधार घ्यावा. देव सगळे आपापल्या फायद्यासाठीच वागतात, हे मी तुला खरं सांगितलं.
भज शुम्भं सुरेशानं जेतारं भुवनेश्वरम् । चतुरं सुन्दरं शूरं कामशास्त्रविशारदम् ॥ १६ ऐश्वर्यं सर्वलोकानां प्राप्स्यसे शुम्भशासनात् । निश्चयं परमं कृत्वा भर्तारं भज शोभनम्
शुंभ हा देवांचा स्वामी, जगाचा जिंकणारा, चतुर, देखणा, शूर आणि प्रेमकलेत निपुण आहे. त्याची भक्ती कर.
व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा चण्डस्य जगदम्बिका । मेघगम्भीरनिनदं जगर्ज पुनरब्रवीत्
शुंभाच्या आज्ञेने तुला सर्व लोकांचं राज्य मिळेल. ठाम निश्चय करून हा सुंदर पती स्वीकार.
गच्छ जाल्म मृषा किं त्वं भाषसे वञ्चकं वचः । त्यक्त्वा हरिहरादींश्च शुम्भं कस्माद्भजे पतिम्
व्यास म्हणतो: चंडाच्या या शब्दांनी जगदंबेने मेघासारखा गडगडाट केला आणि पुन्हा बोलली.
न मे कश्चित्पतिः कार्यो न कार्यं पतिना सह । स्वामिनी सर्वभूतानामहमेव निशामय
जा रे दुष्ट, खोटं बोलून फसवतोस काय? मी हरि, हर आणि इतरांना सोडून शुंभाला पती म्हणून का मानू?
शुम्भा मे बहवो दृष्टा निशुम्भाश्च सहस्रशः । घातिताश्च मया पूर्वं शतशो दैत्यदानवाः
मला कोणत्याही पतीची गरज नाही, आणि पतीसोबत काहीच काम नाही. मीच सर्व सृष्टीची मालकीण आहे, हे जाणून ठेव.
ममाग्रे देववृन्दानि विनष्टानि युगे युगे । नाशं यास्यन्ति दैत्यानां यूथानि पुनरद्य वै
अनेक शुंभ आणि हजारो निशुंभ मी पाहिले आहेत; शेकडो दैत्य आणि दानव मी आधीच मारले आहेत.
काल एवागतोऽस्त्यत्र दैत्यसंहारकारकः । वृथा त्वं कुरुषे यत्नं रक्षणायात्मसन्ततेः
प्रत्येक युगात माझ्यासमोर देवांचे समूह नष्ट झाले आहेत; आज पुन्हा दैत्यांचे टोळके संपुष्टात येतील.
कुरु युद्धं वीरधर्मरक्षायै त्वं महामते । मरणं भावि दुस्त्याज्यं यशो रक्ष्यं महात्मभिः
आता दैत्यांच्या नाशाचा काळ आलाय; स्वतःच्या संततीचं रक्षण करण्याचा तुझा सगळा प्रयत्न व्यर्थ आहे.
किं ते कार्यं निशुम्भेन शुम्भेन च दुरात्मना । वीरधर्मं परं प्राप्य गच्छ स्वर्गं सुरालयम्
वीरधर्म पाळण्यासाठी युद्ध कर, हे महाबुद्धी. मृत्यू जेव्हा ठरलेला असेल तेव्हा टाळता येत नाही, पण मोठ्या लोकांनी आपला मान राखावा.
शुम्भो निशुम्भश्चैवान्ये ये चात्र तव बान्धवाः । सर्वे तवानुगाः पश्चादागमिष्यन्ति साम्प्रतम्
तुला निशुंभ किंवा दुष्ट शुंभाशी काय काम? श्रेष्ठ वीरधर्म मिळवून, आता स्वर्गात, देवांच्या निवासस्थानी जा.
क्रमशः सर्वदैत्यानां करिष्याम्यद्य संक्षयम् । विषादं त्यज मन्दात्मन् कुरु युद्धं विशांपते
शुंभ, निशुंभ आणि इथले तुझे सगळे नातेवाईक, हे सगळे तुझे अनुयायी लवकरच तुझ्या मागोमाग येतील.
त्वामहं निहनिष्यामि भ्रातरं तव साम्प्रतम् । ततः शुम्भं निशुम्भं च रक्तबीजं मदोत्कटम्
आज मी एकामागून एक सर्व दैत्यांचा नाश करीन; निराशा सोड, मंदबुद्धी, आणि युद्ध कर, हे राजाधिराज.
अन्यांश्च दानवान्सर्वान्हत्वाहं समराङ्गणे । गमिष्यामि यथास्थानं तिष्ठ वा गच्छ वा द्रुतम्
आता मी तुला आणि तुझ्या भावाला ठार मारीन; त्यानंतर शुंभ, निशुंभ आणि भयंकर रक्तबीज यांचाही नाश करीन.
गृहाणास्त्रं वृथापुष्ट कुरु युद्धं मयाधुना । किं जल्पसि मृषा वाक्यं सर्वथा कातरप्रियम्
युद्धभूमीत इतर सर्व दानवांना मारून, मी माझ्या जागी परत जाईन; उभा राहा किंवा पटकन पळून जा, तुझ्या इच्छेनुसार.
व्यास उवाच तयेत्थं प्रेरितौ दैत्यौ चण्डमुण्डौ क्रुधान्वितौ । ज्याशब्दं तरसा घोरं चक्रतुर्बलदर्पितौ
शस्त्र उचल, जरी तुझी ताकद व्यर्थ आहे, आणि आता माझ्याशी लढ. खोटं बोलून, नेहमी भित्र्यांना आवडेल असं काय सांगतोस?
सापि शङ्खस्वनं चक्रे पूरयन्ती दिशो दश । सिंहोऽपि कुपितस्तावन्नादं समकरोद्बली
व्यास म्हणतो: असे म्हणून, चंड आणि मुंड हे दोन्ही दैत्य रागाने आणि बळाचा गर्वाने भरलेले, त्यांनी धनुष्यांच्या दोऱ्यांचा भीषण आवाज केला.