तुष्टाव बोधनार्थं तं शुभैः सम्बोधनैर्हरिम् । नारायणं जगन्नाथं निस्पन्दं योगनिद्रया
त्यांना जागे करण्यासाठी ब्रह्मदेवाने शुभ शब्दांनी हरिची, नारायणाची, जगन्नाथाची स्तुती केली, जो योगनिद्रेमुळे स्थिर आहे.
ब्रह्मोवाच दीननाथ हरे विष्णो वामनोत्तिष्ठ माधव । भक्तार्तिहृद्धृषीकेश सर्वावास जगत्पते
ब्रह्मदेव म्हणाले: हे हरि, दुःखींचे रक्षण करणारे, विष्णू, वामन, उठ माधव! भक्तांच्या दुःखाचा हरण करणारे, हृषीकेश, सर्वांचा आधार, जगाचा स्वामी!
अन्तर्यामिन्नमेयात्मन्वासुदेव जगत्पते । दुष्टारिनाशनैकाग्रचित्त चक्रगदाधर
अंतःकरणातील अधिपती, मोजता न येणारे स्वरूप, वासुदेव, जगाचा स्वामी, दुष्टांचा नाश करणारे, एकचित्त, चक्र आणि गदा धारण करणारे!
सर्वज्ञ सर्वलोकेश सर्वशक्तिसमन्वित । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ देवेश दुःखनाशन पाहि माम्
सर्वज्ञ, सर्व लोकांचे स्वामी, सर्व शक्तीने युक्त, उठ, उठ देवादिदेव, दुःख नष्ट करणारे, मला वाचवा!
विश्वम्भर विशालाक्ष पुण्यश्रवणकीर्तन । जगद्योने निराकार सर्गस्थित्यन्तकारक
विश्वाचा आधार, विशाल नेत्र असलेले, ज्याचे कीर्तन आणि ऐकणे पुण्यदायक आहे, जगाचा मूळ कारण, निराकार, सृष्टी, स्थिती आणि संहार करणारे!
इमौ दैत्यौ महाराज हन्तुकामौ मदोद्धतौ । न जानास्यखिलाधार कथं मां सङ्कटे गतम्
हे राजन, हे दोन मोठे दैत्य मला मारण्याच्या उद्देशाने आणि मदाने उन्मत्त होऊन आले आहेत; सर्वांचा आधार असलेल्या, मी संकटात सापडलोय हे तुला माहीत नाही का?
उपेक्षसेऽतिदुःखार्तं यदि मां शरणं गतम् । पालकत्वं महाविष्णो निराधारं भवेत्ततः
मी मोठ्या दुःखाने ग्रासलेला असून तुझ्या आश्रयाला आलोय, तरीही तू मला दुर्लक्ष केलेस, तर हे महाविष्णू, तुझे रक्षणकर्त्याचे स्थानच निरर्थक ठरेल.
एवं स्तुतोऽपि भगवान् न बुबोध यदा हरिः । योगनिद्रासमाक्रान्तस्तदा ब्रह्मा ह्यचिन्तयत्
अशा प्रकारे स्तुती केली तरी भगवंत हरि योगनिद्रेमुळे जागे झाले नाहीत; तेव्हा ब्रह्मदेवाने पुन्हा विचार केला.
नूनं शक्तिसमाक्रान्तो विष्णुर्निद्रावशं गतः । जजागार न धर्मात्मा किं करोम्यद्य दुःखितः
नक्कीच विष्णू कोणत्यातरी शक्तीने आक्रमले गेले आहेत आणि झोपेच्या अधीन झाले आहेत, म्हणून धर्मात्मा असूनही जागे होत नाहीत; मी आता दुःखात काय करू?
हन्तुकामावुभौ प्राप्तौ दानवौ मदगर्वितौ । किं करोमि क्व गच्छामि नास्ति मे शरणं क्वचित्
हे दोन्ही दैत्य, मदाने गर्विष्ठ आणि मला मारण्याच्या इच्छेने आले आहेत; मी काय करू, कुठे जाऊ? माझ्या मदतीला कुठेच कोणी नाही.
इति संचिन्त्य मनसा निश्चयं प्रतिपद्य च । तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः
असं विचार करून, मनाने ठाम निश्चय केला आणि एकाग्र मनाने योगनिद्रेला तो स्तुती करू लागला.
विचार्य मनसाप्येवं शक्तिर्मे रक्षणे क्षमा । यया ह्यचेतनो विष्णुः कृतोऽस्ति स्पन्दवर्जितः
मनात असं विचार केलं, 'ही शक्तीच रक्षण करायला समर्थ आहे, जिने अगदी जड असलेल्या विष्णूलाही हालचाल न करता ठेवले आहे.'
व्यसुर्यथा न जानाति गुणाच्छब्दादिकानिह । तथा हरिर्न जानाति निद्रामीलितलोचनः
जसा प्राण नसलेला माणूस शब्द वगैरे गुण ओळखू शकत नाही, तसाच निद्रेत डोळे मिटलेला हरिही काहीच जाणत नाही.
न जहाति यतो निद्रां बहुधा संस्तुतोऽप्यसौ । मन्ये नास्य वशे निद्रा निद्रयायं वशीकृतः
कितीही स्तुती केली तरी तो निद्रा सोडत नाही; मला वाटतं निद्रा त्याच्या अधीन नाही, उलट तोच निद्रेमुळे बांधला गेला आहे.
यो यस्य वशमापन्तः स तस्य किङ्करः किल । तस्माच्च योगनिद्रेयं स्वामिनी मापतेर्हरेः
जो दुसऱ्याच्या अधीन होतो, तो त्याचा सेवकच होतो; म्हणूनच योगनिद्रा हीच हरिपतीची स्वामिनी आहे.
सिन्धुजाया अपि वशे यया स्वामी वशीकृतः । नूनं जगदिदं सर्वं भगवत्या वशीकृतम्
जिच्या अधीन समुद्रकन्येचा पतीही झाला, ती भगवती या सगळ्या जगावरच राज्य करते यात शंका नाही.
अहं विष्णुस्तथा शम्भुः सावित्री च रमाप्युमा । सर्वे वयं वशे यस्या नात्र किञ्चिद्विचारणा
मी, विष्णु, शंभू, सावित्री, लक्ष्मी आणि उमा — आम्ही सगळे तिच्या अधीन आहोत; यात काहीच शंका नाही.
हरिरप्यवशः शेते यथान्यः प्राकृतो जनः । ययाभिभूतः का वार्ता किलान्येषां महात्मनाम्
हरिही तिच्या प्रभावाखाली असताना, तो सर्वसामान्य माणसासारखा असहाय पडून आहे; मग इतर मोठ्या आत्म्यांची काय कथा?
स्तौम्यद्य योगनिद्रां वै यया मुक्तो जनार्दनः । घटयिष्यति युद्धे च वासुदेवः सनातनः
आज मी योगनिद्रेची स्तुती करतो, जिने जनार्दनाला मुक्त केलं आणि सनातन वासुदेव युद्ध साध्य करेल.
इति कृत्वा मतिं ब्रह्मा पद्मनालस्थितस्तदा । तुष्टाव योगनिद्रां तां विष्णोरङ्गेषु संस्थिताम्
असा निश्चय करून, कमळाच्या दांडावर बसलेल्या ब्रह्मदेवाने, विष्णूच्या अंगावर वसणाऱ्या योगनिद्रेची स्तुती केली.
ब्रह्मोवाच देवि त्वमस्य जगतः किल कारणं हि ज्ञातं मया सकलवेदवचोभिरम्ब । यद्विष्णुरप्यखिललोकविवेककर्ता निद्रावशं च गमितः पुरुषोत्तमोऽद्य
ब्रह्मा म्हणाला — देवी, या जगाची खरी कारण तूच आहेस, हे मी सर्व वेदवचनांतून जाणलं आहे, आई. सर्व लोकांचे विवेककर्ता असलेला विष्णुही आज निद्रेमुळे तुझ्या अधीन झाला आहे.
को वेद ते जननि मोहविलासलीलां मूढोऽस्म्यहं हरिरयं विवशश्च शेते । ईदृक्तया सकलभूतमनोनिवासे विद्वत्तमो विबुधकोटिषु निर्गुणायाः
आई, तुझ्या मोहाच्या आणि लीलेच्या खेळाला कोण ओळखू शकतो? मीच गोंधळलो आहे आणि हरिही असहाय पडून आहे. तू सर्व जीवांच्या मनात वसतेस, अशा वेळी अगदी विद्वान देवताही तुला समजू शकत नाहीत, निर्गुणे.
सांख्या वदन्ति पुरुषं प्रकृतिं च यां तां चैतन्यभावरहितां जगतश्च कर्त्रीम् । किं तादृशासि कथमत्र जगन्निवास- श्चैतन्यताविरहितो विहितस्त्वयाद्य
सांख्य लोक पुरुष आणि तुला प्रकृती म्हणतात, जी चेतना नसली तरी जगाची कर्त्री आहे. मग तू अशी असताना, आज चेतना नसलेलं जगाचं निवासस्थान कसं निर्माण केलंस?
नाट्यं तनोषि सगुणा विविधप्रकारं नो वेत्ति कोऽपि तव कृत्यविधानयोगम् । ध्यायन्ति यां मुनिगणा नियतं त्रिकालं सन्ध्येति नाम परिकल्प्य गुणान् भवानि
तू गुणांनी युक्त असं नाटक अनेक प्रकारे साकारतेस; तुझ्या कृत्यांची रचना कोणालाही कळत नाही. ऋषीगण तुझ्या गुणांना धरून तुला संध्येच्या रूपात नेहमी ध्यान करतात, भवानी.
बुद्धिर्हि बोधकरणा जगतां सदा त्वं श्रीश्चासि देवि सततं सुखदा सुराणाम् । कीर्तिस्तथा मतिधृती किल कान्तिरेव श्रद्धा रतिश्च सकलेषु जनेषु मातः
देवी, तूच सगळ्या जीवांची बुद्धी आणि ज्ञानदायिनी आहेस; देवांना नेहमी सुख देणारी लक्ष्मीही तूच आहेस. तसेच कीर्ती, बुद्धी, स्थैर्य, सौंदर्य, श्रद्धा आणि प्रेम — हे सगळंही सर्व लोकांमध्ये आई, तूच आहेस.
नातः परं किल वितर्कशतैः प्रमाणं प्राप्तं मया यदिह दुःखगतिं गतेन । त्वं चात्र सर्वजगतां जननीति सत्यं निद्रालुतां वितरता हरिणात्र दृष्टम्
यापुढे कितीही विचार केला तरी, मी दु:ख भोगूनही काही पुरावा मिळवू शकलो नाही. खरंच, तूच सर्व जगाची जननी आहेस आणि हरिला निद्रेत ठेवणारीही तूच आहेस, हे इथे स्पष्ट दिसतं.
त्वं देवि वेदविदुषामपि दुर्विभाव्या वेदोऽपि नूनमखिलार्थतया न वेद । यस्मात्त्वदुद्भवमसौ श्रुतिराप्नुवाना प्रत्यक्षमेव सकलं तव कार्यमेतत्
देवी, वेद जाणणाऱ्यांनाही तुला समजणं कठीण आहे; प्रत्यक्ष वेदही तुला पूर्णपणे ओळखू शकत नाही. कारण वेदही तुझ्यापासूनच उत्पन्न झाले आहेत आणि तुझे सर्व कृत्य प्रत्यक्ष दिसतात.
कस्ते चरित्रमखिलं भुवि वेद धीमा- न्नाहं हरिर्न च भवो न सुरास्तथान्ये । ज्ञातुं क्षमाश्च मुनयो न ममात्मजाश्च दुर्वाच्य एव महिमा तव सर्वलोके
या पृथ्वीवर कोण विद्वान तुझे संपूर्ण चरित्र जाणतो? मी, हरि, भव किंवा इतर देवही नाहीत. माझी मुले आणि ऋषीगणही तुला समजू शकत नाहीत; तुझं माहात्म्य सर्व लोकांत अगदी अवर्णनीय आहे.
यज्ञेषु देवि यदि नाम न ते वदन्ति स्वाहेति वेदविदुषो हवने कृतेऽपि । न प्राप्नुवन्ति सततं मखभागधेयं देवास्त्वमेव विबुधेष्वपि वृत्तिदासि
देवी, यज्ञात तुझे नाव 'स्वाहा' म्हणून घेतले नाही, तर वेदपंडितांनी विधीने आहुती दिली तरी देवांना त्यांचा हिस्सा मिळत नाही. सगळ्यांत देवांमध्येही, तूच त्यांच्या उपजीविकेची दात्री आहेस.
त्राता वयं भगवति प्रथमं त्वया वै देवारिसम्भवभयादधुना तथैव । भीतोऽस्मि देवि वरदे शरणं गतोऽस्मि घोरं निरीक्ष्य मधुना सह कैटभं च
भगवती, देवांच्या शत्रूंपासून आम्हाला प्रथम तुझ्याच कृपेने वाचवले गेले, आणि आताही तसंच आहे. देवी, वरदायिनी, मधु आणि कैटभ या भयंकर दैत्यांना पाहून मी घाबरलो आहे, म्हणून मी तुझ्या चरणी शरण आलो आहे.