मातः स्वयंविरचितान्विपिने विनोदा- द्वन्ध्यान्पलाशरहितांश्च कटूंश्च वृक्षान् । नोच्छेदयन्ति पुरुषा निपुणाः कथञ्चि- त्तस्मात्त्वमप्यतितरां परिपासि दैत्यान्
आई, जशी कुशल माणसे वनात तुझ्या क्रीडेसाठी निर्माण केलेले वांझ, पानरहित किंवा कडू झाडे कधीच तोडत नाहीत, तशीच तू दैत्यांचेही फार जपून रक्षण करतेस.
यत्त्वं तु हंसि रणमूर्ध्नि शरैरराती- न्देवाङ्गनासुरतकेलिमतीन्विदित्वा । देहान्तरेऽपि करुणारसमाददाना तत्ते चरित्रमिदमीप्सितपूरणाय
जेव्हा तू रणभूमीत शत्रूंचा बाणांनी संहार करतेस, देव आणि दैत्यांचा गर्व ओळखतेस, तरी दुसऱ्या देहातसुद्धा करुणेचा भाव धरतेस—हे तुझे आचरण सर्व इच्छांची पूर्तता करणारे आहे.
चित्रं त्वमी यदसुभी रहिता न सन्ति त्वच्चिन्तितेन दनुजाः प्रथितप्रभावाः । येषां कृते जननि देहनिबन्धनं ते क्रीडारसस्तव न चान्यतरोऽत्र हेतुः
हे आश्चर्य आहे की, हे दैत्य प्राण नसतानाही तुझ्या इच्छेने अदृश्य होत नाहीत; त्यांच्या कल्याणासाठी तू देह धारण करतेस—हे सर्व तुझ्या क्रीडेसाठीच आहे, दुसरा काहीही हेतू नाही.
प्राप्ते कलावहह दुष्टतरे च काले न त्वां भजन्ति मनुजा ननु वञ्चितास्ते । धूर्तैः पुराणचतुरैर्हरिशङ्कराणां सेवापराश्च विहितास्तव निर्मितानाम्
कलियुगात, सर्वात वाईट काळात, जे माणसे तुझे भजन करत नाहीत, ती खरोखर फसली आहेत; चतुर लोकांनी हरि आणि शंकर यांची सेवा केली, पण ती सेवा तुझ्याच इच्छेने होते.
ज्ञात्वा सुरांस्तव वशानसुरार्दितांश्च ये वै भजन्ति भुवि भावयुता विभग्नान् । धृत्वा करे सुविमलं खलु दीपकं ते कूपे पतन्ति मनुजा विजलेऽतिघोरे
जे लोक देव तुझ्या अधीन आहेत आणि दैत्य त्रस्त आहेत हे जाणून, भक्तीने तुझी पूजा करतात, तरीही तुझे निर्मळ दीपक हातात घेऊन, माणसे भयंकर, पाण्याविना विहिरीत पडतात.
विद्या त्वमेव सुखदासुखदाप्यविद्या मातस्त्वमेव जननार्तिहरा नराणाम् । मोक्षार्थिभिस्तु कलिता किल मन्दधीभि- र्नाराधिता जननि भोगपरैस्तथाज्ञैः
तूच विद्या आहेस, सुखदायिनी आणि दुःखदायिनी, आणि तूच अविद्या आहेस; आई, तूच जन्माच्या वेळी माणसांचे दुःख दूर करतेस. तरीही, जे मंदबुद्धी मुक्तीची इच्छा करतात, ते तुझी पूजा करत नाहीत, आई, कारण ते भोगात आणि अज्ञानात रमलेले असतात.
ब्रह्मा हरश्च हरिरप्यनिशं शरण्यं पादाम्बुजं तव भजन्ति सुरास्तथान्ये । तद्वै न येऽल्पमतयो मनसा भजन्ति भ्रान्ताः पतन्ति सततं भवसागरे ते
ब्रह्मा, शंकर आणि विष्णू, तसेच इतर देवताही, हे शरण देणाऱ्या देवी, तुझ्या कमळासारख्या पायांची नेहमी भक्ती करतात. पण जे थोड्या समजुतीचे लोक मनाने तुझी उपासना करत नाहीत, ते सतत या संसाराच्या समुद्रात भरकटत राहतात आणि पडतच राहतात.
चण्डि त्वदङ्घ्रिजलजोत्थरजःप्रसादै- र्ब्रह्मा करोति सकलं भुवनं भवादौ । शौरिश्च पाति खलु संहरते हरस्तु त्वां सेवते न मनुजस्त्विह दुर्भगोऽसौ
चंडी, तुझ्या पायांवरच्या धुळीच्या कृपेने ब्रह्मा या जगाची सुरुवातीला निर्मिती करतो, विष्णू त्याचे पालन करतो आणि शंकर त्याचा संहार करतो. हे तिघेही तुझी सेवा करतात, पण दुर्दैवी माणूस मात्र तुझी उपासना करत नाही.
वाग्देवता त्वमसि देवि सुरासुराणां वक्तुं न तेऽमरवराः प्रभवन्ति शक्ताः । त्वं चेन्मुखे वससि नैव यदैव तेषां यस्माद्भवन्ति मनुजा न हि तद्विहीनाः
देवी, तूच देव आणि दैत्यांची वाणीची देवता आहेस. अमरांपैकी श्रेष्ठ देवताही तुझी खरी महती सांगू शकत नाहीत. कारण, जर तू त्यांच्या तोंडात वास करत नसशील, तर माणसालाही ती क्षमता मिळत नाही.
शप्तो हरिस्तु भृगुणा कुपितेन कामं मीनो बभूव कमठः खलु सूकरस्तु । पश्चान्नृसिंह इति यश्छलकृद्धरायां तान्सेवतां जननि मृत्युभयं न किं स्यात्
भृगु ऋषींनी रागाने शाप दिल्यावर विष्णू कधी मासा, कधी कासव, तर कधी वराह झाला; नंतर नरसिंह रूप घेऊन पृथ्वीचे रक्षण केले. आई, जे तुझी सेवा करतात, त्यांना मृत्यूचे भय कधीच नसते का?
शम्भोः पपात भुवि लिङ्गमिदं प्रसिद्धं शापेन तेन च भृगोर्विपिने गतस्य । तं ये नरा भुवि भजन्ति कपालिनं तु तेषां सुखं कथमिहापि परत्र मातः
शंकराचे प्रसिद्ध लिंग भृगुच्या शापामुळे पृथ्वीवर पडले, जेव्हा तो वनात भटकत होता. जे पुरुष या पृथ्वीवर कपाळावर कवटी धारण करणाऱ्या शंकराची उपासना करतात, त्यांना या जन्मात किंवा पुढच्या जन्मात सुख कसे मिळेल, आई?
योऽभूद् गजाननगणाधिपतिर्महेशा- त्तं ये भजन्ति मनुजा वितथप्रपन्नाः । जानन्ति ते न सकलार्थफलप्रदात्रीं त्वां देवि विश्वजननीं सुखसेवनीयाम्
जे माणसे महेशापासून जन्मलेल्या गजानन गणाधिपतीची उपासना करतात, ती व्यर्थच तुझ्या दारी येतात. कारण, त्यांना विश्वजननी, सर्व इच्छित फळ देणारी, आनंदाने सेवा करण्यास योग्य असलेली तू कोण आहेस हेच माहीत नाही.
चित्रं त्वयारिजनतापि दयार्द्रभावा- द्धत्वा रणे शितशरैर्गमिता द्युलोकम् । नोचेत्स्वकर्मनिचिते निरये नितान्तं दुःखातिदुःखगतिमापदमापतेत्सा
हे आश्चर्यच आहे की, शत्रूंवरही तुला दया येते; रणांगणात त्यांना तीक्ष्ण बाणांनी मारूनही, तू त्यांना स्वर्गात पाठवतेस. नाहीतर त्यांच्या कर्मामुळे ते नरकात जाऊन फार मोठ्या दुःखात पडले असते.
ब्रह्मा हरश्च हरिरप्युत गर्वभावा- ज्जानन्ति तेऽपि विबुधा न तव प्रभावम् । केऽन्ये भवन्ति मनुजा विदितुं समर्थाः सम्मोहितास्तव गुणैरमितप्रभावैः
ब्रह्मा, शंकर आणि विष्णू हे सुद्धा गर्वामुळे तुझ्या सामर्थ्याला ओळखू शकत नाहीत. मग इतर माणसे तरी तुला कशी समजू शकतील? कारण, तुझ्या अमाप गुणांनी त्यांचे मन मोहून गेले आहे.
क्लिश्यन्ति तेऽपि मुनयस्तव दुर्विभाव्यं पादाम्बुजं न हि भजन्ति विमूढचित्ताः । सूर्याग्निसेवनपराः परमार्थतत्त्वं ज्ञातं न तैः श्रुतिशतैरपि वेदसारम्
महर्षी सुद्धा तुझ्या कमळासारख्या पायांना समजू शकत नाहीत; ज्यांचे मन अज्ञानाने भरले आहे, ते तुझी उपासना करत नाहीत. सूर्य किंवा अग्नीची पूजा करण्यात गुंतलेले लोक, शेकडो वेद ऐकूनही, खरा अर्थ किंवा वेदांचा सार समजू शकत नाहीत.
मन्ये गुणास्तव भुवि प्रथितप्रभावाः कुर्वन्ति ये हि विमुखान्ननु भक्तिभावात् । लोकान्स्वबुद्धिरचितैर्विविधागमैश्च विष्ण्वीशभास्करगणेशपरान्विधाय
माझ्या मते, तुझे पृथ्वीवर प्रसिद्ध असलेले गुण, जे तुझ्या भक्तिभावापासून दूर राहतात, त्यांना त्यांच्या बुद्धीने, विविध शास्त्रांच्या आधारे, विष्णू, शंकर, सूर्य आणि गणेश यांच्या भक्तांना तयार करायला भाग पाडतात.
कुर्वन्ति ये तव पदाद्विमुखान्नराग्र्या- न्स्वोक्तागमैर्हरिहरार्चनभक्तियोगैः । तेषां न कुप्यसि दयां कुरुषेऽम्बिके त्वं तान्मोहमन्त्रनिपुणान्प्रथयस्यलं च
जे श्रेष्ठ पुरुष तुझ्या पायांपासून दूर राहून, स्वतःच्या सांगितलेल्या शास्त्रांनी आणि विष्णू-शंकर यांच्या भक्तीने रमतात, त्यांच्यावर तू रागावत नाहीस, अंबिके; उलट त्यांच्यावर दया करतेस आणि मोहाच्या मंत्रांनी त्यांना गुंतवतेस.
तुर्ये युगे भवति चातिबलं गुणस्य तुर्यस्य तेन मथितान्यसदागमानि । त्वां गोपयन्ति निपुणाः कवयः कलौ वै त्वत्कल्पितान्सुरगणानपि संस्तुवन्ति
चौथ्या युगात चौथ्या गुणाची शक्ती फारच वाढते, त्यामुळे खोटी शास्त्रे पसरतात. कलियुगात तर कुशल कवी तुला लपवतात आणि तुझ्याच कृपेने निर्माण झालेले देव सुद्धा तुझी स्तुती करतात.
ध्यायन्ति मुक्तिफलदां भुवि योगसिद्धां विद्यां पराञ्च मुनयोऽतिविशुद्धसत्त्वाः । ते नाप्नुवन्ति जननीजठरे तु दुःखं धन्यास्त एव मनुजास्त्वयि ये विलीनाः
शुद्ध मनाचे ऋषी, जे मुक्ती, योगसिद्धी आणि श्रेष्ठ विद्या देणाऱ्या तुझ्यावर ध्यान करतात, त्यांना जन्माच्या पोटी दुःख भोगावे लागत नाही. खरेच, जे माणसे तुझ्यात विलीन होतात, ती धन्य आहेत.
चिच्छक्तिरस्ति परमात्मनि येन सोऽपि व्यक्तो जगत्सु विदितो भवकृत्यकर्ता । कोऽन्यस्त्वया विरहितः प्रभवत्यमुष्मिन् कर्तुं विहर्तुमपि सञ्चलितुं स्वशक्त्या
परमात्म्यात जी चैतन्यशक्ती आहे, तिच्यामुळे तो या जगात प्रकट होतो आणि सृष्टीचे कर्ते म्हणून ओळखला जातो. तुझ्याशिवाय दुसरा कोण स्वतःच्या शक्तीने काही करणे, खेळणे किंवा हलणे शक्य आहे?
तत्त्वानि चिद्विरहितानि जगद्विधातुं किं वा क्षमाणि जगदम्ब यतो जडानि । किं चेन्द्रियाणि गुणकर्मयुतानि सन्ति देवि त्वया विरहितानि फलं प्रदातुम्
चैतन्याशिवाय असलेली तत्त्वे, आई, ही जड असल्याने जगाची निर्मिती करू शकतात का? आणि गुण आणि कर्मांनी युक्त असलेली इंद्रिये, देवी, तुझ्याशिवाय फळ देऊ शकतात का?
देवा मखेष्वपि हुतं मुनिभिः स्वभागं गृह्णीयुरम्ब विधिवत्प्रतिपादितं किम् । स्वाहा न चेत्त्वमसि तत्र निमित्तभूता तस्मात्त्वमेव ननु पालयसीव विश्वम्
देवतांना यज्ञात ऋषींनी योग्य रीतीने त्यांचा भाग दिला, तरीही, आई, तो प्रत्यक्ष मिळतो का? जर तू स्वाहा म्हणून तिथे कारणीभूत नसशील, तर खरे तर हे सर्व विश्व फक्त तूच सांभाळतेस.
सर्वं त्वयेदमखिलं विहितं भवादौ त्वं पासि वै हरिहरप्रमुखान्दिगीशान् । कालेऽत्सि विश्वमपि ते चरितं भवाद्यं जानन्ति नैव मनुजाः क्व नु मन्दभाग्याः
सृष्टीच्या सुरुवातीला हे सर्व तुझ्यामुळे घडते; तू विष्णू, शंकर आणि दिशांचे अधिपती यांचे रक्षण करतेस. योग्य वेळी तू संपूर्ण विश्वाचा संहार करतेस. तुझे हे सर्व चरित्र माणसांना कधीच समजत नाही—मग दुर्दैवी लोक कुठे तुला ओळखू शकतील?
हत्वासुरं महिषरूपधरं महोग्रं मातस्त्वया सुरगणः किल रक्षितोऽयम् । कां ते स्तुतिं जननि मन्दधियो विदामो वेदा गतिं तव यथार्थतया न जग्मुः
आई, तुझ्या हातून महिषासुरासारख्या भयंकर राक्षसाचा वध होऊन देवतांचे रक्षण झाले. आम्ही मंदबुद्धी तुझी कोणती स्तुती करू? कारण, वेदांनीही तुझ्या खऱ्या मार्गाचा शोध लावला नाही.
कार्यं कृतं जगति नो यदसौ दुरात्मा वैरी हतो भुवनकण्टकदुर्विभाव्यः । कीर्तिः कृता ननु जगत्सु कृपा विधेया- प्यस्मांश्च पाहि जननि प्रथितप्रभावे
हे जगन्माते, आता जगातले मोठे काम पूर्ण झाले आहे. तो दुष्ट, सर्व लोकांचा शत्रू आणि त्रासदायक असुर मारला गेला आहे. तुझी कीर्ती सर्वत्र पसरली आहे. आता कृपा दाखवावी, आम्हांला वाचव, प्रसिद्ध तेजस्विनी आई.
व्यास उवाच एवं स्तुता सुरैर्देवी तानुवाच मृदुस्वरा । अन्यत्कार्यं च दुःसाध्यं ब्रुवन्तु सुरसत्तमाः
व्यास म्हणाले: देवांनी असे स्तुती केल्यावर देवीने मृदू स्वरात त्यांना विचारले, "देवतांनो, अजून काही कठीण काम असेल तर सांगा."
यदा यदा हि देवानां कार्यं स्यादतिदुर्घटम् । स्मर्तव्याहं तदा शीघ्रं नाशयिष्यामि चापदम्
देवतांनो, जेव्हा केव्हा तुमच्यावर फार कठीण प्रसंग येईल, तेव्हा मला आठवा. मी लगेच तुमचे संकट दूर करीन.
देवा ऊचुः सर्वं कृतं त्वया देवि कार्यं नः खलु साम्प्रतम् । यदयं निहतः शत्रुरस्माकं महिषासुरः
देव म्हणाले: देवी, आमची सर्व कामे तुझ्यामुळे पूर्ण झाली आहेत. कारण आमचा शत्रू महिषासुर तुझ्यामुळे नष्ट झाला आहे.
स्मरिष्यामो यथा तेऽम्ब सदैव पदपङ्कजम् । तथा कुरु जगन्मातर्भक्तिं त्वय्यप्यचञ्चलाम्
आई, आम्ही नेहमी तुझे कमळासारखे पाय आठवत राहू. जगदंबे, आमची भक्ती तुझ्यावर कधीही डळमळू नये, अशी कृपा कर.
अपराधसहस्राणि मातैव सहते सदा । इति ज्ञात्वा जगद्योनिं न भजन्ते कुतो जनाः
आई हजारो चुका सहन करते, हे माहीत असूनही लोक जगाची जननी असलेल्या तुझी पूजा का करत नाहीत?