स शङ्खनिनदं श्रुत्वा जनविस्मयकारकम् । समीपमेत्य देव्यास्तु तामुवाच हसन्निव
तो शंखनाद ऐकून, जो सर्वांना आश्चर्यचकित करणारा होता, तो देवीजवळ आला आणि हसल्यासारखा तिच्याशी बोलू लागला.
देवि संसारचक्रेऽस्मिन्वर्तमानो जनः किल । नरो वाथ तथा नारी सुखं वाञ्छति सर्वथा
देवी, या जन्ममरणाच्या फेर्यात प्रत्येक माणूस—पुरुष असो वा स्त्री—नेहमी सुखाचीच इच्छा करतो, असे म्हणतात.
सुखं संयोगजं नॄणां नासंयोगे भवेदिह । संयोगो बहुधा भिन्नस्तान्ब्रवीमि शृणुष्व ह
लोकांना जे सुख मिळते ते एकत्र येण्यातूनच मिळते, वेगळेपणातून नाही. हे एकत्र येणे अनेक प्रकारचे असते, ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक.
भेदान्सुप्रीतिहेतूत्थान्स्वभावोत्थाननेकशः । तत्र प्रीतिभवानादौ कथयामि यथामति
स्नेहाचे कारण आणि स्वभाव यावरून अनेक भेद निर्माण होतात. त्यात, जे एकत्र येणे आनंद देते, ते मी माझ्या समजुतीनुसार आधी सांगतो.
मातापित्रोस्तु पुत्रेण संयोगस्तूत्तमः स्मृतः । भ्रातुर्भ्रात्रा तथा योगः कारणान्मध्यमो मतः
मुलगा आईवडिलांशी जेव्हा एकत्र येतो, ते सर्वश्रेष्ठ मानले जाते. भाऊ भावाशी जे नाते असते, ते काही कारणांमुळे मध्यम समजले जाते.
उत्तमस्य सुखस्यैव दातृत्वादुत्तमः स्मृतः । तस्मादल्पसुखस्यैव प्रदातृत्वाच्च मध्यमः
कारण सर्वात जास्त सुख देणारे नाते तेच असल्याने ते श्रेष्ठ मानले जाते. आणि जिथे कमी सुख मिळते, ते मध्यम समजले जाते.
नाविकानां तु संयोगः स्मृतः स्वाभाविको बुधैः । विविधावृतचित्तानां प्रसङ्गपरिवर्तिनाम्
परक्या लोकांचे एकत्र येणे हे नैसर्गिकच आहे, असे ज्ञानी लोक म्हणतात, कारण त्यांचे मन वेगवेगळ्या गोष्टींमध्ये गुंतलेले असते आणि त्यांची संगत बदलत राहते.
अत्यल्पसुखदातृत्वात्कनिष्ठोऽयं स्मृतो बुधैः । अत्युत्तमस्तु संयोगः संसारे सुखदः सदा
खूपच कमी सुख मिळते म्हणून हे नाते कनिष्ठ मानले जाते. पण सर्वश्रेष्ठ नाते नेहमीच जगात सुख देणारे असते.
नारीपुरुषयोः कान्ते समानवयसो सदा । संयोगो यः समाख्यातः स एवात्युत्तमः स्मृतः
स्त्री आणि पुरुष, दोघेही तरुण आणि समवयस्क असतील, तर त्यांचे एकत्र येणे सर्व नात्यांमध्ये श्रेष्ठ समजले जाते.
अत्युत्तमसुखस्यैव दातृत्वात्स तथाविधः । चातुर्यरूपवेषाद्यैः कुलशीलगुणैस्तथा
कारण ते नाते सर्वात जास्त सुख देणारे असते. त्यात रूप, सौंदर्य, वेश, घराणे, चांगुलपणा आणि गुण यांचा संगम असतो.
परस्परसमुत्कर्षः कथ्यते हि परस्परम् । तं चेत्करोषि संयोगं वीरेण च मया सह
एकमेकांतील श्रेष्ठता हेच खरे एकत्र येणे मानले जाते. जर तू माझ्यासारख्या वीराशी असे नाते जोडलेस, तर—
अत्युत्तमसुखस्यैव प्राप्तिः स्यात्ते न संशयः । नानाविधानि रूपाणि करोमि स्वेच्छया प्रिये
तुला सर्वश्रेष्ठ सुख मिळेल, यात शंका नाही. प्रियेस, मी हवे तसे अनेक रूपे धारण करू शकतो.
इन्द्रादयः सुराः सर्वे संग्रामे विजिता मया । रत्नानि यानि दिव्यानि भवनेऽस्मिन्ममाधुना
इंद्रापासून सर्व देवांना मी युद्धात हरवले आहे. माझ्या राजवाड्यात जी दिव्य रत्ने आहेत—
भुंक्ष्व त्वं तानि सर्वाणि यथेष्टं देहि वा यथा । पट्टराज्ञी भवाद्य त्वं दासोऽस्मि तव सुन्दरि
ती सर्व रत्ने तू हवे तसे उपभोग, किंवा हवे तसे वाट. आजपासून तू माझी मुख्य राणी हो, मी तुझा दास आहे, सुंदरि.
वैरं त्यजेऽहं देवैस्तु तव वाक्यान्न संशयः । यथा त्वं सुखमाप्नोषि तथाहं करवाणि वै
तू सांगितलास की, मी देवांशी वैर सोडून देईन—यात काहीच शंका नाही. तू सुखी व्हावीस म्हणून मी तसेच करीन.
आज्ञापय विशालाक्षि तथाहं प्रकरोम्यथ । चित्तं मे तव रूपेण मोहितं चारुभाषिणि
माझ्या मोठ्या डोळ्यांनो, तू आज्ञा दे, मी तसेच करीन. सुंदर बोलणाऱ्या, तुझ्या रूपाने माझे मन मोहून गेले आहे.
आतुरोऽस्मि वरारोहे प्राप्तस्ते शरणं किल । प्रपन्नं पाहि रम्भोरु कामबाणैः प्रपीडितम्
हे रम्य कटिवाली, मी खूपच व्याकुळ झालो आहे आणि तुझ्या आश्रयाला आलो आहे. हे सुंदर पायांची देवी, मला वासनाच्या बाणांनी त्रस्त केले आहे, कृपया माझे रक्षण कर.
धर्माणामुत्तमो धर्मः शरणागतरक्षणम् । त्वदीयोऽस्म्यसितापाङ्गि सेवकोऽहं कृशोदरि
सर्व धर्मांमध्ये शरण आलेल्याचे रक्षण करणे हेच श्रेष्ठ कर्तव्य आहे. मी तुझाच आहे, काळ्या डोळ्यांची देवी, मी तुझा सेवक आहे, कृश पोटाची देवी.
मरणान्तं वचः सत्यं नान्यथा प्रकरोम्यहम् । पादौ नतोऽस्मि तन्वङ्गि त्यक्त्वा नानायुधानि ते
माझे बोलणे मृत्यूपर्यंत सत्य राहील, मी कधीही त्याला बदलणार नाही. हे सुकुमार अंगाची देवी, मी तुझ्या पायांवर नतमस्तक झालो आहे आणि माझी सर्व शस्त्रे बाजूला ठेवली आहेत.
दयां कुरु विशालाक्षि तप्तोऽस्मि काममार्गणैः । जन्मप्रभृति चार्वङ्गि दैन्यं नाचरितं मया
हे मोठ्या डोळ्यांची देवी, माझ्यावर दया कर, कारण मी वासनाच्या बाणांनी जळत आहे. हे सुंदर अंगाची देवी, जन्मापासून मी कधीही नम्रपणे वागलो नाही.
ब्रह्मादीनीश्वरान्प्राप्य त्वयि तद्विदधाम्यहम् । चरितं मम जानन्ति रणे ब्रह्मादयः सुराः
ब्रह्मा पासून इतर सर्व देवतांना जिंकून मी आता तुझ्या पुढे आलो आहे. रणांगणात माझी कृत्ये ब्रह्मा आणि इतर देवतांना माहीत आहेत.
सोऽप्यहं तव दासोऽस्मि मन्मुखं पश्य भामिनि । व्यास उवाच इति ब्रुवाणं तं दैत्यं देवी भगवती हि सा
तरीही, मी तुझा दास आहे, हे सुंदर मुखवाली, माझ्याकडे पाहा. व्यास म्हणतो: असे म्हणून तो दैत्य देवीसमोर उभा राहिला.
प्रहस्य सस्मितं वाक्यमुवाच वरवर्णिनी । देव्युवाच नाहं पुरुषमिच्छामि परमं पुरुषं विना
ती तेजस्वी कांतीची देवी हसून म्हणाली: मी कोणत्याही पुरुषाला इच्छित नाही, फक्त परम पुरुष सोडून.
तस्य चेच्छास्म्यहं दैत्य सृजामि सकलं जगत् । स मां पश्यति विश्वात्मा तस्याहं प्रकृतिः शिवा
हे दैत्य, मी जर त्याला इच्छित असेन, तर मी संपूर्ण जगाची निर्मिती करते. तो विश्वाचा आत्मा मला पाहतो आणि मी त्याची मंगल प्रकृती आहे.
तत्सान्निध्यवशादेव चैतन्यं मयि शाश्वतम् । जडाहं तस्य संयोगात्प्रभवामि सचेतना
त्याच्या सान्निध्यामुळेच मला शाश्वत चेतना मिळते. मी स्वतः जड आहे, पण त्याच्या संयोगानेच मला चेतना प्राप्त होते.
अयस्कान्तस्य सान्निध्यादयसश्चेतना यथा । न ग्राम्यसुखवाञ्छा मे कदाचिदपि जायते
जसे चुंबकाच्या जवळ असता लोखंडात चैतन्य येते, तसेच आहे. मला कधीही सांसारिक सुखांची इच्छा होत नाही.
मूर्खस्त्वमसि मन्दात्मन् यत्स्त्रीसङ्गं चिकीर्षसि । नरस्य बन्धनार्थाय शृङ्खला स्त्री प्रकीर्तिता
तू मूर्ख आहेस, मंद बुद्धीचा आहेस, जो स्त्रीसंगाची इच्छा करतोस. स्त्री ही पुरुषाला बांधण्यासाठी साखळी म्हणतात.
लोहबद्धोऽपि मुच्येत स्त्रीबद्धो नैव मुच्यते । किमिच्छसि च मन्दात्मन् मूत्रागारस्य सेवनम्
लोखंडाच्या साखळीत बांधलेला सुटू शकतो, पण स्त्रीच्या बंधनातून सुटका होत नाही. अरे मंद बुद्धी, तुझ्या मनात मूत्रगृहात जाण्याची इच्छा का आहे?
शमं कुरु सुखाय त्वं शमात्सुखमवाप्स्यसि । नारीसङ्गे महद्दुःखं जानन्किं त्वं विमुह्यसि
तू स्वतःच्या सुखासाठी मन आवर, कारण संयमानेच खरे सुख मिळते. स्त्रीसंगाने मोठे दुःख होते हे माहिती असूनही तू का मोहात पडतोस?
त्यज वैरं सुरैः सार्धं यथेष्टं विचरावनौ । पातालं गच्छ वा कामं जीवितेच्छा यदस्ति ते
देवतांशी वैर सोड आणि जसा हवे तसा पृथ्वीवर वावर, किंवा तुला जगायचे असेल तर पाताळात जा.