सूतोऽपि रथमानीय तमुवाच त्वरान्वितः । राजन् रथोऽयमानीतो द्वारि तिष्ठति भूषितः
सारथ्याने तो रथ आणून घाईने सांगितले, 'राजा, रथ दाराशी आणला आहे आणि तो सुंदरपणे सजवलेला आहे.'
सर्वायुधसमायुक्तो वरास्तरणसंयुतः । आनीतं तं रथं ज्ञात्वा दानवेन्द्रो महाबलः
तो रथ सर्व शस्त्रांनी आणि उत्तम कवचांनी सुसज्ज होता; रथ आणला हे कळताच, बलवान दानवराजाने—
मानुषं देहमास्थाय संग्रामे गन्तुमुद्यतः । विचार्य मनसा चेति देवी मां प्रेक्ष्य दुर्मुखम्
मानवी देह धारण करून, युद्धासाठी सज्ज झाला आणि मनात विचार केला, 'माझे हे रूप पाहून देवी घाबरेल.'
शृङ्गिणं महिषं नूनं विमना सा भविष्यति । नारीणां च प्रियं रूपं तथा चातुर्यमित्यपि
'शिंग असलेल्या महिषाचे रूप पाहून ती नक्कीच उदास होईल; आणि स्त्रियांना सुंदर रूप आणि चातुर्य आवडते.'
तस्माद्रूपं च चातुर्यं कृत्वा यास्यामि तां प्रति । यथा मां वीक्ष्य सा बाला प्रेमयुक्ता भविष्यति
'म्हणून, सुंदर रूप आणि चातुर्य घेऊन मी तिच्याकडे जाईन, जेणेकरून ती तरुणी मला पाहून प्रेमात पडेल.'
ममापि च तदैव स्यात्सुखं नान्यस्वरूपतः । इति सञ्चिन्त्य मनसा दानवेन्द्रो महाबलः
'आणि मलाही फक्त या रूपातच आनंद मिळेल, दुसऱ्या कुठल्याही रूपात नाही.' असे मनाशी ठरवून, बलवान दानवराजा—
त्यक्त्वा तन्माहिषं रूपं बभूव पुरुषः शुभः । सर्वायुधधरः श्रीमांश्चारुभूषणभूषितः
त्याने महिषाचे रूप सोडून, सर्व शस्त्रांनी सुसज्ज, तेजस्वी, सुंदर दागिन्यांनी सजलेला देखणा पुरुषरूप घेतले.
दिव्याम्बरधरः कान्तः पुष्पबाण इवापरः । रथोपविष्टः केयूरस्रग्वी बाणधनुर्धरः
तो दिव्य वस्त्रे घातलेला, आकर्षक, फुलांच्या बाणांसारखा मदनासारखा, रथावर बसलेला, केयूर आणि हार घातलेला, बाण आणि धनुष्य धारण केलेला होता.
सेनापरिवृतो देवीं जगाम मदगर्वितः । मनोज्ञं रूपमास्थाय मानिनीनां मनोहरम्
आपल्या सैन्याने वेढलेला, गर्वाने भरलेला तो तिच्याकडे गेला. त्याने असा देखणा रूप धारण केला होता की, गर्विष्ठ लोकांनाही ते मोहून टाकेल.
तमागतं समालोक्य दैत्यानामधिपं तदा । बहुभिः संवृतं वीरैर्देवी शङ्खमवादयत्
तो दैत्यांचा राजा, अनेक शूर वीरांसह येताना पाहून देवीने आपला शंख वाजवला.
स शङ्खनिनदं श्रुत्वा जनविस्मयकारकम् । समीपमेत्य देव्यास्तु तामुवाच हसन्निव
तो शंखनाद ऐकून, जो सर्वांना आश्चर्यचकित करणारा होता, तो देवीजवळ आला आणि हसल्यासारखा तिच्याशी बोलू लागला.
देवि संसारचक्रेऽस्मिन्वर्तमानो जनः किल । नरो वाथ तथा नारी सुखं वाञ्छति सर्वथा
देवी, या जन्ममरणाच्या फेर्यात प्रत्येक माणूस—पुरुष असो वा स्त्री—नेहमी सुखाचीच इच्छा करतो, असे म्हणतात.
सुखं संयोगजं नॄणां नासंयोगे भवेदिह । संयोगो बहुधा भिन्नस्तान्ब्रवीमि शृणुष्व ह
लोकांना जे सुख मिळते ते एकत्र येण्यातूनच मिळते, वेगळेपणातून नाही. हे एकत्र येणे अनेक प्रकारचे असते, ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक.
भेदान्सुप्रीतिहेतूत्थान्स्वभावोत्थाननेकशः । तत्र प्रीतिभवानादौ कथयामि यथामति
स्नेहाचे कारण आणि स्वभाव यावरून अनेक भेद निर्माण होतात. त्यात, जे एकत्र येणे आनंद देते, ते मी माझ्या समजुतीनुसार आधी सांगतो.
मातापित्रोस्तु पुत्रेण संयोगस्तूत्तमः स्मृतः । भ्रातुर्भ्रात्रा तथा योगः कारणान्मध्यमो मतः
मुलगा आईवडिलांशी जेव्हा एकत्र येतो, ते सर्वश्रेष्ठ मानले जाते. भाऊ भावाशी जे नाते असते, ते काही कारणांमुळे मध्यम समजले जाते.
उत्तमस्य सुखस्यैव दातृत्वादुत्तमः स्मृतः । तस्मादल्पसुखस्यैव प्रदातृत्वाच्च मध्यमः
कारण सर्वात जास्त सुख देणारे नाते तेच असल्याने ते श्रेष्ठ मानले जाते. आणि जिथे कमी सुख मिळते, ते मध्यम समजले जाते.
नाविकानां तु संयोगः स्मृतः स्वाभाविको बुधैः । विविधावृतचित्तानां प्रसङ्गपरिवर्तिनाम्
परक्या लोकांचे एकत्र येणे हे नैसर्गिकच आहे, असे ज्ञानी लोक म्हणतात, कारण त्यांचे मन वेगवेगळ्या गोष्टींमध्ये गुंतलेले असते आणि त्यांची संगत बदलत राहते.
अत्यल्पसुखदातृत्वात्कनिष्ठोऽयं स्मृतो बुधैः । अत्युत्तमस्तु संयोगः संसारे सुखदः सदा
खूपच कमी सुख मिळते म्हणून हे नाते कनिष्ठ मानले जाते. पण सर्वश्रेष्ठ नाते नेहमीच जगात सुख देणारे असते.
नारीपुरुषयोः कान्ते समानवयसो सदा । संयोगो यः समाख्यातः स एवात्युत्तमः स्मृतः
स्त्री आणि पुरुष, दोघेही तरुण आणि समवयस्क असतील, तर त्यांचे एकत्र येणे सर्व नात्यांमध्ये श्रेष्ठ समजले जाते.
अत्युत्तमसुखस्यैव दातृत्वात्स तथाविधः । चातुर्यरूपवेषाद्यैः कुलशीलगुणैस्तथा
कारण ते नाते सर्वात जास्त सुख देणारे असते. त्यात रूप, सौंदर्य, वेश, घराणे, चांगुलपणा आणि गुण यांचा संगम असतो.
परस्परसमुत्कर्षः कथ्यते हि परस्परम् । तं चेत्करोषि संयोगं वीरेण च मया सह
एकमेकांतील श्रेष्ठता हेच खरे एकत्र येणे मानले जाते. जर तू माझ्यासारख्या वीराशी असे नाते जोडलेस, तर—
अत्युत्तमसुखस्यैव प्राप्तिः स्यात्ते न संशयः । नानाविधानि रूपाणि करोमि स्वेच्छया प्रिये
तुला सर्वश्रेष्ठ सुख मिळेल, यात शंका नाही. प्रियेस, मी हवे तसे अनेक रूपे धारण करू शकतो.
इन्द्रादयः सुराः सर्वे संग्रामे विजिता मया । रत्नानि यानि दिव्यानि भवनेऽस्मिन्ममाधुना
इंद्रापासून सर्व देवांना मी युद्धात हरवले आहे. माझ्या राजवाड्यात जी दिव्य रत्ने आहेत—
भुंक्ष्व त्वं तानि सर्वाणि यथेष्टं देहि वा यथा । पट्टराज्ञी भवाद्य त्वं दासोऽस्मि तव सुन्दरि
ती सर्व रत्ने तू हवे तसे उपभोग, किंवा हवे तसे वाट. आजपासून तू माझी मुख्य राणी हो, मी तुझा दास आहे, सुंदरि.
वैरं त्यजेऽहं देवैस्तु तव वाक्यान्न संशयः । यथा त्वं सुखमाप्नोषि तथाहं करवाणि वै
तू सांगितलास की, मी देवांशी वैर सोडून देईन—यात काहीच शंका नाही. तू सुखी व्हावीस म्हणून मी तसेच करीन.
आज्ञापय विशालाक्षि तथाहं प्रकरोम्यथ । चित्तं मे तव रूपेण मोहितं चारुभाषिणि
माझ्या मोठ्या डोळ्यांनो, तू आज्ञा दे, मी तसेच करीन. सुंदर बोलणाऱ्या, तुझ्या रूपाने माझे मन मोहून गेले आहे.
आतुरोऽस्मि वरारोहे प्राप्तस्ते शरणं किल । प्रपन्नं पाहि रम्भोरु कामबाणैः प्रपीडितम्
हे रम्य कटिवाली, मी खूपच व्याकुळ झालो आहे आणि तुझ्या आश्रयाला आलो आहे. हे सुंदर पायांची देवी, मला वासनाच्या बाणांनी त्रस्त केले आहे, कृपया माझे रक्षण कर.
धर्माणामुत्तमो धर्मः शरणागतरक्षणम् । त्वदीयोऽस्म्यसितापाङ्गि सेवकोऽहं कृशोदरि
सर्व धर्मांमध्ये शरण आलेल्याचे रक्षण करणे हेच श्रेष्ठ कर्तव्य आहे. मी तुझाच आहे, काळ्या डोळ्यांची देवी, मी तुझा सेवक आहे, कृश पोटाची देवी.
मरणान्तं वचः सत्यं नान्यथा प्रकरोम्यहम् । पादौ नतोऽस्मि तन्वङ्गि त्यक्त्वा नानायुधानि ते
माझे बोलणे मृत्यूपर्यंत सत्य राहील, मी कधीही त्याला बदलणार नाही. हे सुकुमार अंगाची देवी, मी तुझ्या पायांवर नतमस्तक झालो आहे आणि माझी सर्व शस्त्रे बाजूला ठेवली आहेत.
दयां कुरु विशालाक्षि तप्तोऽस्मि काममार्गणैः । जन्मप्रभृति चार्वङ्गि दैन्यं नाचरितं मया
हे मोठ्या डोळ्यांची देवी, माझ्यावर दया कर, कारण मी वासनाच्या बाणांनी जळत आहे. हे सुंदर अंगाची देवी, जन्मापासून मी कधीही नम्रपणे वागलो नाही.