चकार स गदाघातं सिंहमौलौ महाबलः । न चचाल हरिः स्थानात्ताडितोऽपि महाबलः
त्या महाबलीने सिंहावर गदेचा घाव घातला; पण हरि त्या घावाने हलला नाही.
अम्बिका तं समालोक्य गदापाणिं पुरःस्थितम् । खड्गेन शितधारेण शिरश्चिच्छेद मौलिमत्
अंबिकेने समोर गदा घेत उभा असलेला तो दुर्मुख पाहिला आणि आपल्या धारदार तलवारीने त्याचे मुकुटासह डोके छाटले.
छिन्ने च मस्तके भूमौ पपात दुर्मुखो मृतः । जयशब्दं तदा चक्रुर्मुदिता निर्जरा भृशम्
त्याचं डोकं छाटलं गेल्यावर दुर्मुख खाली पडून मेला; तेव्हा आनंदित देवांनी मोठ्या आवाजात विजयाचा गजर केला.
तुष्टुवुस्तां तदा देवीं दुर्मुखे निहतेऽमराः । पुष्पवृष्टिं तथा चक्रुर्जयशब्दं नभःस्थिताः
दुर्मुख मारला गेल्यावर देवांनी त्या देवीचं स्तुती केली; आकाशात उभे असलेले देवांनी फुलांची वृष्टी केली आणि विजयाचा गजर केला.
ऋषयः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधरकिन्नराः । जहृषुस्तं हतं दृष्ट्वा दानवं रणमस्तके
ऋषी, सिद्ध, गंधर्व, विद्याधर आणि किन्नर यांनी रणभूमीतील मुख्य दानव मारला गेल्याचं पाहून मनापासून आनंद व्यक्त केला.
ताम्रचिक्षुराख्यवधवर्णनम् व्यास उवाच दुर्मुखं निहतं श्रुत्वा महिषः क्रोधमूर्च्छितः । उवाच दानवान्सर्वान्किं जातमिति चासकृत्
महिषाने जेव्हा दुर्मुख मारला गेला असं ऐकलं, तेव्हा तो रागाने भरून गेला आणि सर्व दानवांना वारंवार विचारू लागला, 'काय झालं?'
निहतौ दानवौ शूरौ रणे दुर्मुखबाष्कलौ । तन्व्या तत्परमाश्चर्यं पश्यन्तु दैवचेष्टितम्
रणात शूर दुर्मुख आणि बाष्कल हे दोन्ही दानव मारले गेले; आता सगळ्यांनी या सडपातळ देवीच्या अद्भुत कृतीचं आणि दैवी लीलेचं साक्षात्कार घ्यावा.
कालो हि बलवान्कर्ता सततं सुखदुःखयोः । नराणां परतन्त्राणां पुण्यपापानुयोगतः
काळ हा नेहमीच बलवान असतो आणि माणसाच्या सुखदुःखाचा मुख्य कारण असतो; माणसं त्यांच्या पुण्यापापाच्या फळावरच अवलंबून असतात.
निहतौ दानवश्रेष्ठौ किं कर्तव्यमतः परम् । ब्रुवन्तु मिलिताः सर्वे यद्युक्तं कार्यसङ्कटे
दानवांमधले श्रेष्ठ मारले गेले आहेत, आता पुढे काय करावं? या संकटाच्या वेळी सगळ्यांनी एकत्र येऊन योग्य तो सल्ला द्यावा.
व्यास उवाच एवं ब्रुवति राजेन्द्र महिषेऽतिबलान्विते । चिक्षुराख्यस्तु सेनानीस्तमुवाच महारथः
महिष हा अपार बळाने युक्त असताना असं बोलत असताना, तिकडे 'चिक्षुर' नावाचा सेनापती आणि मोठा रथी त्याच्याशी बोलला.
राजन्नहं हनिष्यामि का चिन्ता स्त्रीविहिंसने । इत्युक्त्वा स्वबलैर्युक्तः प्रययौ रथसंयुतः
'राजा, मीच तिला ठार मारीन; एका स्त्रीशी लढण्यात काय भीती?' असं म्हणून तो स्वतःच्या सैन्यासह आणि रथावर बसून निघाला.
द्वितीयं पार्ष्णिरक्षं तु कृत्वा ताम्रं महाबलम् । महता सैन्यघोषेण पूरयन्गगनं दिशः
त्याने मोठ्या बळाचा ताम्राला दुसरा सेनापती नेमलं आणि आपल्या मोठ्या सैन्याच्या गजराने आकाश आणि दिशा भरून टाकल्या.
तमागच्छन्तमालोक्य देवी भगवती शिवा । चकार शङ्खज्याघोषं घण्टानादं महाद्भुतम्
तो येताना पाहून भगवती शिवा देवीने शंखाचा आणि धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा गजर केला, आणि घंटांचा अद्भुत नाद केला.
तत्रसुस्तेन शब्देन ते च सर्वे सुरारयः । किमेतदिति भाषन्तो दुद्रुवुर्भयकम्पिताः
त्या प्रचंड आवाजाने सगळे देवांचे शत्रू घाबरून थरथर कापू लागले आणि 'हे काय आहे?' असं म्हणत पळू लागले.
चिक्षुराख्यस्तु तान्दृष्ट्वा पलायनपरायणान् । उवाचातीव संकुद्धः किं भयं वः समागतम्
चिक्षुराने त्यांना पळताना पाहून खूपच रागाने विचारलं, 'तुम्हाला कसली भीती वाटली?'
अद्यैवाहं हनिष्यामि बाणैर्बालां मदोन्नताम् । तिष्ठन्त्वत्र भयं त्यक्त्वा दैत्याः समरमूर्धनि
'आजच मी त्या गर्विष्ठ कन्येला बाणांनी ठार मारीन; दैत्यांनी इथे रणभूमीत उभं राहावं आणि भीती सोडावी.'
इत्युक्त्वा दानवश्रेष्ठश्चापपाणिर्बलान्वितः । आगत्य सङ्गरे देवीमित्युवाच गतव्यथः
असं म्हणून, दानवांमधला श्रेष्ठ, धनुष्य हातात घेऊन आणि बळाने भरून, रणात देवीसमोर गेला आणि निर्भयपणे बोलू लागला.
किं गर्जसि विशालाक्षि भीषयन्तीतरान्नरान् । नाहं बिभेमि तन्वङ्गि श्रुत्वा तेऽद्य विचेष्टितम्
'तू एवढ्या मोठ्या आवाजात का गर्जतेस, मोठ्या डोळ्यांची? इतर पुरुषांना घाबरवतेस, पण मी तुझ्या आजच्या कृत्यानेही घाबरत नाही, सडपातळे.'
स्त्रीवधे दूषणं ज्ञात्वा तथैवाकीर्तिसम्भवम् । उपेक्षां कुरुते चित्तं मदीयं वामलोचने
'स्त्रीला मारणं हे निंदनीय आहे आणि त्याने अपकीर्ती येते, हे मला माहीत आहे; म्हणून, सुंदर डोळ्यांनो, माझं मन तुला दुर्लक्ष करायला वळतं.'
स्त्रीणां युद्धं कटाक्षैश्च तथा हावैश्च सुन्दरि । न शस्त्रैर्विहितं क्वापि त्वादृशीनां कदाचन
'सुंदरी, स्त्रियांचं युद्ध हे केवळ कटाक्षांनी आणि हावभावांनी असतं, शस्त्रांनी नाही; तुझ्यासारख्या स्त्रीने कधीही शस्त्राने लढू नये.'
पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः । भवादृशीनां देहेषु दुनोति मालतीदलम्
फुलांनी सुद्धा लढू नये, तर मग तीक्ष्ण बाणांनी तर अजिबातच नाही. तुमच्यासारख्या नाजूक शरीराला जाईच्या पाकळीनेही दुखापत होते.
धिग्जन्म मानुषे लोके क्षात्रधर्मानुजीविनाम् । लालितोऽयं प्रियो देहः कृन्तनीयः शितैः शरैः
या जगात क्षत्रिय धर्म पाळणाऱ्यांना माणूस म्हणून जन्म घेण्यालाच नालायक वाटतं; हा लाडका, प्रिय देह शेवटी तीक्ष्ण बाणांनी छाटायचाच असतो.
तैलाभ्यङ्गैः पुष्पवातैस्तथा मिष्टान्नभोजनैः । पोषितोऽयं प्रियो देहो घातनीयः परेषुभिः
तेलाने चोळून, फुलांच्या मंद वाऱ्याने आणि मधुर अन्नाने वाढवलेला हा प्रिय देह दुसऱ्यांच्या शस्त्रांनी नष्ट व्हायचाच आहे.
देहं छित्त्वासिधाराभिर्धनभृज्जायते नरः । धिग्धनं दुःखदं पूर्वं पश्चात्किं सुखदं भवेत्
शरीर तलवारीच्या धारेने कापून माणूस धन मिळवतो; पण धन आधी दुःखच देतं—मग नंतर त्यातून सुख काय मिळणार?
त्वमप्यज्ञैव वामोरु युद्धमाकाङ्क्षसे यतः । सुखं सम्भोगजं त्यक्त्वा कं गुणं वेत्सि सङ्गरे
अगं, बारीक कंबरेच्या, तूही अज्ञानीच आहेस, म्हणूनच युद्धाची इच्छा करतेस; सुखाचा त्याग करून या युद्धात काय चांगुलपणं आहे, ते तुला माहीत आहे का?
खड्गपातं गदाघातं भेदनञ्ज शिलीमुखैः । मरणान्ते तु संस्कारो गोमायुमुखकर्षणम्
तलवारीचे घाव, गदेकडून मार, आणि बाणांनी छेदले जाणं—याचं शेवटी काय? मृत्यूनंतर फक्त अंत्यसंस्कार किंवा गायी-कुत्र्यांच्या तोंडाने ओढलं जाणं.
तस्यैव कविभिर्धूर्तैः कृतं चातीव शंसनम् । रणे मृतानां स्वःप्राप्तिरर्थवादोऽस्ति केवलः
या सगळ्याचं मोठेपण फक्त चतुर कवींनीच गायलेलं आहे; युद्धात मारलेल्यांना स्वर्ग मिळतो, हे फक्त म्हणायचं म्हणून आहे.
तस्माद् गच्छ वरारोहे यत्र ते रमते मनः । भज वा भूपतिं नाथं हयारिं सुरमर्दनम्
म्हणून, सुंदरिये, जिथे तुझं मन रमतं तिथे जा; किंवा राजाला, घोड्यांचा शत्रू, देवांना हरवणारा, त्याला आपला स्वामी मान.
व्यास उवाच एवं ब्रुवाणं तं दैत्यं प्रोवाच जगदम्बिका । किं मृषा भाषसे मूढ बुद्धिमानिव पण्डितः
व्यास म्हणाले: असं त्या दैत्याने बोलल्यावर, जगदंबे म्हणाली—अरे मूर्खा, तू शहाण्यासारखं, पंडितासारखं बोलतोस, पण खोटं बोलतोस.
नीतिशास्त्रं न जानासि विद्यां चान्वीक्षिकीं तथा । न सेवितास्त्वया वृद्धा न धर्मे मतिरस्ति ते
तुला नीतीशास्त्र माहीत नाही, आणि विचारशक्तीची विद्या सुद्धा नाही; तू कधी वडीलधाऱ्यांची सेवा केली नाही, आणि धर्माची समजही तुझ्यात नाही.