सर्वाङ्गसुन्दरं देहं प्राप्य सर्वसुखास्पदम् । सुखं सर्वात्मना ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः
सर्वांग सुंदर शरीर मिळाल्यावर, जे सुखाचं मूळ आहे, माणसाने पूर्णपणे सुखाचा स्वीकार करावा आणि दुःख टाळावं—हीच योग्य वाट आहे.
करभोरु किमर्थं ते गृहीतान्यायुधान्यलम् । पुष्पकन्दुकयोग्यास्ते कराः कमलकोमलाः
करबोरू, तुला शस्त्रं धरायची काही गरज नाही; तुझे कमळासारखे मऊ हात फुलं आणि चेंडू खेळण्यासाठी योग्य आहेत.
भ्रूचापे विद्यमानेऽपि धनुषा किं प्रयोजनम् । कटाक्षा विशिखाः सन्ति किं बाणैर्निष्प्रयोजनैः
तुझ्या भुवयांचा वक्रधनुष्य असताना, खऱ्या धनुष्याची काय गरज? तुझे कटाक्ष हेच बाण आहेत; मग निखळ बाणांचा काय उपयोग?
संसारे दुःखदं युद्धं न कर्तव्यं विजानता । लोभासक्ताः प्रकुर्वन्ति संग्रामञ्च परस्परम्
या जगात दुःख देणारं युद्ध ज्ञानी माणसाने करू नये; लोभाने बांधलेले लोकच एकमेकांशी भांडतात.
पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः । भेदनं निजगात्राणां कस्य तज्जायते मुदे
फुलांनीही लढू नये, तर तीक्ष्ण बाणांनी तर अजिबातच नाही; स्वतःच्या शरीराला इजा करून कोणाला आनंद मिळतो?
तस्मात्त्वमपि तन्वङ्गि प्रसादं कर्तुमर्हसि । भर्तारं भज मे नाथं देवदानवपूजितम्
म्हणून, तनू अंग असलेल्या देवी, तूही कृपा कर आणि देव-दानवांनी पूजलेला माझा स्वामी पती म्हणून स्वीकार.
स तेऽत्र वाञ्छितं सर्वं करिष्यति मनोरथम् । त्वं पट्टमहिषी राज्ञः सर्वथा नात्र संशयः
तो इथे तुझे सर्व इच्छित आणि मनोकामना पूर्ण करेल; तू राजाची मुख्य राणी होशील—याबद्दल काहीच शंका नाही.
वचनं कुरु मे देवि प्राप्स्यसे सुखमुत्तमम् । संग्रामे जयसन्देहः कष्टं प्राप्य न संशयः
देवी, माझं म्हणणं ऐक आणि तुला उत्तम सुख मिळेल; युद्धात जरी कष्ट पडले तरी विजय नक्कीच मिळेल, यात शंका नाही.
जानासि राजनीतिं त्वं यथावद्वरवर्णिनि । भुंक्ष्व राज्यसुखं पूर्णं वर्षाणामयुतायुतम्
वरवर्णिनी, तुला राज्यकारभाराची नीट माहिती आहे; हजारो वर्षं पूर्णपणे राजसुखाचा उपभोग घे.
पुत्रस्ते भविता कान्तः सोऽपि राजा भविष्यति । यौवने क्रीडयित्वान्ते वार्धक्ये सुखमाप्स्यसि
तुझा मुलगा प्रिय असेल आणि तोही राजा होईल; तारुण्यात आनंद उपभोगून, वृद्धपणी तुला सुख मिळेल.
देवीपराजयकरणाय दुर्धरप्रबोधवचनम् व्यास उवाच तन्निशम्य वचस्तस्य ताम्रस्य जगदम्बिका । मेघगम्भीरया वाचा हसन्ती तमुवाच ह
त्या देवीला हरवण्यासाठी ताम्राने कठीण आणि गूढ शब्द बोलले. व्यास म्हणतो: त्याचं बोलणं ऐकून, जगदंबेने मेघासारख्या गंभीर आवाजात हसत उत्तर दिलं.
देव्युवाच गच्छ ताम्र पतिं ब्रूहि मुमूर्षुं मन्दचेतसम् । महिषं चातिकामार्तं मूढं ज्ञानविवर्जितम्
देवी म्हणाली: ताम्रा, जा आणि तुझ्या मृत्यूच्या उंबरठ्यावर असलेल्या, मंदबुद्धी स्वामीला आणि अतिशय कामातुर, अज्ञानी महिषाला हे सांग.
यथा ते महिषी माता प्रौढा यवसभक्षिणी । नाहं तथा शृङ्गवती लम्बपुच्छा महोदरी
जशी तुझी आई, राणी, वयस्कर असून ज्वारी खाते, तशी मी नाही—मी शिंगे, लोंबणारी शेपूट आणि मोठं पोट असलेली नाही.
न कामयेऽहं देवेशं नैव विष्णुं न शङ्करम् । धनदं वरुणं नैव ब्रह्माणं न च पावकम्
मला देवांचा स्वामी, विष्णू, शंकर, धनाचा देव, वरुण, ब्रह्मा किंवा अग्नी यांच्यात कुणाचीही इच्छा नाही.
एतान्देवगणान्हित्वा पशुं केन गुणेन वै । वृणोम्यहं वृथा लोके गर्हणा मे भवेदिति
हे सर्व देवगण सोडून, मी कोणत्या गुणामुळे एखाद्या पशूला निवडू? असं केल्यावर लोक मला व्यर्थ दोष देतील.
नाहं पतिंवरा नारी वर्तते मे पतिः प्रभुः । सर्वकर्ता सर्वसाक्षी ह्यकर्ता निःस्पृहः स्थिरः
मी पतीपरायणा स्त्री नाही; माझा कोणी प्रभू किंवा स्वामी नाही. तोच सर्वकाही करणारा, सर्वांचा साक्षी, खरं तर अकर्ता, इच्छारहित आणि स्थिर आहे.
निर्गुणो निर्ममोऽनन्तो निरालम्बो निराश्रयः । सर्वज्ञः सर्वगः साक्षी पूर्णः पूर्णाशयः शिवः
तो निर्गुण, निरलोभ, अनंत, कोणावरही आधार न ठेवणारा, सर्वज्ञ, सर्वत्र असणारा, साक्षी, पूर्ण, पूर्ण इच्छेचा आणि मंगल आहे.
सर्वावासक्षमः शान्तः सर्वदृक्सर्वभावनः । तं त्यक्त्वा महिषं मन्दं कथं सेवितुमुत्सहे
जो सर्वत्र वास करू शकतो, शांत आहे, सर्व काही पाहतो, सर्वांचा निर्माता आहे, असा त्याला सोडून मी मंद महिषासाठी कशी सेवा करू शकते?
प्रबुध्य युध्यतां कामं करोमि यमवाहनम् । अथवा मनुजानां वै करिष्ये जलवाहकम्
लढायची इच्छा असेल तर जागा हो आणि लढा; मी तुला यमाचा वाहन करीन. नाहीतर, माणसांसाठी तुला पाण्याचा ओझा वाहणारा प्राणी करीन.
जीवितेच्छास्ति चेत्पाप गच्छ पातालमाशु वै । समस्तैर्दानवैर्युक्तस्त्वन्यथा हन्मि सङ्गरे
जिवंत राहायची इच्छा असेल तर, पाप्या, सर्व दानवांसह लगेच पाताळात जा; नाहीतर युद्धात मी तुला ठार मारीन.
कामं सदृशयोर्योगः संसारे सुखदो भवेत् । अन्यथा दुःखदो भूयादज्ञानाद्यदि कल्पितः
समान लोकांचं एकत्र येणं जगात सुख देतं; पण अज्ञानामुळे वेगळं कल्पिलं तर ते दुःख देतं.
मूर्खस्त्वमसि यद् ब्रूषे पतिं मे भज भामिनि । क्वाहं क्व महिषः शृङ्गी सम्बन्धः कीदृशो द्वयोः
'सुंदरी, माझ्या पतीची सेवा कर,' असं म्हणणं हे तुझं मूर्खपणाचं आहे. मी कुठे आणि तो शिंग असलेला महिष कुठे? आमच्यात कसा संबंध असू शकतो?
गच्छ युध्यस्व वा कामं हनिष्येऽहं सबान्धवम् । यज्ञभागं देवलोकं नोचेत्त्यक्त्वा सुखी भव
हवे तर जा आणि लढा, नाहीतर मी तुला आणि तुझ्या नातेवाईकांना ठार मारीन. देवांचा हिस्सा आणि त्यांचा लोक परत दिला नाहीस तर, सर्व काही सोडून दुसरीकडे सुखी रहा.
व्यास उवाच इत्युक्त्वा सा तदा देवी जगर्ज भृशमद्भुतम् । कल्पान्तसदृशं नादं चक्रे दैत्यभयावहम्
व्यास म्हणाले: असं म्हणून त्या वेळी देवीने जोरात आणि अद्भुत गर्जना केली, जणू काही प्रलयासारखा आवाज केला आणि त्या गर्जनेने दैत्य घाबरले.
चकम्पे वसुधा चेलुस्तेन शब्देन भूधराः । गर्भाश्च दैत्यपत्नीनां सस्रंसुर्गर्जितस्वनात्
त्या आवाजाने पृथ्वी थरथरली, पर्वत हलले, आणि दैत्यपत्नींच्या गर्भातली मुलं गर्जनेच्या धक्क्याने बाहेर पडली.
ताम्रः श्रुत्वा च तं शब्दं भयत्रस्तमनास्तदा । पलायनं ततः कृत्वा जगाम महिषान्तिकम्
तो आवाज ऐकून ताम्र घाबरून पळाला आणि महिषाजवळ गेला.
नगरे तस्य ये दैत्यास्तेऽपि चिन्तामवाप्नुवन् । बधिरीकृतकर्णाश्च पलायनपरा नृप
त्याच्या नगरीतले दैत्यही काळजीत पडले, त्यांच्या कानांना काही ऐकू येईना, आणि राजन्, ते पळण्याच्या तयारीत लागले.
तदा क्रोधेन सिंहोऽपि ननाद भृशमुत्सटः । तेन नादेन दैतेया भयं जग्मुरपि स्फुटम्
तेव्हा सिंहही रागाने जोरात गर्जला; त्या गर्जनेने दैत्य स्पष्टपणे घाबरले.
ताम्रं समागतं दृष्ट्वा हयारिरपि मोहितः । चिन्तयामास सचिवैः किं कर्तव्यमतः परम्
ताम्र आला हे पाहून, घोड्याच्या मुखाचा शत्रूही गोंधळला आणि पुढे काय करावं याचा मंत्र्यांशी विचार करू लागला.
दुर्गग्रहो वा कर्तव्यो युद्धं निर्गत्य वा पुनः । पलायने कृते श्रेयो भवेद्वा दानवोत्तमाः
किल्ला काबीज करावा का पुन्हा युद्धाला जावं? की पळणं जास्त चांगलं होईल, हे दानवश्रेष्ठांनो?