त्वरन्वीर महाबाहो सैन्येन महता वृतः । तत्र गत्वा त्वया ज्ञेया विचार्य च पुनः पुनः
वीरा, मोठ्या सैन्यासह लवकर जा; तिथे जाऊन पुन्हा पुन्हा नीट विचार कर.
किमर्थमागता चेयं ज्ञातव्यं तद्धि कारणम् । कामाद्वा वैरभावाच्च माया कस्येयमित्युत
ती का आली आहे, हे कारण शोध; इच्छा, वैर किंवा कोणाचं मायाजाळ आहे, हे जाणून घे.
आदौ तन्निश्चयं कृत्वा ज्ञातव्यं तच्चिकीर्षितम् । पश्चाद्युद्धं प्रकर्तव्यं यथायोग्यं यथाबलम्
सर्वप्रथम तिचा हेतू समजून घे आणि ती काय करणार आहे ते जाणून घे; मग आपल्या ताकदीप्रमाणे योग्य ते युद्ध कर.
कातरत्वं न कर्तव्यं निर्दयत्वं तथा न च । यादृशं हि मनस्तस्याः कर्तव्यं तादृशं त्वया
भीती बाळगू नकोस, पण निर्दयपणाही करू नकोस; तिच्या मनाप्रमाणेच तू वागावंस.
व्यास उवाच इति तद्भाषितं श्रुत्वा ताम्रः कालवशं गतः । निर्गतः सैन्यसंयुक्तः प्रणम्य महिषं नृपम्
व्यास म्हणतो: हे बोल ऐकून, ताम्र काळाच्या अधीन होऊन, सैन्यासह महिष राजाला वंदन करून निघून गेला.
गच्छन्मार्गे दुरात्मासौ शकुनान्वीक्ष्य दारुणान् । विस्मयञ्च भयं प्राप यममार्गप्रदर्शकान्
रस्त्यात जाताना त्या दुष्टाने भयंकर पक्षी पाहिले आणि आश्चर्य व भीती वाटली, कारण ते मृत्यूचा मार्ग दाखवत होते.
सगत्वा तां समालोक्य देवीं सिंहोपरिस्थिताम् । स्तूयमानां सुरैः सर्वैः सर्वायुधविभूषिताम्
तो तिच्याजवळ गेला आणि पाहिलं की देवी सिंहावर बसली आहे, सर्व देव तिचं स्तुती करत आहेत आणि तिच्या सर्व हातात शस्त्रं आहेत.
तामुवाच विनीतः सन् वाक्यं मधुरया गिरा । सामभावं समाश्रित्य विनयावनतः स्थितः
तो नम्रपणे, गोड शब्दांत, आदराने उभा राहून तिला म्हणाला.
देवि दैत्येश्वरः शृङ्गी त्वद्रूपगुणमोहितः । स्पृहां करोति महिषस्त्वत्पाणिग्रहणाय च
देवी, दैत्यांचा राजा शृंगी तुझ्या रूपाने आणि गुणांनी मोहून गेला आहे; महिष तुझ्याशी विवाह करण्याची इच्छा धरतो आहे.
भावं कुरु विशालाक्षि तस्मिन्नमरदुर्जये । पतिं तं प्राप्य मृद्वङ्गि नन्दने विहराद्भुते
विशाल नेत्रांची देवी, त्या देवांना जिंकता न येणाऱ्या महिषावर कृपा कर; त्याला पती म्हणून मिळवून, नंदनवनात अद्भुत आनंद उपभोग.
सर्वाङ्गसुन्दरं देहं प्राप्य सर्वसुखास्पदम् । सुखं सर्वात्मना ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः
सर्वांग सुंदर शरीर मिळाल्यावर, जे सुखाचं मूळ आहे, माणसाने पूर्णपणे सुखाचा स्वीकार करावा आणि दुःख टाळावं—हीच योग्य वाट आहे.
करभोरु किमर्थं ते गृहीतान्यायुधान्यलम् । पुष्पकन्दुकयोग्यास्ते कराः कमलकोमलाः
करबोरू, तुला शस्त्रं धरायची काही गरज नाही; तुझे कमळासारखे मऊ हात फुलं आणि चेंडू खेळण्यासाठी योग्य आहेत.
भ्रूचापे विद्यमानेऽपि धनुषा किं प्रयोजनम् । कटाक्षा विशिखाः सन्ति किं बाणैर्निष्प्रयोजनैः
तुझ्या भुवयांचा वक्रधनुष्य असताना, खऱ्या धनुष्याची काय गरज? तुझे कटाक्ष हेच बाण आहेत; मग निखळ बाणांचा काय उपयोग?
संसारे दुःखदं युद्धं न कर्तव्यं विजानता । लोभासक्ताः प्रकुर्वन्ति संग्रामञ्च परस्परम्
या जगात दुःख देणारं युद्ध ज्ञानी माणसाने करू नये; लोभाने बांधलेले लोकच एकमेकांशी भांडतात.
पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः । भेदनं निजगात्राणां कस्य तज्जायते मुदे
फुलांनीही लढू नये, तर तीक्ष्ण बाणांनी तर अजिबातच नाही; स्वतःच्या शरीराला इजा करून कोणाला आनंद मिळतो?
तस्मात्त्वमपि तन्वङ्गि प्रसादं कर्तुमर्हसि । भर्तारं भज मे नाथं देवदानवपूजितम्
म्हणून, तनू अंग असलेल्या देवी, तूही कृपा कर आणि देव-दानवांनी पूजलेला माझा स्वामी पती म्हणून स्वीकार.
स तेऽत्र वाञ्छितं सर्वं करिष्यति मनोरथम् । त्वं पट्टमहिषी राज्ञः सर्वथा नात्र संशयः
तो इथे तुझे सर्व इच्छित आणि मनोकामना पूर्ण करेल; तू राजाची मुख्य राणी होशील—याबद्दल काहीच शंका नाही.
वचनं कुरु मे देवि प्राप्स्यसे सुखमुत्तमम् । संग्रामे जयसन्देहः कष्टं प्राप्य न संशयः
देवी, माझं म्हणणं ऐक आणि तुला उत्तम सुख मिळेल; युद्धात जरी कष्ट पडले तरी विजय नक्कीच मिळेल, यात शंका नाही.
जानासि राजनीतिं त्वं यथावद्वरवर्णिनि । भुंक्ष्व राज्यसुखं पूर्णं वर्षाणामयुतायुतम्
वरवर्णिनी, तुला राज्यकारभाराची नीट माहिती आहे; हजारो वर्षं पूर्णपणे राजसुखाचा उपभोग घे.
पुत्रस्ते भविता कान्तः सोऽपि राजा भविष्यति । यौवने क्रीडयित्वान्ते वार्धक्ये सुखमाप्स्यसि
तुझा मुलगा प्रिय असेल आणि तोही राजा होईल; तारुण्यात आनंद उपभोगून, वृद्धपणी तुला सुख मिळेल.
देवीपराजयकरणाय दुर्धरप्रबोधवचनम् व्यास उवाच तन्निशम्य वचस्तस्य ताम्रस्य जगदम्बिका । मेघगम्भीरया वाचा हसन्ती तमुवाच ह
त्या देवीला हरवण्यासाठी ताम्राने कठीण आणि गूढ शब्द बोलले. व्यास म्हणतो: त्याचं बोलणं ऐकून, जगदंबेने मेघासारख्या गंभीर आवाजात हसत उत्तर दिलं.
देव्युवाच गच्छ ताम्र पतिं ब्रूहि मुमूर्षुं मन्दचेतसम् । महिषं चातिकामार्तं मूढं ज्ञानविवर्जितम्
देवी म्हणाली: ताम्रा, जा आणि तुझ्या मृत्यूच्या उंबरठ्यावर असलेल्या, मंदबुद्धी स्वामीला आणि अतिशय कामातुर, अज्ञानी महिषाला हे सांग.
यथा ते महिषी माता प्रौढा यवसभक्षिणी । नाहं तथा शृङ्गवती लम्बपुच्छा महोदरी
जशी तुझी आई, राणी, वयस्कर असून ज्वारी खाते, तशी मी नाही—मी शिंगे, लोंबणारी शेपूट आणि मोठं पोट असलेली नाही.
न कामयेऽहं देवेशं नैव विष्णुं न शङ्करम् । धनदं वरुणं नैव ब्रह्माणं न च पावकम्
मला देवांचा स्वामी, विष्णू, शंकर, धनाचा देव, वरुण, ब्रह्मा किंवा अग्नी यांच्यात कुणाचीही इच्छा नाही.
एतान्देवगणान्हित्वा पशुं केन गुणेन वै । वृणोम्यहं वृथा लोके गर्हणा मे भवेदिति
हे सर्व देवगण सोडून, मी कोणत्या गुणामुळे एखाद्या पशूला निवडू? असं केल्यावर लोक मला व्यर्थ दोष देतील.
नाहं पतिंवरा नारी वर्तते मे पतिः प्रभुः । सर्वकर्ता सर्वसाक्षी ह्यकर्ता निःस्पृहः स्थिरः
मी पतीपरायणा स्त्री नाही; माझा कोणी प्रभू किंवा स्वामी नाही. तोच सर्वकाही करणारा, सर्वांचा साक्षी, खरं तर अकर्ता, इच्छारहित आणि स्थिर आहे.
निर्गुणो निर्ममोऽनन्तो निरालम्बो निराश्रयः । सर्वज्ञः सर्वगः साक्षी पूर्णः पूर्णाशयः शिवः
तो निर्गुण, निरलोभ, अनंत, कोणावरही आधार न ठेवणारा, सर्वज्ञ, सर्वत्र असणारा, साक्षी, पूर्ण, पूर्ण इच्छेचा आणि मंगल आहे.
सर्वावासक्षमः शान्तः सर्वदृक्सर्वभावनः । तं त्यक्त्वा महिषं मन्दं कथं सेवितुमुत्सहे
जो सर्वत्र वास करू शकतो, शांत आहे, सर्व काही पाहतो, सर्वांचा निर्माता आहे, असा त्याला सोडून मी मंद महिषासाठी कशी सेवा करू शकते?
प्रबुध्य युध्यतां कामं करोमि यमवाहनम् । अथवा मनुजानां वै करिष्ये जलवाहकम्
लढायची इच्छा असेल तर जागा हो आणि लढा; मी तुला यमाचा वाहन करीन. नाहीतर, माणसांसाठी तुला पाण्याचा ओझा वाहणारा प्राणी करीन.
जीवितेच्छास्ति चेत्पाप गच्छ पातालमाशु वै । समस्तैर्दानवैर्युक्तस्त्वन्यथा हन्मि सङ्गरे
जिवंत राहायची इच्छा असेल तर, पाप्या, सर्व दानवांसह लगेच पाताळात जा; नाहीतर युद्धात मी तुला ठार मारीन.