मधुकैटभयोर्युद्धोद्योगवर्णनम् ऋषय ऊचुः सौम्य यच्च त्वया प्रोक्तं शौरेर्युद्धं महार्णवे । मधुकैटभयोः सार्धं पञ्चवर्षसहस्रकम्
मधु आणि कैटभ यांच्या युद्धाचे वर्णन — ऋषी म्हणाले — सौम्य, तू सांगितलेले शौर्याचे, म्हणजेच मधु आणि कैटभ यांच्याशी महासागरात झालेले युद्ध, पाच हजार वर्षे चालले.
कस्मात्तौ दानवौ जातौ तस्मिन्नेकार्णवे जले । महावीर्यो दुराधर्षौ देवैरपि सुदुर्जयौ
त्या एका महासागरात ते दोन दैत्य कसे जन्मले, इतके बलवान आणि देवांनाही जिंकता न येणारे कसे झाले?
कथं तावसुरौ जातौ कथं च हरिणा हतौ । तदाचक्ष्व महाप्राज्ञ चरितं परमाद्भुतम्
ते दोन्ही असुर कसे जन्मले आणि हरिणे त्यांचा वध कसा केला, हे अद्भुत चरित्र आम्हाला सांग.
श्रोतुकामा वयं सर्वे त्वं वक्ता च बहुश्रुतः । दैवाच्चात्रैव संजातः संयोगश्च तथावयोः
आम्हा सर्वांना हे ऐकायची इच्छा आहे; तू विद्वान आहेस आणि सांगणारा आहेस. दैवानेच आपली भेट घडली.
मूर्खेण सह संयोगो विषादपि सुदुर्जरः । विज्ञेन सह संयोगः सुधारससमः स्मृतः
मूर्खासोबत संग करणे हे विषाहूनही कठीण असते; पण विद्वानासोबत संग करणे अमृतासारखे गोड मानले जाते.
जीवन्ति पशवः सर्वे खादन्ति मेहयन्ति च । जानन्ति विषयाकारं व्यवायसुखमद्भुतम्
सर्व जनावरे जगतात, खातात आणि विसर्जन करतात; त्यांना विषयांची रूपे आणि संगाचा अद्भुत आनंद माहीत असतो.
न तेषां सदसज्ज्ञानं विवेको न च मोक्षदः । पशुभिस्ते समा ज्ञेया येषां न श्रवणादरः
ज्यांना खरं आणि खोटं यातला फरक कळत नाही, ज्यांच्यात विवेक नाही आणि ज्यांना मुक्ती मिळत नाही, अशा लोकांना, जे ऐकायला आदर दाखवत नाहीत, ते प्राणीच आहेत असं समजावं.
मृगाद्याः पशवः केचिज्जानन्ति श्रावणं सुखम् । अश्रोत्राः फणिनश्चैव मुमुहुर्नादपानतः
हरिणासारखे काही प्राणी ऐकण्याचा आनंद काय असतो हे जाणतात; पण सर्पांना कान नसल्यामुळे त्यांना आवाजाचा आनंद मिळत नाही.
पञ्चानामिन्द्रियाणां वै शुभे श्रवणदर्शने । श्रवणाद्वस्तुविज्ञानं दर्शनाच्चित्तरञ्जनम्
पाच ज्ञानेंद्रियांपैकी ऐकणं आणि पाहणं हे शुभ मानलं जातं; ऐकण्याने वस्तूचं ज्ञान होतं आणि पाहण्याने मनाला आनंद मिळतो.
श्रवणं त्रिविधं प्रोक्तं सात्त्विकं राजसं तथा । तामसं च महाभाग सुज्ञोक्तं निश्चयान्वितम्
ऐकणं हे तीन प्रकारचं सांगितलं आहे: सात्त्विक, राजस आणि तामस, हे ज्ञानी लोकांनी ठामपणे सांगितलं आहे.
सात्त्विकं वेदशास्त्रादि साहित्यं चैव राजसम् । तामसं युद्धवार्ता च परदोषप्रकाशनम्
सात्त्विक ऐकणं म्हणजे वेद, शास्त्र वगैरे; राजस म्हणजे साहित्य; आणि तामस म्हणजे युद्धाच्या गोष्टी किंवा दुसऱ्यांचे दोष उघड करणं.
सात्त्विकं त्रिविधं प्रोक्तं प्रज्ञावद्भिश्च पण्डितैः । उत्तमं मध्यमं चैव तथैवाधममित्युत
ज्ञानी आणि पंडित लोकांनी सात्त्विक ऐकणं देखील तीन प्रकारचं सांगितलं आहे: उत्तम, मध्यम आणि अधम.
उत्तमं मोक्षफलदं स्वर्गदं मध्यमं तथा । अधमं भोगदं प्रोक्तं निर्णीय विदितं बुधैः
उत्तम सात्त्विक ऐकणं मुक्ती देतं, मध्यम स्वर्ग देतं, आणि अधम ऐकणं फक्त भोग मिळवून देतं, असं विद्वानांनी ठरवलं आहे.
साहित्यं चैव त्रिविधं स्वीयायां चोत्तमं स्मृतम् । मध्यमं वारयोषायां परोढायां तथाधमम्
साहित्य देखील तीन प्रकारचं आहे: स्वतःचं साहित्य उत्तम, वेश्येचं मध्यम, आणि दुसऱ्याच्या पत्नीचं साहित्य अधम मानलं जातं.
तामसं त्रिविधं ज्ञेयं विद्वद्भिः शास्त्रदर्शिभिः । आततायिनियुद्धं यत्तदुत्तममुदाहृतम्
शास्त्र जाणणाऱ्यांनी तामस ऐकणं देखील तीन प्रकारचं आहे असं सांगितलं आहे: अत्याचार करणाऱ्याशी लढणं हे उत्तम आहे.
मध्यमं चापि विद्वेषात्पाण्डवानां तथारिभिः । अधमं निर्निमित्तं तु विवादे कलहे तथा
शत्रुत्वामुळे, जसं पांडवांनी शत्रूंशी केलं, तसं लढणं मध्यम आहे; आणि कोणताही कारण नसताना भांडणं करणं अधम आहे.
तदत्र श्रवणं मुख्यं पुराणस्य महामते । बुद्धिप्रवर्धनं पुण्यं ततः पापप्रणाशनम्
म्हणून, हे बुद्धिमान, पुराणाचं ऐकणं हे सगळ्यात श्रेष्ठ आहे; ते बुद्धी वाढवतं, पुण्य मिळवतं आणि पाप नष्ट करतं.
तदाख्याहि महाबुद्धे कथां पौराणिकीं शुभाम् । श्रुतां द्वैपायनात्पूर्वं सर्वार्थस्य प्रसाधिनीम्
म्हणून, हे मोठ्या बुद्धीचे, तू पूर्वी व्यासांकडून ऐकलेली, सर्वांना कल्याण करणारी शुभ पुराणकथा सांग.
सूत उवाच यूयं धन्या महाभागा धन्योऽहं पृथिवीतले । येषां श्रवणबुद्धिश्च ममापि कथने किल
सूतमुनी म्हणाले: तुम्ही धन्य आहात, हे महानुभावांनो, आणि मीही या पृथ्वीवर धन्य आहे, कारण तुम्हाला ऐकायची इच्छा आहे आणि मला सांगायची संधी मिळाली आहे.
पुरा चैकार्णवे जाते विलीने भुवनत्रये । शेषपर्यङ्कसुप्ते च देवदेवे जनार्दने
पूर्वी, जेव्हा तिन्ही लोकं एका महासागरात विलीन झाली होती आणि देवांचा देव जनार्दन शेषनागाच्या पलंगावर झोपला होता,
विष्णुकर्णमलोद्भूतौ दानवौ मधुकैटभौ । महाबलौ च तौ दैत्यौ विवृद्धौ सागरे जले
तेव्हा विष्णूच्या कानातील मळातून मदु आणि कैटभ हे दोन बलाढ्य दैत्य समुद्राच्या पाण्यात निर्माण झाले आणि वाढले.
क्रीडमानौ स्थितौ तत्र विचरन्तावितस्ततः । तावेकदा महाकायौ क्रीडासक्तौ महार्णवे
ते दोघं मोठ्या शरीराचे, त्या महासागरात खेळत आणि भटकत राहिले, खेळण्यात रंगून गेले होते.
चिन्तामवापतुश्चित्ते भ्रातराविव संस्थितौ । नाकारणं भवेत्कार्यं सर्वत्रैषा परम्परा
मग, ते दोघं भाऊसारखे एकत्र विचार करू लागले: 'कोणतीही गोष्ट कारणाशिवाय घडत नाही; हीच जगातली परंपरा आहे.'
आधेयं तु विनाधारं न तिष्ठति कथञ्चन । आधाराधेयभावस्तु भाति नो चित्तगोचरः
आधाराशिवाय कोणतीही गोष्ट टिकत नाही; आधार आणि आधेय यांचा संबंध मनाला सहज कळत नाही.
क्व तिष्ठति जलं चेदं सुखरूपं सुविस्तरम् । केन सृष्टं कथं जातं मग्नावावाञ्जले स्थितौ
हे सुखद, विशाल पाणी कुठे आहे? हे कोणी निर्माण केलं आणि कसं जन्माला आलं? आपण दोघं त्यात बुडूनही कसे तरंगतो आहोत?
आवां वा कथमुत्पन्नौ केन वोत्पादितावुभौ । पितरौ क्वेति विज्ञानं नास्ति कामं तथावयोः
आपण दोघं कसे जन्मलो, कोणाच्या कृपेने निर्माण झालो? आपले आईवडील कुठे आहेत? याचा आपल्याला काहीच पत्ता नाही.
सूत उवाच एवं कामयमानौ तौ जग्मतुर्न विनिश्चयम् । उवाच कैटभस्तत्र मधुं पार्श्वे स्थितं जले
सूतम्हणाले: अशा प्रकारे जाणून घेण्याची इच्छा असूनही त्या दोघांना काहीच ठरवता आलं नाही. तेव्हा तिथे, पाण्यात जवळ उभ्या असलेल्या मधूला कैटभ म्हणाला.
कैटभ उवाच मधो वामत्र सलिले स्थातुं शक्तिर्महाबला । वर्तते भ्रातरचला कारणं सा हि मे मता
कैटभ म्हणाला: मधू, या पाण्यात आपण उभे राहू शकतो, याचं कारण एक मोठी, हलवता न येणारी शक्ती आहे असं मला वाटतं.
तया ततमिदं तोयं तदाधारं च तिष्ठति । सा एव परमा देवी कारणञ्च तथावयोः
ती शक्ती या पाण्यात सर्वत्र भरलेली आहे आणि हे पाणी तिच्यावरच आधारलेलं आहे. तीच सर्वोच्च देवी आहे आणि आपल्याही निर्मितीचं कारण तीच आहे.
एवं विबुध्यमानौ तौ चिन्ताविष्टौ यदासुरौ । तदाकाशे श्रुतं ताभ्यां वाग्बीजं सुमनोहरम्
त्या दोघांना हे उमगलं आणि ते विचारात पडले, तेव्हाच आकाशातून त्यांच्या कानावर एक अत्यंत मधुर बीजाक्षर ऐकू आलं.