तद्वै विचारतो ज्ञेयं रसग्रन्थविचक्षणैः । इति ज्ञात्वा महाराज कर्तव्यं रससंयुतम्
हे सर्व रसग्रंथांची जाण असणाऱ्यांनी विचारपूर्वक समजून घ्यावं. हे जाणून, राजन, योग्य भावनेने वागावं.
सामदानद्वयं तस्या नान्योपायोऽस्ति भूपते । रुष्टा वा गर्विता वापि वशगा मानिनी भवेत्
तिच्यासाठी फक्त साम आणि दान हेच उपाय आहेत, राजन. ती रागावली किंवा गर्विष्ठ असली, तरी अभिमानी स्त्री शेवटी वश होते.
तादृशैर्मधुरैर्वाक्यैरानयिष्ये तवान्तिकम् । किं बहूक्तेन मे राजन् कर्तव्या वशवर्तिनी
अशा गोड शब्दांनी मी तिला तुझ्याजवळ आणीन. राजन, जास्त बोलण्याची गरज नाही; तिला वश करायलाच हवं.
गत्वा मयाधुनैवेयं किङ्करीव सदैव ते । व्यास उवाव इत्थं निशम्य तद्वाक्यं ताम्रस्तत्त्वविचक्षणः
आता मी जाऊन तिला कायम तुझी दासी करीन. व्यास म्हणतात: असं तिचं बोलणं ऐकून, तत्त्वाची जाण असलेला ताम्र म्हणाला,
उवाच वचनं राजन्निशामय मयोदितम् । हेतुमद्धर्मसहितं रसयुक्तं नयान्वितम्
राजन, मी सांगतोय ते बोलणं लक्ष देऊन ऐक. हे कारणांनी भरलेलं, धर्मासहित, रसयुक्त आणि नीतीनुसार आहे.
नैषा कामातुरा बाला नानुरक्ता विचक्षणा । व्यंग्यानि नैव वाक्यानि तयोक्तानि तु मानद
ही मुलगी वासनाग्रस्त नाही, ना ती कुणावर प्रेम करते, हे जाणकारा. तिने जी सूचक वाक्यं बोलली, ती अभिमानी स्त्रीची नाहीत.
चित्रमत्र महाबाहो यदेका वरवर्णिनी । निरालम्बा समायाति चित्ररूपा मनोहरा
महाबाहू, हे खरंच आश्चर्य आहे की एकटीच सुंदर वर्णाची स्त्री, कोणाचाही आधार न घेता, अद्भुत आणि मनोहारी रूपात इथे येते.
अष्टादशभुजा नारी न श्रुता न च वीक्षिता । केनापि त्रिषु लोकेषु पराक्रमवती शुभा
अठरा हातांची अशी स्त्री तिन्ही लोकांत कुणीही ऐकली नाही, पाहिली नाही; आणि ती मोठ्या पराक्रमाची, शुभ्र आहे.
आयुधान्यपि तावन्ति धृतानि बलवन्ति च । विपरीतमिदं मन्ये सर्वं कालकृतं नृप
राजा, कितीही बलवान शस्त्रं घेतली असली, तरी हे सर्व उलटं झालं आहे असं मला वाटतं; या सगळ्याचं कारण काळ आहे.
स्वप्नानि दुर्निमित्तानि मया दृष्टानि वै निशि । तेन जानाम्यहं नूनं वैशसं समुपागतम्
रात्री मला वाईट स्वप्नं आणि अशुभ चिन्हं दिसली; त्यामुळे मला नक्कीच कळलं की संकट आलं आहे.
कृष्णाम्बरधरा नारी रुदती च गृहाङ्गणे । दृष्टा स्वप्नेऽप्युषःकाले चिन्तितव्यस्तदत्ययः
पहाटेच्या स्वप्नात मला काळ्या वस्त्रातील एक बाई अंगणात रडताना दिसली; या अपशकुनाचा विचार करायलाच हवा.
विकृताः पक्षिणो रात्रौ रोरुवन्ति गृहे गृहे । उत्पाता विविधा राजन् प्रभवन्ति गृहे गृहे
रात्री प्रत्येक घरात विचित्र पक्षी ओरडतात आणि वेगवेगळे अपशकुन, राजा, प्रत्येक घरात घडतात.
तेन जानाम्यहं नूनं कारणं किञ्चिदेव हि । यत्त्वां प्रार्थयते बाला युद्धाय कृतनिश्चया
म्हणून मला खात्री आहे की याला काहीतरी कारण आहे, ते म्हणजे ती तरुणी युद्धासाठी ठाम झाली आहे आणि तुला मागतेय.
नैषास्ति मानुषी नो वा गान्धर्वी न तथासुरी । देवैः कृतेयं ज्ञातव्या माया मोहकरी विभो
ती ना माणूस आहे, ना गंधर्वी, ना असुरी; हे देवांनी केलेलं मोहाचं मायाजाळ आहे असं जाणावं, प्रभो.
कातरत्वं न कर्तव्यं ममैतन्मतमित्यलम् । कर्तव्यं सर्वथा युद्धं यद्भाव्यं तद्भविष्यति
भीती बाळगू नकोस, हे माझं मत आहे. सर्व प्रकारे युद्ध करायलाच हवं; जे व्हायचं ते होईलच.
को वेद दैवकर्तव्यं शुभं वाप्यशुभं तथा । अवलम्ब्य धिया धैर्यं स्थातव्यं वै विचक्षणैः
देवांनी काय ठरवलंय, शुभ की अशुभ, हे कोणालाच माहीत नाही; शहाण्यांनी बुध्दी आणि धैर्यावर आधार ठेवून ठाम राहावं.
जीवितं मरणं पुंसां दैवाधीनं नराधिप । कोऽपि नैवान्यथा कर्तुं समर्थो भुवनत्रये
राजा, माणसाचं जीवन आणि मृत्यू हे नशिबावर अवलंबून असतात; या तिन्ही लोकांत कोणालाही ते बदलता येत नाही.
महिष उवाच गच्छ ताम्र महाभाग युद्धाय कृतनिश्चयः । तामानय वरारोहां जित्वा धर्मेण मानिनीम्
महिष म्हणाला: ताम्र, भाग्यवान आहेस तू, युद्धासाठी सज्ज हो आणि त्या श्रेष्ठ स्त्रीला जिंकून इथे घेऊन ये.
न भवेद्वशगा नारी संग्रामे यदि सा तव । हन्तव्या नान्यथा कामं माननीया प्रयत्नतः
जर ती स्त्री युद्धात तुझ्या वशात आली नाही, तर तिला ठार मार; नाहीतर तिला पूर्ण सन्मान दे.
वीरस्त्वमसि सर्वज्ञ कामशास्त्रविशारदः । येन केनाप्युपायेन जेतव्या वरवर्णिनी
तू वीर आहेस, सर्वज्ञ आहेस, आणि कामशास्त्रात निपुण आहेस; कोणत्याही मार्गाने त्या सुंदर स्त्रीला जिंकायलाच हवं.
त्वरन्वीर महाबाहो सैन्येन महता वृतः । तत्र गत्वा त्वया ज्ञेया विचार्य च पुनः पुनः
वीरा, मोठ्या सैन्यासह लवकर जा; तिथे जाऊन पुन्हा पुन्हा नीट विचार कर.
किमर्थमागता चेयं ज्ञातव्यं तद्धि कारणम् । कामाद्वा वैरभावाच्च माया कस्येयमित्युत
ती का आली आहे, हे कारण शोध; इच्छा, वैर किंवा कोणाचं मायाजाळ आहे, हे जाणून घे.
आदौ तन्निश्चयं कृत्वा ज्ञातव्यं तच्चिकीर्षितम् । पश्चाद्युद्धं प्रकर्तव्यं यथायोग्यं यथाबलम्
सर्वप्रथम तिचा हेतू समजून घे आणि ती काय करणार आहे ते जाणून घे; मग आपल्या ताकदीप्रमाणे योग्य ते युद्ध कर.
कातरत्वं न कर्तव्यं निर्दयत्वं तथा न च । यादृशं हि मनस्तस्याः कर्तव्यं तादृशं त्वया
भीती बाळगू नकोस, पण निर्दयपणाही करू नकोस; तिच्या मनाप्रमाणेच तू वागावंस.
व्यास उवाच इति तद्भाषितं श्रुत्वा ताम्रः कालवशं गतः । निर्गतः सैन्यसंयुक्तः प्रणम्य महिषं नृपम्
व्यास म्हणतो: हे बोल ऐकून, ताम्र काळाच्या अधीन होऊन, सैन्यासह महिष राजाला वंदन करून निघून गेला.
गच्छन्मार्गे दुरात्मासौ शकुनान्वीक्ष्य दारुणान् । विस्मयञ्च भयं प्राप यममार्गप्रदर्शकान्
रस्त्यात जाताना त्या दुष्टाने भयंकर पक्षी पाहिले आणि आश्चर्य व भीती वाटली, कारण ते मृत्यूचा मार्ग दाखवत होते.
सगत्वा तां समालोक्य देवीं सिंहोपरिस्थिताम् । स्तूयमानां सुरैः सर्वैः सर्वायुधविभूषिताम्
तो तिच्याजवळ गेला आणि पाहिलं की देवी सिंहावर बसली आहे, सर्व देव तिचं स्तुती करत आहेत आणि तिच्या सर्व हातात शस्त्रं आहेत.
तामुवाच विनीतः सन् वाक्यं मधुरया गिरा । सामभावं समाश्रित्य विनयावनतः स्थितः
तो नम्रपणे, गोड शब्दांत, आदराने उभा राहून तिला म्हणाला.
देवि दैत्येश्वरः शृङ्गी त्वद्रूपगुणमोहितः । स्पृहां करोति महिषस्त्वत्पाणिग्रहणाय च
देवी, दैत्यांचा राजा शृंगी तुझ्या रूपाने आणि गुणांनी मोहून गेला आहे; महिष तुझ्याशी विवाह करण्याची इच्छा धरतो आहे.
भावं कुरु विशालाक्षि तस्मिन्नमरदुर्जये । पतिं तं प्राप्य मृद्वङ्गि नन्दने विहराद्भुते
विशाल नेत्रांची देवी, त्या देवांना जिंकता न येणाऱ्या महिषावर कृपा कर; त्याला पती म्हणून मिळवून, नंदनवनात अद्भुत आनंद उपभोग.