राजोवाच स्वस्वमत्यनुसारेण ब्रुवन्त्वद्य पृथक्पृथक् । येषां हि यादृशो भावस्तच्छ्रुत्वा चिन्तयाम्यहम्
राजा म्हणाला: आज प्रत्येकाने आपापल्या समजुतीनुसार वेगळं वेगळं सांगा. प्रत्येकाचा विचार ऐकून मी मनाशी विचार करीन.
बहूनां मतमाज्ञाय विचार्य च पुनः पुनः । यच्छ्रेयस्तद्धि कर्तव्यं कार्यं कार्यविचक्षणैः
अनेकांची मते ऐकून, पुन्हा पुन्हा विचार करून, जे खरंच उत्तम आहे तेच करावं, असं कार्यकुशल लोकांनी ठरवावं.
व्यास उवाच तस्यैवं वचनं श्रुत्वा विरूपाक्षो महाबलः । उवाच तरसा वाक्यं रञ्जयन्पृथिवीपतिम्
व्यास म्हणतो: राजाचे हे शब्द ऐकून, बलवान विरूपाक्षाने राजाला खूश करण्यासाठी पटकन बोलायला सुरुवात केली.
विरूपाक्ष उवाच राजन्नारी वराकीयं सा ब्रूते मदगर्विता । विभीषिकामात्रमिदं ज्ञातव्यं वचनं त्वया
विरूपाक्ष म्हणाला: राजन, ती स्त्री अहंकाराने भरलेली आणि दीन आहे, ती फक्त घाबरवणारी वचने बोलते—हे तू लक्षात ठेव.
को बिभेति स्त्रियो वाक्यैर्दुरुक्तै रणदुर्मदैः । अनृतं साहसं चेति जानन्नारीविचेष्टितम्
युद्धात किंवा कठीण प्रसंगी स्त्रीच्या कठोर किंवा वेड्या बोलण्याने कोण घाबरतं? स्त्रियांच्या खोटेपणा आणि धाडसाची सवय माहिती असताना, कोण घाबरेल?
जित्वा त्रिभुवनं राजन्नद्य कान्ताभयेन वै । दीनत्वेऽप्ययशो नूनं वीरस्य भुवने भवेत्
राजा, ज्याने तिन्ही लोक जिंकले, तो जर आज एका स्त्रीच्या धमकीने घाबरला, तर या जगात वीराला संकटातसुद्धा नक्कीच अपकीर्ती येईल.
तस्माद्याम्यहमेकाकी युद्धाय चण्डिकां प्रति । हनिष्ये तां महाराज निर्भयो भव साम्प्रतम्
म्हणून मी एकटाच जाऊन चंडिकेशी लढेन; मी तिला मारून टाकीन, राजन—आता तू निर्भय रहा.
सेनावृतोऽहं गत्वा तां शस्त्रास्त्रैर्विविधैः किल । निषूदयामि दुर्मर्षां चण्डिकां चण्डविक्रमाम्
माझ्या सैन्यासह जाऊन, मी विविध शस्त्रांनी आणि अस्त्रांनी त्या कठीण आणि भयंकर चंडिकेला ठार मारीन.
बद्ध्वा सर्पमयैः पाशैरानयिष्ये तवान्तिकम् । वशगा तु सदा ते स्यात्पश्य राजन् बलं मम
सर्पांच्या दोऱ्यांनी तिला बांधून, मी तिला तुझ्यासमोर आणीन; ती कायम तुझ्या अधीन राहील—राजन, माझं सामर्थ्य बघ.
व्यास उवाच विरूपाक्षवचः श्रुत्वा दुर्धरो वाक्यमब्रवीत् । सत्यमुक्तं वचो राजन् विरूपाक्षेण धीमता
व्यास म्हणतो: विरूपाक्षाचं बोलणं ऐकून, दुर्धर म्हणाला: राजन, विरूपाक्षाने खरं आणि योग्यच बोललं आहे.
ममापि वचनं श्लक्ष्णं श्रोतव्यं धीमता त्वया । कामातुरैषा सुदती लक्ष्यतेऽप्यनुमानतः
बुद्धिमान मित्रा, माझं कोमल बोलणं तू ऐकावं. ही सुंदर स्त्री, तिच्या वासनांनी भरलेली आहे, हे सहज लक्षात येतं.
भवत्येवंविधा कामं नायिका रूपगर्विता । भीषयित्वा वरारोहा त्वां वशे कर्तुमिच्छति
अशी रूपावर गर्व करणारी नायिका, तुला घाबरवून आपल्या ताब्यात ठेवायचं ठरवते.
हावोऽयं मानिनीनां वै तं वेत्ति रसवित्तमः । वक्रोक्तिरेषा कामिन्याः प्रियं प्रति परायणम्
अशा अभिमानी स्त्रियांचं वागणं असंच असतं, आणि ज्यांना प्रेमाची खरी जाण आहे ते हे समजतात. प्रियकरासाठी अशा स्त्रिया वाकड्या शब्दांचा आधार घेतात.
वेत्ति कोऽपि नरः कामं कामशास्त्रविचक्षणः । यदुक्तं नाम बाणैस्त्वा वधिष्ये रणमूर्धनि
प्रेमाच्या शास्त्रात निपुण असलेला पुरुषच ओळखू शकतो, 'मी तुला रणभूमीत बाणांनी ठार मारीन' या तिच्या बोलण्याचा अर्थ काय आहे.
हेतुगर्भमिदं वाक्यं ज्ञातव्यं हेतुवित्तमैः । बाणास्तु मानिनीनां वै कटाक्षा एव विश्रुताः
हे वाक्य कारणांनी भरलेलं आहे, आणि ज्यांना त्याचा अर्थ कळतो त्यांनीच ते समजावं. अभिमानी स्त्रियांचे बाण म्हणजे त्यांचे कटाक्ष म्हणून प्रसिद्ध आहेत.
पुष्पाञ्जलिमयाश्चान्ये व्यंग्यानि वचनानि च । का शक्तिरन्यबाणानां प्रेरणे त्वयि पार्थिव
फुलांच्या अर्घ्यासारखी इतर वाक्यंही सूचक असतात. राजन, तुला हलवायला इतर कुठल्याही बाणांना शक्ती नाही.
तादृशीनां न सा शक्तिर्ब्रह्मविष्णुहरादिषु । ययोक्तं नेत्रबाणैस्त्वां हनिष्ये मन्द पार्थिवम्
अशा स्त्रियांना ब्रह्मा, विष्णु, शिव यांच्यावर काहीही चालत नाही. तिने डोळ्यांच्या बाणांनी 'मी तुला ठार मारीन, मूर्ख राजा' असं म्हटलं.
विपरीतं परिज्ञातं तेनारसविदा किल । पातयिष्यामि शय्यायां रणमय्यां पतिं तव
रसाची जाण असणाऱ्याने हे उलटं आहे हे ओळखलं आहे. 'मी तुझ्या पतीला युद्धाच्या शय्येवर पाडीन' असं ती म्हणाली.
विपरीतरतिकीडाभाषणं ज्ञेयमेव तत् । करिष्ये विगतप्राणं यदुक्तं वचनं तया
असं बोलणं उलट प्रणयक्रीडेचं सूचक आहे. 'मी त्याला प्राणहीन करीन' असं तिने म्हटलं, ते मी करीन.
वीर्यं प्राणा इति प्रोक्तं तद्विहीनं न चान्यथा । व्यंग्याधिक्येन वाक्येन वरयत्युत्तमा नृप
शक्ती आणि प्राण हे एकच मानले जातात; ते नसताना दुसरं काही शक्य नाही. सूचक वाक्यांनी श्रेष्ठ स्त्री राजा निवडते.
तद्वै विचारतो ज्ञेयं रसग्रन्थविचक्षणैः । इति ज्ञात्वा महाराज कर्तव्यं रससंयुतम्
हे सर्व रसग्रंथांची जाण असणाऱ्यांनी विचारपूर्वक समजून घ्यावं. हे जाणून, राजन, योग्य भावनेने वागावं.
सामदानद्वयं तस्या नान्योपायोऽस्ति भूपते । रुष्टा वा गर्विता वापि वशगा मानिनी भवेत्
तिच्यासाठी फक्त साम आणि दान हेच उपाय आहेत, राजन. ती रागावली किंवा गर्विष्ठ असली, तरी अभिमानी स्त्री शेवटी वश होते.
तादृशैर्मधुरैर्वाक्यैरानयिष्ये तवान्तिकम् । किं बहूक्तेन मे राजन् कर्तव्या वशवर्तिनी
अशा गोड शब्दांनी मी तिला तुझ्याजवळ आणीन. राजन, जास्त बोलण्याची गरज नाही; तिला वश करायलाच हवं.
गत्वा मयाधुनैवेयं किङ्करीव सदैव ते । व्यास उवाव इत्थं निशम्य तद्वाक्यं ताम्रस्तत्त्वविचक्षणः
आता मी जाऊन तिला कायम तुझी दासी करीन. व्यास म्हणतात: असं तिचं बोलणं ऐकून, तत्त्वाची जाण असलेला ताम्र म्हणाला,
उवाच वचनं राजन्निशामय मयोदितम् । हेतुमद्धर्मसहितं रसयुक्तं नयान्वितम्
राजन, मी सांगतोय ते बोलणं लक्ष देऊन ऐक. हे कारणांनी भरलेलं, धर्मासहित, रसयुक्त आणि नीतीनुसार आहे.
नैषा कामातुरा बाला नानुरक्ता विचक्षणा । व्यंग्यानि नैव वाक्यानि तयोक्तानि तु मानद
ही मुलगी वासनाग्रस्त नाही, ना ती कुणावर प्रेम करते, हे जाणकारा. तिने जी सूचक वाक्यं बोलली, ती अभिमानी स्त्रीची नाहीत.
चित्रमत्र महाबाहो यदेका वरवर्णिनी । निरालम्बा समायाति चित्ररूपा मनोहरा
महाबाहू, हे खरंच आश्चर्य आहे की एकटीच सुंदर वर्णाची स्त्री, कोणाचाही आधार न घेता, अद्भुत आणि मनोहारी रूपात इथे येते.
अष्टादशभुजा नारी न श्रुता न च वीक्षिता । केनापि त्रिषु लोकेषु पराक्रमवती शुभा
अठरा हातांची अशी स्त्री तिन्ही लोकांत कुणीही ऐकली नाही, पाहिली नाही; आणि ती मोठ्या पराक्रमाची, शुभ्र आहे.
आयुधान्यपि तावन्ति धृतानि बलवन्ति च । विपरीतमिदं मन्ये सर्वं कालकृतं नृप
राजा, कितीही बलवान शस्त्रं घेतली असली, तरी हे सर्व उलटं झालं आहे असं मला वाटतं; या सगळ्याचं कारण काळ आहे.
स्वप्नानि दुर्निमित्तानि मया दृष्टानि वै निशि । तेन जानाम्यहं नूनं वैशसं समुपागतम्
रात्री मला वाईट स्वप्नं आणि अशुभ चिन्हं दिसली; त्यामुळे मला नक्कीच कळलं की संकट आलं आहे.