मन्त्र्युवाच राजन् देवी वरारोहा सिंहस्योपरि संस्थिता । अष्टादशभुजा रम्या वरायुधधरा परा
मंत्री म्हणाला: राजन, सुंदर अंगाची देवी सिंहावर उभी आहे; ती अठरा हातांची, दिव्य शस्त्रांनी सजलेली, अतिशय सुंदर आणि श्रेष्ठ आहे.
सा मयोक्ता महाराज महिषं भज भामिनि । महिषी भव राज्ञस्त्वं त्रैलोक्याधिपतेः प्रिया
मी तिला म्हटले, 'राजन, सुंदर स्त्री, महिषास स्वीकार; तू राजाची राणी हो, त्रैलोक्याधिपतीची प्रिय हो.'
पट्टराज्ञी त्वमेवास्य भविता नात्र संशयः । स तवाज्ञाकरो जातो वशवर्ती भविष्यति
तूच त्याची मुख्य राणी होशील, याबद्दल शंका नाही; तो तुझ्या आज्ञेत राहील आणि तुझ्या इच्छेनुसार वागेल.
त्रैलोक्यविभवं भुक्त्वा चिरकालं वरानने । महिषं पतिमासाद्य योषितां सुभगा भव
त्रैलोक्याचे वैभव दीर्घ काळ उपभोग, सुंदर मुखवाली, महिषास पती मानून स्त्रियांमध्ये सौभाग्यवती हो.
इति मद्वचनं श्रुत्वा सा स्मयावेशमोहिता । मामुवाच विशालाक्षी स्मितपूर्वमिदं वचः
माझे बोलणे ऐकून ती विशाल डोळ्यांची देवी हसत आणि मोहात पडून, स्मित करत म्हणाली—
महिषीगर्भसम्भूतं पशूनामधमं किल । बलिं दास्याम्यहं देव्यै सुराणां हितकाम्यया
राणीच्या गर्भातून जन्मलेला, जनावरांमध्ये नीच असलेला महिष मी देवीसाठी यज्ञात अर्पण करीन, देवतांच्या हितासाठी.
का मूढा कामिनी लोके महिषं वै पतिं भजेत् । मादृशी मन्दबुद्धे किं पशुभावं भजेदिह
या जगात कोणती मूर्ख स्त्री महिषाला पती म्हणून स्वीकारेल? माझ्यासारखी मंदबुद्धी स्त्री जनावरासारखे वागायला का तयार होईल?
महिषी महिषं नाथं सशृङ्गा शृङ्गसंयुतम् । कुरुते क्रन्दमाना वै नाहं तत्सदृशी शठा
राणी महिषाला, शिंगांनी सजलेल्या आपल्या नाथाला, रडवत ठेवते; मी तशा कपटी स्त्रीसारखी नाही.
करिष्येऽहं मृधे युद्धं हनिष्ये त्वां सुराप्रियम् । गच्छ वा दुष्ट पातालं जीवितेच्छा यदस्ति ते
मी युद्धात लढेन आणि तुला, देवांचा शत्रू, ठार मारीन; नाहीतर, दुष्ट, तुला जगायचे असेल तर पाताळात जा.
परुषं तु तया वाक्यमित्युक्तं नृप मत्तया । तच्छ्रुत्वाहं समायातः प्रविचिन्त्य पुनः पुनः
ती नशेत असताना राजाजवळ कठोर शब्द बोलली; हे ऐकून मी पुन्हा पुन्हा विचार करत परत आलो.
रसभङ्गं विचिन्त्यैव न युद्धं तु मया कृतम् । आज्ञां विना तवात्यन्तं कथं कुर्यां वृथोद्यमम्
परिणामांचा विचार करून मी युद्ध केले नाही; तुझी आज्ञा नसताना मी असा व्यर्थ प्रयत्न कसा करू?
सातीव च बलोन्मत्ता वर्तते भूप भामिनी । भवितव्यं न जानामि किं वा भावि भविष्यति
ती सुंदर स्त्री फारच बलशाली आणि मदमस्त झाली आहे, राजन; पुढे काय घडेल, काय व्हावे लागेल, ते मला माहीत नाही.
कार्येऽस्मिंस्त्वं प्रमाणं नो मन्त्रोऽतीव दुरासदः । युद्धं पलायनं श्रेयो न जानेऽहं विनिश्चयम्
या बाबतीत, तूच खरा आधार आहेस, मंत्र नव्हे; मंत्र फार कठीण आणि दुर्गम आहे. युद्ध करावं की मागे हटावं, याचा योग्य निर्णय मला कळत नाही.
ताम्रकृतं देवीं प्रति विस्रंसनवचनवर्णनम् व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा महिषो मदविह्वलः । मन्त्रिवृद्धान् समाहूय राजा वचनमब्रवीत्
ताम्रकृताने देवीला सोडण्याबद्दल सांगितलेली वचने कशी होती, त्याचे वर्णन.
राजोवाच मन्त्रिणः किं च कर्तव्यं विश्रब्धं ब्रूत मा चिरम् । आगता देवविहिता मायेयं शाम्बरीव किम्
राजा म्हणाला: मंत्रीहो, आता काय करावं हे निर्भयपणे आणि लवकर सांगा. देवांनी ठरवलेली ही माया आली आहे—ती शांबराची माया आहे का काय?
कार्येऽस्मिन्निपुणा यूयमुपायेषु विचक्षणाः । सामादिषु च कर्तव्यः कोऽत्र मह्यं ब्रुवन्तु च
या कामात तुम्ही सगळेच कुशल आणि उपाय शोधण्यात चतुर आहात. सांगा, सल्ला, समजूत किंवा इतर कोणता मार्ग योग्य आहे?
मन्त्रिण ऊचुः सत्यं सदैव वक्तव्यं प्रियञ्च नृपसत्तम । कार्यं हितकरं नूनं विचार्य विबुधैः किल
मंत्री म्हणाले: राजन, नेहमीच सत्य बोलावं आणि प्रियही बोलावं. पण खऱ्या हिताचं काय आहे, ते बुद्धिमानांनी नीट विचारून ठरवावं.
सत्यं च हितकृद्राजन्प्रियं चाहितकृद्भवेत् । यथौषधं नृणां लोके ह्यप्रियं रोगनाशनम्
राजा, सत्य नेहमीच हितकारक असतं, पण फक्त गोड बोलणं कधी कधी अहितकारक ठरू शकतं. जसं औषध कडू असलं तरी आजार बरा करतं.
सत्यस्य श्रोता मन्ता च दुर्लभः पृथिवीपते । वक्तापि दुर्लभः कामं बहवश्चाटुभाषकाः
राजन, सत्य ऐकणारा किंवा सत्य सांगणारा सल्लागार फार दुर्मिळ असतो; पण गोड बोलणारे मात्र खूप असतात.
कथं ब्रूमोऽत्र नृपते विचारे गहने त्विह । शुभं वाप्यशुभं वापि को वेत्ति भुवनत्रये
राजा, एवढ्या खोल विषयात आम्ही काय सांगावं? या तिन्ही लोकांत शुभ काय आणि अशुभ काय, हे कोणाला ठाऊक आहे?
राजोवाच स्वस्वमत्यनुसारेण ब्रुवन्त्वद्य पृथक्पृथक् । येषां हि यादृशो भावस्तच्छ्रुत्वा चिन्तयाम्यहम्
राजा म्हणाला: आज प्रत्येकाने आपापल्या समजुतीनुसार वेगळं वेगळं सांगा. प्रत्येकाचा विचार ऐकून मी मनाशी विचार करीन.
बहूनां मतमाज्ञाय विचार्य च पुनः पुनः । यच्छ्रेयस्तद्धि कर्तव्यं कार्यं कार्यविचक्षणैः
अनेकांची मते ऐकून, पुन्हा पुन्हा विचार करून, जे खरंच उत्तम आहे तेच करावं, असं कार्यकुशल लोकांनी ठरवावं.
व्यास उवाच तस्यैवं वचनं श्रुत्वा विरूपाक्षो महाबलः । उवाच तरसा वाक्यं रञ्जयन्पृथिवीपतिम्
व्यास म्हणतो: राजाचे हे शब्द ऐकून, बलवान विरूपाक्षाने राजाला खूश करण्यासाठी पटकन बोलायला सुरुवात केली.
विरूपाक्ष उवाच राजन्नारी वराकीयं सा ब्रूते मदगर्विता । विभीषिकामात्रमिदं ज्ञातव्यं वचनं त्वया
विरूपाक्ष म्हणाला: राजन, ती स्त्री अहंकाराने भरलेली आणि दीन आहे, ती फक्त घाबरवणारी वचने बोलते—हे तू लक्षात ठेव.
को बिभेति स्त्रियो वाक्यैर्दुरुक्तै रणदुर्मदैः । अनृतं साहसं चेति जानन्नारीविचेष्टितम्
युद्धात किंवा कठीण प्रसंगी स्त्रीच्या कठोर किंवा वेड्या बोलण्याने कोण घाबरतं? स्त्रियांच्या खोटेपणा आणि धाडसाची सवय माहिती असताना, कोण घाबरेल?
जित्वा त्रिभुवनं राजन्नद्य कान्ताभयेन वै । दीनत्वेऽप्ययशो नूनं वीरस्य भुवने भवेत्
राजा, ज्याने तिन्ही लोक जिंकले, तो जर आज एका स्त्रीच्या धमकीने घाबरला, तर या जगात वीराला संकटातसुद्धा नक्कीच अपकीर्ती येईल.
तस्माद्याम्यहमेकाकी युद्धाय चण्डिकां प्रति । हनिष्ये तां महाराज निर्भयो भव साम्प्रतम्
म्हणून मी एकटाच जाऊन चंडिकेशी लढेन; मी तिला मारून टाकीन, राजन—आता तू निर्भय रहा.
सेनावृतोऽहं गत्वा तां शस्त्रास्त्रैर्विविधैः किल । निषूदयामि दुर्मर्षां चण्डिकां चण्डविक्रमाम्
माझ्या सैन्यासह जाऊन, मी विविध शस्त्रांनी आणि अस्त्रांनी त्या कठीण आणि भयंकर चंडिकेला ठार मारीन.
बद्ध्वा सर्पमयैः पाशैरानयिष्ये तवान्तिकम् । वशगा तु सदा ते स्यात्पश्य राजन् बलं मम
सर्पांच्या दोऱ्यांनी तिला बांधून, मी तिला तुझ्यासमोर आणीन; ती कायम तुझ्या अधीन राहील—राजन, माझं सामर्थ्य बघ.
व्यास उवाच विरूपाक्षवचः श्रुत्वा दुर्धरो वाक्यमब्रवीत् । सत्यमुक्तं वचो राजन् विरूपाक्षेण धीमता
व्यास म्हणतो: विरूपाक्षाचं बोलणं ऐकून, दुर्धर म्हणाला: राजन, विरूपाक्षाने खरं आणि योग्यच बोललं आहे.