अन्यथा चेन्मतिर्मन्द महिषस्य दुरात्मनः । तद्युध्यस्व मया सार्धं मरणाय कृतादरः
नाहीतर, जर त्या दुष्ट महिषाचं मन वेगळंच ठरलं असेल, तर मग माझ्याशी लढा आणि मृत्यूला सामोरे जा.
मन्यसे सङ्गरे भग्ना देवा विष्णुपुरोगमाः । दैवं हि कारणं तत्र वरदानं प्रजापतेः
तुला वाटतं की विष्णू आणि इतर देव पराभूत झाले, पण त्याचं खरं कारण नशिब होतं—प्रजापतीने दिलेला वर.
व्यास उवाच इति देव्या वचः श्रुत्वा चिन्तयामास दानवः । किं कर्तव्यं मया युद्धं गन्तव्यं वा नृपं प्रति
व्यास म्हणतो: देवीचं बोलणं ऐकून त्या दानवाने विचार केला—माझं काय करावं, लढावं की राजाकडे जावं?
विवाहार्थमिहाज्ञप्तो राज्ञा कामातुरेण वै । तत्कथं विरसं कृत्वा गच्छेयं नृपसन्निधौ
राजाने मला लग्नासाठी इथे बोलावलं होतं, कारण तो कामात गुंतला आहे; आता हे सगळं फिकं करून मी राजासमोर कसा जाऊ?
इयं बुद्धिः समीचीना यद् व्रजामि कलिं विना । यथागतं तथा शीघ्रं राज्ञे संवेदयाम्यहम्
ही योग्यच ठराव आहे की मी विलंब न करता लगेच जाईन; आणि तिथे पोहोचताच, मी राजाला त्वरित कळवीन.
स प्रमाणं पुनः कार्ये राजा मतिमतां वरः । करिष्यति विचार्यैव सचिवैर्निपुणैः सह
तो बुद्धिमान राजा पुन्हा या गोष्टीचा विचार करील आणि कुशल मंत्र्यांशी सल्ला करून योग्य तेच करील.
सहसा न मया युद्धं कर्तव्यमनया सह । जये पराजये वापि भूपतेरप्रियं भवेत्
माझ्याकडून तिच्याशी घाईघाईने युद्ध करणे योग्य नाही; जिंकले किंवा हरलो, दोन्ही राजाला नकोसेच वाटेल.
यदि मां सुन्दरी हन्यादहं वा हन्मि तां पुनः । येन केनाप्युपायेन स कुप्येत्पार्थिवः किल
ती सुंदर स्त्री मला मारली, किंवा मी तिला काही उपायाने मारले, तरी राजा नक्कीच रागावेल.
तस्मात्तत्रैव गत्वाहं बोधयिष्यामि तं नृपम् । यथाद्याभिहितं देव्या यथारुचि करोतु सः
म्हणून मी तिथे जाऊन राजाला सगळे सांगीन; देवीने जसे सांगितले तसे तो आपल्या इच्छेनुसार करावा.
व्यास उवाच इति सञ्चिन्त्य मेधावी जगाम नृपसन्निधौ । प्रणम्य तमुवाचेदं कृताञ्जलिरमात्यकः
व्यास म्हणाले: असे ठरवून तो बुद्धिमान मंत्री राजाच्या दरबारात गेला, नमस्कार करून हात जोडून म्हणाला—
मन्त्र्युवाच राजन् देवी वरारोहा सिंहस्योपरि संस्थिता । अष्टादशभुजा रम्या वरायुधधरा परा
मंत्री म्हणाला: राजन, सुंदर अंगाची देवी सिंहावर उभी आहे; ती अठरा हातांची, दिव्य शस्त्रांनी सजलेली, अतिशय सुंदर आणि श्रेष्ठ आहे.
सा मयोक्ता महाराज महिषं भज भामिनि । महिषी भव राज्ञस्त्वं त्रैलोक्याधिपतेः प्रिया
मी तिला म्हटले, 'राजन, सुंदर स्त्री, महिषास स्वीकार; तू राजाची राणी हो, त्रैलोक्याधिपतीची प्रिय हो.'
पट्टराज्ञी त्वमेवास्य भविता नात्र संशयः । स तवाज्ञाकरो जातो वशवर्ती भविष्यति
तूच त्याची मुख्य राणी होशील, याबद्दल शंका नाही; तो तुझ्या आज्ञेत राहील आणि तुझ्या इच्छेनुसार वागेल.
त्रैलोक्यविभवं भुक्त्वा चिरकालं वरानने । महिषं पतिमासाद्य योषितां सुभगा भव
त्रैलोक्याचे वैभव दीर्घ काळ उपभोग, सुंदर मुखवाली, महिषास पती मानून स्त्रियांमध्ये सौभाग्यवती हो.
इति मद्वचनं श्रुत्वा सा स्मयावेशमोहिता । मामुवाच विशालाक्षी स्मितपूर्वमिदं वचः
माझे बोलणे ऐकून ती विशाल डोळ्यांची देवी हसत आणि मोहात पडून, स्मित करत म्हणाली—
महिषीगर्भसम्भूतं पशूनामधमं किल । बलिं दास्याम्यहं देव्यै सुराणां हितकाम्यया
राणीच्या गर्भातून जन्मलेला, जनावरांमध्ये नीच असलेला महिष मी देवीसाठी यज्ञात अर्पण करीन, देवतांच्या हितासाठी.
का मूढा कामिनी लोके महिषं वै पतिं भजेत् । मादृशी मन्दबुद्धे किं पशुभावं भजेदिह
या जगात कोणती मूर्ख स्त्री महिषाला पती म्हणून स्वीकारेल? माझ्यासारखी मंदबुद्धी स्त्री जनावरासारखे वागायला का तयार होईल?
महिषी महिषं नाथं सशृङ्गा शृङ्गसंयुतम् । कुरुते क्रन्दमाना वै नाहं तत्सदृशी शठा
राणी महिषाला, शिंगांनी सजलेल्या आपल्या नाथाला, रडवत ठेवते; मी तशा कपटी स्त्रीसारखी नाही.
करिष्येऽहं मृधे युद्धं हनिष्ये त्वां सुराप्रियम् । गच्छ वा दुष्ट पातालं जीवितेच्छा यदस्ति ते
मी युद्धात लढेन आणि तुला, देवांचा शत्रू, ठार मारीन; नाहीतर, दुष्ट, तुला जगायचे असेल तर पाताळात जा.
परुषं तु तया वाक्यमित्युक्तं नृप मत्तया । तच्छ्रुत्वाहं समायातः प्रविचिन्त्य पुनः पुनः
ती नशेत असताना राजाजवळ कठोर शब्द बोलली; हे ऐकून मी पुन्हा पुन्हा विचार करत परत आलो.
रसभङ्गं विचिन्त्यैव न युद्धं तु मया कृतम् । आज्ञां विना तवात्यन्तं कथं कुर्यां वृथोद्यमम्
परिणामांचा विचार करून मी युद्ध केले नाही; तुझी आज्ञा नसताना मी असा व्यर्थ प्रयत्न कसा करू?
सातीव च बलोन्मत्ता वर्तते भूप भामिनी । भवितव्यं न जानामि किं वा भावि भविष्यति
ती सुंदर स्त्री फारच बलशाली आणि मदमस्त झाली आहे, राजन; पुढे काय घडेल, काय व्हावे लागेल, ते मला माहीत नाही.
कार्येऽस्मिंस्त्वं प्रमाणं नो मन्त्रोऽतीव दुरासदः । युद्धं पलायनं श्रेयो न जानेऽहं विनिश्चयम्
या बाबतीत, तूच खरा आधार आहेस, मंत्र नव्हे; मंत्र फार कठीण आणि दुर्गम आहे. युद्ध करावं की मागे हटावं, याचा योग्य निर्णय मला कळत नाही.
ताम्रकृतं देवीं प्रति विस्रंसनवचनवर्णनम् व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा महिषो मदविह्वलः । मन्त्रिवृद्धान् समाहूय राजा वचनमब्रवीत्
ताम्रकृताने देवीला सोडण्याबद्दल सांगितलेली वचने कशी होती, त्याचे वर्णन.
राजोवाच मन्त्रिणः किं च कर्तव्यं विश्रब्धं ब्रूत मा चिरम् । आगता देवविहिता मायेयं शाम्बरीव किम्
राजा म्हणाला: मंत्रीहो, आता काय करावं हे निर्भयपणे आणि लवकर सांगा. देवांनी ठरवलेली ही माया आली आहे—ती शांबराची माया आहे का काय?
कार्येऽस्मिन्निपुणा यूयमुपायेषु विचक्षणाः । सामादिषु च कर्तव्यः कोऽत्र मह्यं ब्रुवन्तु च
या कामात तुम्ही सगळेच कुशल आणि उपाय शोधण्यात चतुर आहात. सांगा, सल्ला, समजूत किंवा इतर कोणता मार्ग योग्य आहे?
मन्त्रिण ऊचुः सत्यं सदैव वक्तव्यं प्रियञ्च नृपसत्तम । कार्यं हितकरं नूनं विचार्य विबुधैः किल
मंत्री म्हणाले: राजन, नेहमीच सत्य बोलावं आणि प्रियही बोलावं. पण खऱ्या हिताचं काय आहे, ते बुद्धिमानांनी नीट विचारून ठरवावं.
सत्यं च हितकृद्राजन्प्रियं चाहितकृद्भवेत् । यथौषधं नृणां लोके ह्यप्रियं रोगनाशनम्
राजा, सत्य नेहमीच हितकारक असतं, पण फक्त गोड बोलणं कधी कधी अहितकारक ठरू शकतं. जसं औषध कडू असलं तरी आजार बरा करतं.
सत्यस्य श्रोता मन्ता च दुर्लभः पृथिवीपते । वक्तापि दुर्लभः कामं बहवश्चाटुभाषकाः
राजन, सत्य ऐकणारा किंवा सत्य सांगणारा सल्लागार फार दुर्मिळ असतो; पण गोड बोलणारे मात्र खूप असतात.
कथं ब्रूमोऽत्र नृपते विचारे गहने त्विह । शुभं वाप्यशुभं वापि को वेत्ति भुवनत्रये
राजा, एवढ्या खोल विषयात आम्ही काय सांगावं? या तिन्ही लोकांत शुभ काय आणि अशुभ काय, हे कोणाला ठाऊक आहे?