कामिन्या मरणं क्लीबरतिदं शूरदुःखदम् । प्रार्थितं प्रभुणा तेन महिषेणात्मबुद्धिना
एका स्त्रीकडून मृत्यू मागणं हे निर्बलांना शोभणारं आहे, आणि शूरांना यात दु:खच मिळतं; महिषाने स्वतःला हुशार समजून हेच मागितलं.
तस्मात्स्त्रीरूपमाधाय कार्यं कर्तुमुपागता । कथं बिभेमि त्वद्वाक्यैर्धर्मशास्त्रविरोधकैः
म्हणूनच मी स्त्रीचं रूप घेऊन इथे माझं काम पूर्ण करायला आले आहे; तुझ्या धर्माच्या विरुद्ध असलेल्या शब्दांना मी का घाबरू?
विपरीतं यदा दैवं तृणं वज्रसमं भवेत् । विधिश्चेत्सुमुखः कामं कुलिशं तूलवत्तदा
जेव्हा नशिब उलटं असतं, तेव्हा गवताचं पातंही वज्रासारखं कठीण वाटतं; पण विधी अनुकूल असेल, तर वज्रही कापसासारखं हलकं होतं.
किं सैन्यैरायुधैः किं वा प्रपञ्चैर्दुर्गसेवनैः । मरणं साम्प्रतं यस्य तस्य सैन्यैस्तु किं फलम्
सेना, शस्त्रं किंवा किल्ल्यांची राखण याचा काय उपयोग? ज्याचं मरण ठरलं आहे, त्याला या सगळ्याचा काहीच फायदा नाही.
यदायं देहसम्बन्धो जीवस्य कालयोगतः । तदैव लिखितं सर्वं सुखं दुःखं तथा मृतिः
जेव्हा काळानुसार जीवाचं शरीराशी नातं जुळतं, तेव्हाच त्याचं सुख, दु:ख आणि मृत्यू सगळं आधीच ठरलेलं असतं.
यस्य येन प्रकारेण मरणं दैवनिर्मितम् । तस्य तेनैव जायेत नान्यथेति विनिश्चयः
ज्याचं जसं मरण नशिबाने ठरवलं आहे, ते तसंच घडतं; दुसऱ्या प्रकारे कधीच होत नाही—हे नक्की.
ब्रह्मादीनां यथा काले नाशोत्पत्ती विनिर्मिते । तथैव भवतः कामं किमन्येषां विचार्यते
ब्रह्मादिकांचं निर्माण आणि नाश जसा ठरलेल्या वेळेला होतो, तसंच तुझंही आहे; मग दुसऱ्यांचं काय विचार करायचं?
ये मृत्युधर्मिणस्तेषां वरदानेन दर्पिताः । मरिष्यामो न मन्यन्ते ते मूढा मन्दचेतसः
जे मरणार आहेत, पण वरामुळे गर्विष्ठ झाले आहेत, ते मूर्ख लोक 'आपण मरणार नाही' असं समजतात; त्यांची बुध्दी मंद असते.
तस्माद् गच्छ नृपं ब्रूहि वचनं मम सत्वरम् । यदाज्ञापयते भूपस्तत्कर्तव्यं त्वया किल
म्हणून, लवकर जा आणि माझं म्हणणं राजाला सांग. राजा जे काही आज्ञा देईल, ते तुला करावंच लागेल.
मघवा स्वर्गमाप्नोतु देवाः सन्तु हविर्भुजः । यूयं प्रयात पातालं यदि जीवितुमिच्छथ
इंद्राने स्वर्ग मिळावा, देवांनी यज्ञाचं तूप मिळावं; पण तुम्ही जर जगायचं असेल, तर पाताळात जा.
अन्यथा चेन्मतिर्मन्द महिषस्य दुरात्मनः । तद्युध्यस्व मया सार्धं मरणाय कृतादरः
नाहीतर, जर त्या दुष्ट महिषाचं मन वेगळंच ठरलं असेल, तर मग माझ्याशी लढा आणि मृत्यूला सामोरे जा.
मन्यसे सङ्गरे भग्ना देवा विष्णुपुरोगमाः । दैवं हि कारणं तत्र वरदानं प्रजापतेः
तुला वाटतं की विष्णू आणि इतर देव पराभूत झाले, पण त्याचं खरं कारण नशिब होतं—प्रजापतीने दिलेला वर.
व्यास उवाच इति देव्या वचः श्रुत्वा चिन्तयामास दानवः । किं कर्तव्यं मया युद्धं गन्तव्यं वा नृपं प्रति
व्यास म्हणतो: देवीचं बोलणं ऐकून त्या दानवाने विचार केला—माझं काय करावं, लढावं की राजाकडे जावं?
विवाहार्थमिहाज्ञप्तो राज्ञा कामातुरेण वै । तत्कथं विरसं कृत्वा गच्छेयं नृपसन्निधौ
राजाने मला लग्नासाठी इथे बोलावलं होतं, कारण तो कामात गुंतला आहे; आता हे सगळं फिकं करून मी राजासमोर कसा जाऊ?
इयं बुद्धिः समीचीना यद् व्रजामि कलिं विना । यथागतं तथा शीघ्रं राज्ञे संवेदयाम्यहम्
ही योग्यच ठराव आहे की मी विलंब न करता लगेच जाईन; आणि तिथे पोहोचताच, मी राजाला त्वरित कळवीन.
स प्रमाणं पुनः कार्ये राजा मतिमतां वरः । करिष्यति विचार्यैव सचिवैर्निपुणैः सह
तो बुद्धिमान राजा पुन्हा या गोष्टीचा विचार करील आणि कुशल मंत्र्यांशी सल्ला करून योग्य तेच करील.
सहसा न मया युद्धं कर्तव्यमनया सह । जये पराजये वापि भूपतेरप्रियं भवेत्
माझ्याकडून तिच्याशी घाईघाईने युद्ध करणे योग्य नाही; जिंकले किंवा हरलो, दोन्ही राजाला नकोसेच वाटेल.
यदि मां सुन्दरी हन्यादहं वा हन्मि तां पुनः । येन केनाप्युपायेन स कुप्येत्पार्थिवः किल
ती सुंदर स्त्री मला मारली, किंवा मी तिला काही उपायाने मारले, तरी राजा नक्कीच रागावेल.
तस्मात्तत्रैव गत्वाहं बोधयिष्यामि तं नृपम् । यथाद्याभिहितं देव्या यथारुचि करोतु सः
म्हणून मी तिथे जाऊन राजाला सगळे सांगीन; देवीने जसे सांगितले तसे तो आपल्या इच्छेनुसार करावा.
व्यास उवाच इति सञ्चिन्त्य मेधावी जगाम नृपसन्निधौ । प्रणम्य तमुवाचेदं कृताञ्जलिरमात्यकः
व्यास म्हणाले: असे ठरवून तो बुद्धिमान मंत्री राजाच्या दरबारात गेला, नमस्कार करून हात जोडून म्हणाला—
मन्त्र्युवाच राजन् देवी वरारोहा सिंहस्योपरि संस्थिता । अष्टादशभुजा रम्या वरायुधधरा परा
मंत्री म्हणाला: राजन, सुंदर अंगाची देवी सिंहावर उभी आहे; ती अठरा हातांची, दिव्य शस्त्रांनी सजलेली, अतिशय सुंदर आणि श्रेष्ठ आहे.
सा मयोक्ता महाराज महिषं भज भामिनि । महिषी भव राज्ञस्त्वं त्रैलोक्याधिपतेः प्रिया
मी तिला म्हटले, 'राजन, सुंदर स्त्री, महिषास स्वीकार; तू राजाची राणी हो, त्रैलोक्याधिपतीची प्रिय हो.'
पट्टराज्ञी त्वमेवास्य भविता नात्र संशयः । स तवाज्ञाकरो जातो वशवर्ती भविष्यति
तूच त्याची मुख्य राणी होशील, याबद्दल शंका नाही; तो तुझ्या आज्ञेत राहील आणि तुझ्या इच्छेनुसार वागेल.
त्रैलोक्यविभवं भुक्त्वा चिरकालं वरानने । महिषं पतिमासाद्य योषितां सुभगा भव
त्रैलोक्याचे वैभव दीर्घ काळ उपभोग, सुंदर मुखवाली, महिषास पती मानून स्त्रियांमध्ये सौभाग्यवती हो.
इति मद्वचनं श्रुत्वा सा स्मयावेशमोहिता । मामुवाच विशालाक्षी स्मितपूर्वमिदं वचः
माझे बोलणे ऐकून ती विशाल डोळ्यांची देवी हसत आणि मोहात पडून, स्मित करत म्हणाली—
महिषीगर्भसम्भूतं पशूनामधमं किल । बलिं दास्याम्यहं देव्यै सुराणां हितकाम्यया
राणीच्या गर्भातून जन्मलेला, जनावरांमध्ये नीच असलेला महिष मी देवीसाठी यज्ञात अर्पण करीन, देवतांच्या हितासाठी.
का मूढा कामिनी लोके महिषं वै पतिं भजेत् । मादृशी मन्दबुद्धे किं पशुभावं भजेदिह
या जगात कोणती मूर्ख स्त्री महिषाला पती म्हणून स्वीकारेल? माझ्यासारखी मंदबुद्धी स्त्री जनावरासारखे वागायला का तयार होईल?
महिषी महिषं नाथं सशृङ्गा शृङ्गसंयुतम् । कुरुते क्रन्दमाना वै नाहं तत्सदृशी शठा
राणी महिषाला, शिंगांनी सजलेल्या आपल्या नाथाला, रडवत ठेवते; मी तशा कपटी स्त्रीसारखी नाही.
करिष्येऽहं मृधे युद्धं हनिष्ये त्वां सुराप्रियम् । गच्छ वा दुष्ट पातालं जीवितेच्छा यदस्ति ते
मी युद्धात लढेन आणि तुला, देवांचा शत्रू, ठार मारीन; नाहीतर, दुष्ट, तुला जगायचे असेल तर पाताळात जा.
परुषं तु तया वाक्यमित्युक्तं नृप मत्तया । तच्छ्रुत्वाहं समायातः प्रविचिन्त्य पुनः पुनः
ती नशेत असताना राजाजवळ कठोर शब्द बोलली; हे ऐकून मी पुन्हा पुन्हा विचार करत परत आलो.