नोचेद्धन्म्यहमद्यैव बाणेन त्वां मृषावदाम् । मिथ्याभिमानचतुरां रूपयौवनगर्विताम्
नाहीतर, मी आजच तुला बाणाने ठार मारलं असतं, कारण तू खोटं बोलतेस, रूप आणि तारुण्याचा गर्व करतेस, आणि व्यर्थ अभिमान बाळगतेस.
स्वामी मे मोहितः श्रुत्वा रूपं ते भुवनातिगम् । तत्प्रियार्थं प्रियं कामं वक्तव्यं त्वयि यन्मया
माझा स्वामी तुझं रूप पाहून मोहून गेला आहे, जे या त्रिभुवनात कुणाकडे नाही. त्याच्या आनंदासाठी, मला तुझ्याशी प्रिय वाटेल असंच बोलावं लागतं.
राज्यं तव धनं सर्वं दासस्ते महिषः किल । कुरु भावं विशालाक्षि त्यक्त्वा रोषं मृतिप्रदम्
राज्य, सर्व धन, आणि महिषासुर स्वतः तुझा दास होईल. विशाल डोळ्यांच्या देवी, मृत्यू देणारा राग सोड आणि त्याला स्वीकार.
पतामि पादयोस्तेऽहं भक्तिभावेन भामिनि । पट्टराज्ञी महाराज्ञो भव शीघ्रं शुचिस्मिते
भामिनी, मी भक्तीभावाने तुझ्या पायांवर पडतो. पवित्र हास्य असलेल्या देवी, लवकरच तू महिषासुराच्या महालाची मुख्य राणी हो.
त्रैलोक्यविभवं सर्वं प्राप्स्यसि त्वमनाविलम् । सुखं संसारजं सर्वं महिषस्य परिग्रहात्
तू महिषासुराला स्वीकारलास, तर त्रैलोक्याचं सर्व वैभव तुला सहज मिळेल, आणि संसारातील सर्व सुखंही मिळतील.
देव्युवाच शृणु साचिव वक्ष्यामि वाक्यानां सारमुत्तमम् । शास्त्रदृष्टेन मार्गेण चातुर्यमनुचिन्त्य च
देवी म्हणाली: मंत्री, ऐक. मी तुला वचनांचं श्रेष्ठ सार सांगते, शास्त्राने दाखवलेल्या मार्गाचा आणि चातुर्याचा विचार करून.
महिषस्य प्रधानस्त्वं मया ज्ञातं धिया किल । पशुबुद्धिस्वभावोऽसि वचनात्तव साम्प्रतम्
माझ्या बुध्दीने मला हे समजलं आहे की, महिषाचा प्रधानपणा तुझ्यामुळेच आहे. खरं तर, तुझं वागणं आणि बोलणं पाहता, तुझा स्वभाव अगदी जनावरासारखा आहे.
मन्त्रिणस्त्वादृशा यस्य स कथं बुद्धिमान्भवेत् । उभयोः सदृशो योगः कृतोऽयं विधिना किल
ज्याचा मंत्री तुझ्यासारखा आहे, तो कसा शहाणा असू शकतो? खरंच, नशिबाने तुम्हा दोघांना एकत्र केलं आहे.
यदुक्तं स्त्रीस्वभावासि तद्विचारस्य मूढ किम् । पुमान्नाहं तत्स्वभावाभवंस्त्रीवेषधारिणी
तू म्हणालास की माझा स्वभाव बाईसारखा आहे—हे विचारणंच मूर्खपणाचं आहे. मी पुरुष नाही आणि तसा स्वभावही नाही; मी फक्त बाईचं रूप घेतलं आहे.
याचितं मरणं पूर्वं स्त्रिया त्वत्प्रभुणा यथा । तस्मान्मन्येऽतिमूर्खोऽसौ न वीररसवित्तमः
याआधी तुझ्या राजाने एका स्त्रीकडून मृत्यू मागितला होता; म्हणून मी त्याला फारच मूर्ख समजते, तो काही शूरवीर नव्हता.
कामिन्या मरणं क्लीबरतिदं शूरदुःखदम् । प्रार्थितं प्रभुणा तेन महिषेणात्मबुद्धिना
एका स्त्रीकडून मृत्यू मागणं हे निर्बलांना शोभणारं आहे, आणि शूरांना यात दु:खच मिळतं; महिषाने स्वतःला हुशार समजून हेच मागितलं.
तस्मात्स्त्रीरूपमाधाय कार्यं कर्तुमुपागता । कथं बिभेमि त्वद्वाक्यैर्धर्मशास्त्रविरोधकैः
म्हणूनच मी स्त्रीचं रूप घेऊन इथे माझं काम पूर्ण करायला आले आहे; तुझ्या धर्माच्या विरुद्ध असलेल्या शब्दांना मी का घाबरू?
विपरीतं यदा दैवं तृणं वज्रसमं भवेत् । विधिश्चेत्सुमुखः कामं कुलिशं तूलवत्तदा
जेव्हा नशिब उलटं असतं, तेव्हा गवताचं पातंही वज्रासारखं कठीण वाटतं; पण विधी अनुकूल असेल, तर वज्रही कापसासारखं हलकं होतं.
किं सैन्यैरायुधैः किं वा प्रपञ्चैर्दुर्गसेवनैः । मरणं साम्प्रतं यस्य तस्य सैन्यैस्तु किं फलम्
सेना, शस्त्रं किंवा किल्ल्यांची राखण याचा काय उपयोग? ज्याचं मरण ठरलं आहे, त्याला या सगळ्याचा काहीच फायदा नाही.
यदायं देहसम्बन्धो जीवस्य कालयोगतः । तदैव लिखितं सर्वं सुखं दुःखं तथा मृतिः
जेव्हा काळानुसार जीवाचं शरीराशी नातं जुळतं, तेव्हाच त्याचं सुख, दु:ख आणि मृत्यू सगळं आधीच ठरलेलं असतं.
यस्य येन प्रकारेण मरणं दैवनिर्मितम् । तस्य तेनैव जायेत नान्यथेति विनिश्चयः
ज्याचं जसं मरण नशिबाने ठरवलं आहे, ते तसंच घडतं; दुसऱ्या प्रकारे कधीच होत नाही—हे नक्की.
ब्रह्मादीनां यथा काले नाशोत्पत्ती विनिर्मिते । तथैव भवतः कामं किमन्येषां विचार्यते
ब्रह्मादिकांचं निर्माण आणि नाश जसा ठरलेल्या वेळेला होतो, तसंच तुझंही आहे; मग दुसऱ्यांचं काय विचार करायचं?
ये मृत्युधर्मिणस्तेषां वरदानेन दर्पिताः । मरिष्यामो न मन्यन्ते ते मूढा मन्दचेतसः
जे मरणार आहेत, पण वरामुळे गर्विष्ठ झाले आहेत, ते मूर्ख लोक 'आपण मरणार नाही' असं समजतात; त्यांची बुध्दी मंद असते.
तस्माद् गच्छ नृपं ब्रूहि वचनं मम सत्वरम् । यदाज्ञापयते भूपस्तत्कर्तव्यं त्वया किल
म्हणून, लवकर जा आणि माझं म्हणणं राजाला सांग. राजा जे काही आज्ञा देईल, ते तुला करावंच लागेल.
मघवा स्वर्गमाप्नोतु देवाः सन्तु हविर्भुजः । यूयं प्रयात पातालं यदि जीवितुमिच्छथ
इंद्राने स्वर्ग मिळावा, देवांनी यज्ञाचं तूप मिळावं; पण तुम्ही जर जगायचं असेल, तर पाताळात जा.
अन्यथा चेन्मतिर्मन्द महिषस्य दुरात्मनः । तद्युध्यस्व मया सार्धं मरणाय कृतादरः
नाहीतर, जर त्या दुष्ट महिषाचं मन वेगळंच ठरलं असेल, तर मग माझ्याशी लढा आणि मृत्यूला सामोरे जा.
मन्यसे सङ्गरे भग्ना देवा विष्णुपुरोगमाः । दैवं हि कारणं तत्र वरदानं प्रजापतेः
तुला वाटतं की विष्णू आणि इतर देव पराभूत झाले, पण त्याचं खरं कारण नशिब होतं—प्रजापतीने दिलेला वर.
व्यास उवाच इति देव्या वचः श्रुत्वा चिन्तयामास दानवः । किं कर्तव्यं मया युद्धं गन्तव्यं वा नृपं प्रति
व्यास म्हणतो: देवीचं बोलणं ऐकून त्या दानवाने विचार केला—माझं काय करावं, लढावं की राजाकडे जावं?
विवाहार्थमिहाज्ञप्तो राज्ञा कामातुरेण वै । तत्कथं विरसं कृत्वा गच्छेयं नृपसन्निधौ
राजाने मला लग्नासाठी इथे बोलावलं होतं, कारण तो कामात गुंतला आहे; आता हे सगळं फिकं करून मी राजासमोर कसा जाऊ?
इयं बुद्धिः समीचीना यद् व्रजामि कलिं विना । यथागतं तथा शीघ्रं राज्ञे संवेदयाम्यहम्
ही योग्यच ठराव आहे की मी विलंब न करता लगेच जाईन; आणि तिथे पोहोचताच, मी राजाला त्वरित कळवीन.
स प्रमाणं पुनः कार्ये राजा मतिमतां वरः । करिष्यति विचार्यैव सचिवैर्निपुणैः सह
तो बुद्धिमान राजा पुन्हा या गोष्टीचा विचार करील आणि कुशल मंत्र्यांशी सल्ला करून योग्य तेच करील.
सहसा न मया युद्धं कर्तव्यमनया सह । जये पराजये वापि भूपतेरप्रियं भवेत्
माझ्याकडून तिच्याशी घाईघाईने युद्ध करणे योग्य नाही; जिंकले किंवा हरलो, दोन्ही राजाला नकोसेच वाटेल.
यदि मां सुन्दरी हन्यादहं वा हन्मि तां पुनः । येन केनाप्युपायेन स कुप्येत्पार्थिवः किल
ती सुंदर स्त्री मला मारली, किंवा मी तिला काही उपायाने मारले, तरी राजा नक्कीच रागावेल.
तस्मात्तत्रैव गत्वाहं बोधयिष्यामि तं नृपम् । यथाद्याभिहितं देव्या यथारुचि करोतु सः
म्हणून मी तिथे जाऊन राजाला सगळे सांगीन; देवीने जसे सांगितले तसे तो आपल्या इच्छेनुसार करावा.
व्यास उवाच इति सञ्चिन्त्य मेधावी जगाम नृपसन्निधौ । प्रणम्य तमुवाचेदं कृताञ्जलिरमात्यकः
व्यास म्हणाले: असे ठरवून तो बुद्धिमान मंत्री राजाच्या दरबारात गेला, नमस्कार करून हात जोडून म्हणाला—