अनृतं साहसं माया मूर्खत्वमतिलोभता । अशौचं निर्दयत्वं च स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः
खोटेपणा, उतावळेपणा, फसवणूक, मूर्खपणा, अतिलालच, अपवित्रता आणि निर्दयपणा — हे सगळे दोष स्त्रियांमध्ये स्वभावतः असतात.
सशीर्षं वासुदेवं तं करोम्यद्य यथा पुरा । शिरोऽस्य शापयोगेन निमग्नं लवणाम्बुधौ
आज मी वासुदेवाचं डोकं पुन्हा जोडून देईन, जसं आधी होतं; शापामुळे त्याचं डोकं खारट समुद्रात बुडालं होतं.
अन्यच्च कारणं किञ्चिद्वर्तते सुरसत्तमाः । भवतां च महत्कार्यं भविष्यति न संशयः
देवतांनो, अजून एक कारण आहे; आणि तुमच्यासाठी एक मोठं काम पुढे येणार आहे, यात शंका नाही.
पुरा दैत्यो महाबाहुर्हयग्रीवोऽतिविश्रुतः । तपश्चक्रे सरस्वत्यास्तीरे परमदारुणम्
पूर्वी हयग्रीव नावाचा एक प्रसिद्ध, बलाढ्य दैत्य होता. त्याने सरस्वतीच्या काठी अत्यंत कठोर तपस्या केली.
जपन्नेकाक्षरं मन्त्रं मायाबीजात्मकं मम । निराहारो जितात्मा च सर्वभोगविवर्जितः
त्याने माझा एकाक्षरी मंत्र, जो सर्व मायेसाठी मूळ आहे, जपला; तो उपाशी राहिला, मन जिंकले आणि सर्व भोगांपासून दूर राहिला.
ध्यायन्मां तामसीं शक्तिं सर्वभूषणभूषिताम् । एवं वर्षसहस्रं च तपश्चक्रेऽतिदारुणम्
त्याने मला काळी शक्ती म्हणून, सर्व दागिन्यांनी सजलेली, असं ध्यान केलं आणि हजार वर्षे अतिशय कठोर तप केला.
तदाहं तामसं रूपं कृत्वा तत्र समागता । दर्शने पुरतस्तस्य ध्यातं तत्तेन यादृशम्
तेव्हा मी तामसी रूप धारण करून तिथे प्रकट झाले आणि त्याने ध्यानात जसं पाहिलं तसंच रूप त्याला दाखवलं.
सिंहोपरि स्थिता तत्र तमवोचं दयान्विता । वरं ब्रूहि महाभाग ददामि तव सुव्रत
सिंहावर उभी राहून मी त्याच्याशी दयाळूपणे बोलले, 'माग, हे भाग्यवान! मी तुला वर देईन, हे दृढनिश्चयी.'
इति श्रुत्वा वचो देव्या दानवः प्रेमपूरितः । प्रदक्षिणां प्रणामं च चकार त्वरितस्तदा
देवीचं बोलणं ऐकून, तो दानव प्रेमाने भरून गेला आणि त्याने लगेच प्रदक्षिणा आणि नमस्कार केला.
दृष्ट्वा रूपं मदीयं स प्रेमोस्फुल्लविलोचनः । हर्षाश्रुपूर्णनयनस्तुष्टाव स च मां तदा
माझं रूप पाहून, त्याच्या डोळ्यांत भक्ती उमटली, आनंदाश्रूंनी डोळे भरले आणि त्याने त्या क्षणी माझं स्तवन केलं.
हयग्रीव उवाच नमो देव्यै महामाये सृष्टिस्थित्यन्तकारिणि । भक्तानुग्रहचतुरे कामदे मोक्षदे शिवे
हयग्रीव म्हणाला — 'महामाये देवी, तुला नमस्कार! तू सृष्टी, स्थिती आणि संहार करणारी आहेस; भक्तांना कृपा करणारी, इच्छा आणि मुक्ती देणारी, मंगलमूर्ती आहेस.'
धराम्बुतेजःपवनखपञ्चानां च कारणम् । त्वं गन्धरसरूपाणां कारणं स्पर्शशब्दयोः
पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वारा आणि आकाश यांचं मूळ कारण तूच आहेस; गंधर्वांच्या रूपांचं, स्पर्श आणि शब्दाचं कारणही तूच आहेस.
घ्राणं च रसना चक्षुस्त्वक्श्रोत्रमिन्द्रियाणि च । कर्मेन्द्रियाणि चान्यानि त्वत्तः सर्वं महेश्वरि
घ्राण, रसना, डोळे, त्वचा, कान — ही सर्व ज्ञानेंद्रिये आणि इतर कर्मेंद्रिये, हे महेश्वरी, सगळं तुझ्यापासूनच उत्पन्न झालं आहे.
देव्युवाच किं तेऽभीष्टं वरं ब्रूहि वाञ्छितं यद्ददामि तत् । परितुष्टास्मि भक्त्या ते तपसा चाद्भुतेन च
देवी म्हणाली — 'तुला कोणता वर हवा आहे ते सांग; जे काही तुला हवंय ते मी देईन. तुझ्या भक्तीने आणि अद्भुत तपस्येने मी तृप्त झाले आहे.'
हयग्रीव उवाच यथा मे मरणं मातर्न भवेत्तत्तथा कुरु । भवेयममरो योगी तथाजेयः सुरासुरैः
हयग्रीव म्हणाला — 'आई, माझा मृत्यू कधीच होऊ नये, असं कर. मी अमर, योगी आणि देव-दानवांनाही न जिंकता येणारा होऊ दे.'
देव्युवाच जातस्य हि ध्रुवं मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । मर्यादा चेदृशी लोके भवेच्च कथमन्यथा
देवी म्हणाली — 'ज्याचा जन्म होतो त्याचा मृत्यू नक्कीच होतो; आणि जो मरतो त्याचा जन्मही निश्चित असतो. जगात हीच मर्यादा आहे — दुसरं कसं शक्य आहे?'
एवं त्वं निश्चयं कृत्वा मरणे राक्षसोत्तम । वरं वरय चेष्टं ते विचार्य मनसा किल
म्हणून, हे श्रेष्ठ राक्षसा, मृत्यूबद्दल असं ठरवून, मनात विचार करून दुसरा हव्या असलेला वर माग.
हयग्रीव उवाच हयग्रीवाच्च मे मृत्युर्नान्यस्माज्जगदम्बिके । इति मे वाञ्छितं कामं पूरयस्व मनोगतम्
हयग्रीव म्हणाला — 'जगदंबे, माझा मृत्यू फक्त हयग्रीव नावाच्या व्यक्तीकडूनच व्हावा, दुसऱ्या कोणाकडूनही नाही. माझ्या मनातली ही इच्छा पूर्ण कर.'
देव्युवाच गृहं गच्छ महाभाग कुरु राज्यं यथासुखम् । हयग्रीवादृते मृत्युर्न ते नूनं भविष्यति
देवी म्हणाली — हे भाग्यवान राजा, घरी जा आणि आपल्या मनाप्रमाणे राज्य कर. हयग्रीवाशिवाय तुला मृत्यू येणार नाही, हे नक्की.
इति दत्त्वा वरं तस्मा अन्तर्धानं गता तथा । मुदं परमिकां प्राप्य सोऽपि स्वभवनं गतः
तिला हा वर दिल्यावर ती अदृश्य झाली. तोही अत्यंत आनंदात आपल्या घरी परतला.
स पीडयति दुष्टात्मा मुनीन् वेदांश्च सर्वशः । न कोऽपि विद्यते तस्य हन्ताद्य भुवनत्रये
तो दुष्ट आत्मा सर्व ऋषी आणि वेदांना त्रास देतो; आज या तिन्ही लोकांत त्याला मारणारा कोणीच नाही.
तस्माच्छीर्षं हयस्यास्य समुद्धृत्य मनोहरम् । देहेऽत्र विशिरोविष्णोस्त्वष्टा संयोजयिष्यति
म्हणून या सुंदर घोड्याचे डोके तवष्टा विष्णूच्या धडाशी जोडेल.
हयग्रीवोऽथ भगवान्हनिष्यति तमासुरम् । पापिष्ठं दानवं क्रूरं देवानां हितकाम्यया
नंतर हयग्रीव भगवंत त्या पापी, क्रूर दैत्याचा, देवांच्या भल्यासाठी, वध करील.
सूत उवाच एवं सुरांस्तदाभाष्य शर्वाणी विरराम ह । देवास्तदातिसन्तुष्टास्तमूचुर्देवशिल्पिनम्
सूतम्हणाला — अशा प्रकारे सर्व देवतांशी बोलून शर्वाणी शांत झाली. तेव्हा अत्यंत आनंदी झालेल्या देवांनी तवष्टाला बोलावले.
देवा ऊचुः कुरु कार्यं सुराणां वै विष्णोः शीर्षाभियोजनम् । दानवप्रवरं दैत्यं हयग्रीवो हनिष्यति
देव म्हणाले — आमच्यासाठी हे काम कर, विष्णूच्या धडाशी घोड्याचे डोके लाव. हयग्रीव हा श्रेष्ठ दैत्याचा वध करील.
सूत उवाच इति श्रुत्वा वचस्तेषां त्वष्टा चातित्वरान्वितः । वाजिशीर्षं चकर्ताशु खड्गेन सुरसन्निधौ
सूता म्हणाला — त्यांच्या बोलण्यावर तवष्टा मोठ्या घाईने, देवांच्या उपस्थितीत, तलवारीने घोड्याचे डोके वेगळे केले.
विष्णोः शरीरे तेनाशु योजितं वाजिमस्तकम् । हयग्रीवो हरिर्जातो महामायाप्रसादतः
ते घोड्याचे डोके लगेच विष्णूच्या शरीराशी जोडले गेले; महा मायेमुळे हरि हयग्रीव झाला.
कियता तेन कालेन दानवो मददर्पितः । निहतस्तरसा संख्ये देवानां रिपुरोजसा
थोड्याच वेळात, गर्वाने फुगलेल्या त्या दैत्याचा, देवांच्या शत्रूच्या सामर्थ्याने, युद्धात वध झाला.
य इदं शुभमाख्यानं शृण्वन्ति भुवि मानवाः । सर्वदुःखविनिर्मुक्तास्ते भवन्ति न संशयः
जे लोक पृथ्वीवर ही शुभ कथा ऐकतात, ते सर्व दुःखातून मुक्त होतात — यात शंका नाही.
महामायाचरित्रञ्च पवित्रं पापनाशनम् । पठतां शृण्वतां चैव सर्वसम्पत्तिकारकम्
महामायेची ही कथा पवित्र आहे, पाप नष्ट करणारी आहे; जी कोणी वाचतात किंवा ऐकतात, त्यांना सर्व प्रकारची संपत्ती मिळते.