शृणोति वा स्तोत्रमिदं मदीयं भक्त्या त्रिकालं सततं नरो यः । विमुक्तदुःखः स भवेत्सुखी च वेदोक्तमेतन्ननु वेदतुल्यम्
जो कोणी हा माझा स्तोत्र भक्तीने दिवसातून तीन वेळा ऐकेल, तो दुःखातून मुक्त होईल आणि सुखी राहील. हे वेदांमध्ये सांगितले आहे आणि हे वेदासमानच आहे.
शृण्वन्तु कारणं चाद्य यद्गतं वदनं हरेः । अकारणं कथं कार्यं संसारेऽत्र भविष्यति
आता ऐका, विष्णूचे डोके का गेले याचे कारण काय आहे. या जगात कोणतीही गोष्ट कारणाशिवाय कधीच घडू शकत नाही.
उदधेस्तनयां विष्णुः संस्थितामन्तिके प्रियाम् । जहास वदनं वीक्ष्य तस्यास्तत्र मनोरमम्
विष्णू आपल्या जवळ बसलेल्या प्रिय समुद्रकन्येचे सुंदर मुख पाहून हसला.
तया ज्ञातं हरिर्नूनं कथं मां हसति प्रभुः । विरूपं हरिणा दृष्टं मुखं मे केन हेतुना
महालक्ष्मीने मनात विचार केला: 'प्रभू माझ्यावर का हसतात? हरिने माझे मुख कसे आणि कोणत्या कारणाने वेगळे पाहिले?'
विनापि कारणेनाद्य कथं हास्यस्य सम्भवः । सपत्नीव कृता तेन मन्येऽन्या वरवर्णिनी
आज कारण नसताना हसण्याचा प्रसंग कसा आला? मला वाटते, त्याने दुसरी एखादी अधिक सुंदर पत्नी घेतली असावी आणि मला सावत्र पत्नीप्रमाणे वागवले असावे.
ततः कोपयुता जाता महालक्ष्मी तमोगुणा । तामसी तु तदा शक्तिस्तस्या देहे समाविशत्
मग महालक्ष्मी रागाने भरली आणि तमोगुणाने ग्रासली गेली. त्या क्षणी तिच्या अंगात तामसी शक्ती प्रवेशली.
केनचित्कालयोगेन देवकार्यार्थसिद्धये । प्रविष्टा तामसी शक्तिस्तस्या देहेऽतिदारुणा
काही काळाच्या योगाने, देवकार्य साध्य व्हावे म्हणून, ती अतिशय भयंकर तामसी शक्ती तिच्या शरीरात प्रवेशली.
तामस्याविष्टदेहा सा चुकोपातिशयं तदा । शनकैः समुवाचेदमिदं पततु ते शिरः
त्या तामसी शक्तीने व्यापलेली ती अत्यंत रागावली आणि हळूहळू म्हणाली: 'तुझे डोके खाली पडो!'
स्त्रीस्वभावाच्च भावित्वात्कालयोगाद्विनिर्गतः । अविचार्य तदा दत्तः शापः स्वसुखनाशनः
स्त्रीस्वभावामुळे आणि त्या वेळेच्या प्रभावाने, तिने न विचार करता असा शाप दिला, ज्यामुळे तिचे स्वतःचे सुखही नष्ट झाले.
सपत्नीसम्भवं दुःखं वैधव्यादधिकं त्विति । विचिन्त्य मनसेत्युक्तं तामसीशक्तियोगतः
सावत्र पत्नीमुळे होणारे दुःख हे वैधव्यापेक्षा जास्त आहे, असे मनाशी ठरवून, तिने त्या तामसी शक्तीच्या प्रभावाखाली असे बोलले.
अनृतं साहसं माया मूर्खत्वमतिलोभता । अशौचं निर्दयत्वं च स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः
खोटेपणा, उतावळेपणा, फसवणूक, मूर्खपणा, अतिलालच, अपवित्रता आणि निर्दयपणा — हे सगळे दोष स्त्रियांमध्ये स्वभावतः असतात.
सशीर्षं वासुदेवं तं करोम्यद्य यथा पुरा । शिरोऽस्य शापयोगेन निमग्नं लवणाम्बुधौ
आज मी वासुदेवाचं डोकं पुन्हा जोडून देईन, जसं आधी होतं; शापामुळे त्याचं डोकं खारट समुद्रात बुडालं होतं.
अन्यच्च कारणं किञ्चिद्वर्तते सुरसत्तमाः । भवतां च महत्कार्यं भविष्यति न संशयः
देवतांनो, अजून एक कारण आहे; आणि तुमच्यासाठी एक मोठं काम पुढे येणार आहे, यात शंका नाही.
पुरा दैत्यो महाबाहुर्हयग्रीवोऽतिविश्रुतः । तपश्चक्रे सरस्वत्यास्तीरे परमदारुणम्
पूर्वी हयग्रीव नावाचा एक प्रसिद्ध, बलाढ्य दैत्य होता. त्याने सरस्वतीच्या काठी अत्यंत कठोर तपस्या केली.
जपन्नेकाक्षरं मन्त्रं मायाबीजात्मकं मम । निराहारो जितात्मा च सर्वभोगविवर्जितः
त्याने माझा एकाक्षरी मंत्र, जो सर्व मायेसाठी मूळ आहे, जपला; तो उपाशी राहिला, मन जिंकले आणि सर्व भोगांपासून दूर राहिला.
ध्यायन्मां तामसीं शक्तिं सर्वभूषणभूषिताम् । एवं वर्षसहस्रं च तपश्चक्रेऽतिदारुणम्
त्याने मला काळी शक्ती म्हणून, सर्व दागिन्यांनी सजलेली, असं ध्यान केलं आणि हजार वर्षे अतिशय कठोर तप केला.
तदाहं तामसं रूपं कृत्वा तत्र समागता । दर्शने पुरतस्तस्य ध्यातं तत्तेन यादृशम्
तेव्हा मी तामसी रूप धारण करून तिथे प्रकट झाले आणि त्याने ध्यानात जसं पाहिलं तसंच रूप त्याला दाखवलं.
सिंहोपरि स्थिता तत्र तमवोचं दयान्विता । वरं ब्रूहि महाभाग ददामि तव सुव्रत
सिंहावर उभी राहून मी त्याच्याशी दयाळूपणे बोलले, 'माग, हे भाग्यवान! मी तुला वर देईन, हे दृढनिश्चयी.'
इति श्रुत्वा वचो देव्या दानवः प्रेमपूरितः । प्रदक्षिणां प्रणामं च चकार त्वरितस्तदा
देवीचं बोलणं ऐकून, तो दानव प्रेमाने भरून गेला आणि त्याने लगेच प्रदक्षिणा आणि नमस्कार केला.
दृष्ट्वा रूपं मदीयं स प्रेमोस्फुल्लविलोचनः । हर्षाश्रुपूर्णनयनस्तुष्टाव स च मां तदा
माझं रूप पाहून, त्याच्या डोळ्यांत भक्ती उमटली, आनंदाश्रूंनी डोळे भरले आणि त्याने त्या क्षणी माझं स्तवन केलं.
हयग्रीव उवाच नमो देव्यै महामाये सृष्टिस्थित्यन्तकारिणि । भक्तानुग्रहचतुरे कामदे मोक्षदे शिवे
हयग्रीव म्हणाला — 'महामाये देवी, तुला नमस्कार! तू सृष्टी, स्थिती आणि संहार करणारी आहेस; भक्तांना कृपा करणारी, इच्छा आणि मुक्ती देणारी, मंगलमूर्ती आहेस.'
धराम्बुतेजःपवनखपञ्चानां च कारणम् । त्वं गन्धरसरूपाणां कारणं स्पर्शशब्दयोः
पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वारा आणि आकाश यांचं मूळ कारण तूच आहेस; गंधर्वांच्या रूपांचं, स्पर्श आणि शब्दाचं कारणही तूच आहेस.
घ्राणं च रसना चक्षुस्त्वक्श्रोत्रमिन्द्रियाणि च । कर्मेन्द्रियाणि चान्यानि त्वत्तः सर्वं महेश्वरि
घ्राण, रसना, डोळे, त्वचा, कान — ही सर्व ज्ञानेंद्रिये आणि इतर कर्मेंद्रिये, हे महेश्वरी, सगळं तुझ्यापासूनच उत्पन्न झालं आहे.
देव्युवाच किं तेऽभीष्टं वरं ब्रूहि वाञ्छितं यद्ददामि तत् । परितुष्टास्मि भक्त्या ते तपसा चाद्भुतेन च
देवी म्हणाली — 'तुला कोणता वर हवा आहे ते सांग; जे काही तुला हवंय ते मी देईन. तुझ्या भक्तीने आणि अद्भुत तपस्येने मी तृप्त झाले आहे.'
हयग्रीव उवाच यथा मे मरणं मातर्न भवेत्तत्तथा कुरु । भवेयममरो योगी तथाजेयः सुरासुरैः
हयग्रीव म्हणाला — 'आई, माझा मृत्यू कधीच होऊ नये, असं कर. मी अमर, योगी आणि देव-दानवांनाही न जिंकता येणारा होऊ दे.'
देव्युवाच जातस्य हि ध्रुवं मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । मर्यादा चेदृशी लोके भवेच्च कथमन्यथा
देवी म्हणाली — 'ज्याचा जन्म होतो त्याचा मृत्यू नक्कीच होतो; आणि जो मरतो त्याचा जन्मही निश्चित असतो. जगात हीच मर्यादा आहे — दुसरं कसं शक्य आहे?'
एवं त्वं निश्चयं कृत्वा मरणे राक्षसोत्तम । वरं वरय चेष्टं ते विचार्य मनसा किल
म्हणून, हे श्रेष्ठ राक्षसा, मृत्यूबद्दल असं ठरवून, मनात विचार करून दुसरा हव्या असलेला वर माग.
हयग्रीव उवाच हयग्रीवाच्च मे मृत्युर्नान्यस्माज्जगदम्बिके । इति मे वाञ्छितं कामं पूरयस्व मनोगतम्
हयग्रीव म्हणाला — 'जगदंबे, माझा मृत्यू फक्त हयग्रीव नावाच्या व्यक्तीकडूनच व्हावा, दुसऱ्या कोणाकडूनही नाही. माझ्या मनातली ही इच्छा पूर्ण कर.'
देव्युवाच गृहं गच्छ महाभाग कुरु राज्यं यथासुखम् । हयग्रीवादृते मृत्युर्न ते नूनं भविष्यति
देवी म्हणाली — हे भाग्यवान राजा, घरी जा आणि आपल्या मनाप्रमाणे राज्य कर. हयग्रीवाशिवाय तुला मृत्यू येणार नाही, हे नक्की.
इति दत्त्वा वरं तस्मा अन्तर्धानं गता तथा । मुदं परमिकां प्राप्य सोऽपि स्वभवनं गतः
तिला हा वर दिल्यावर ती अदृश्य झाली. तोही अत्यंत आनंदात आपल्या घरी परतला.