रक्षणार्थं च सर्वेषां भार्गवं मुनिसत्तमम् । समाहूय च संपूज्य स्थाप्य यज्ञे गुरुं परम्
सर्वांच्या रक्षणासाठी त्यांनी भृगुवंशीय श्रेष्ठ ऋषीला बोलावलं, त्यांचा सन्मान केला आणि यज्ञात त्यांना मुख्य गुरु म्हणून बसवलं.
व्यास उवाच इति सन्दिश्य दैत्येन्द्रान्महिषः पापधीस्तदा । जगाम त्वरितो राजन्भवनं स्वं मुदान्वितः
व्यास म्हणाले: असं सांगून, वाईट मनाचा महिष त्या राक्षस राजांना सूचना देऊन आनंदाने आणि घाईने आपल्या राजवाड्यात गेला, राजन.
भयातुरेन्द्रादिदेवैः सुरगुरुणा सह परामर्शवर्णनम् व्यास उवाच गते दूते सुरेन्द्रोऽपि समाहूय सुरानथ । यमवायुधनाध्यक्षवरुणानिदमूचिवान्
व्यास म्हणाले: दूत निघून गेल्यावर, देवेंद्राने सर्व देवांना बोलावलं आणि यम, वायू, कुबेर, वरुण यांना असं सांगितलं.
महिषो नाम दैत्येन्द्रो रम्भपुत्रो महाबलः । वरदर्पमदोन्मत्तो मायाशतविचक्षणः
महिष नावाचा राक्षसांचा राजा, रंभाचा मुलगा, फार बलवान आहे. त्याला वर मिळाल्याचा गर्व आहे, अहंकाराने तो वेडा झाला आहे आणि शंभर प्रकारच्या मायेत तो पटाईत आहे.
तस्य दूतोऽद्य सम्प्राप्तः प्रेषितस्तेन भोः सुराः । स्वर्गकामेन लुब्धेन मामुवाचेदृशं वचः
आज त्याचा एक दूत इथे आला आहे, हे देवहो. स्वर्गाची इच्छा आणि लोभामुळे त्याने माझ्याशी अशीच वाणी बोलली.
त्यज देवालयं शक्र यथेच्छं व्रज वासव । सेवां वा कुरु दैत्यस्य महिषस्य महात्मनः
हे शक्रा, देवालय सोड आणि जिथे हवे तिथे जा, किंवा त्या महात्मा महिष राक्षसाची सेवा कर.
दयावान्दानवेन्द्रोऽसौ स ते वृत्तिं विधास्यति । नतेषु भृत्यभूतेषु न कुप्यति कदाचन
तो दानवांचा राजा दयाळू आहे; तो तुझ्या उपजीविकेची काळजी घेईल. जो त्याचा सेवक होतो, त्याच्यावर तो कधीच रागावत नाही.
नोचेद्युद्धाय देवेश सेनोद्योगं कुरु स्वयम् । गते मयि स दैत्येन्द्रस्त्वरितः समुपेष्यति
पण जर तसं नसेल, तर हे देवाधिपती, स्वतःच युद्धासाठी सैन्याची तयारी कर. मी गेल्यावर तो राक्षसांचा राजा लगेचच इथे येईल.
इत्युक्त्वा स गतो दूतो दानवस्य दुरात्मनः । किं कर्तव्यमतः कार्यं चिन्तयध्वं सुरोत्तमाः
असं म्हणून त्या दुष्ट दानवाचा दूत निघून गेला. आता, हे श्रेष्ठ देवहो, काय करावं ते सर्वांनी विचार करा.
दुर्बलोऽपि न चोपेक्ष्यः शत्रुर्बलवता सुराः । विशेषेण सदोद्योगी बलवान्बलदर्पितः
कमजोर शत्रूलाही दुर्लक्ष करू नये, विशेषतः जो नेहमी तयार असतो, बलवान आहे आणि आपल्या शक्तीचा गर्व बाळगतो.
उद्यमः किल कर्तव्यो यथाबुद्धि यथाबलम् । दैवाधीनो भवेन्नूनं जयो वाथ पराजयः
प्रयत्न नेहमी आपल्या समजुतीनुसार आणि शक्तीनुसार करावा; विजय किंवा पराभव हे नशीबावरच अवलंबून असतं.
सन्धियोगो न चात्रास्ति खले सन्धिर्निरर्थकः । सर्वथा साधुभिः कार्यं विचार्य च पुनः पुनः
इथे कुठलाही संधी किंवा करार शक्य नाही; वाईट लोकांशी संधी व्यर्थ आहे. म्हणून, चांगल्या लोकांनी नेहमी पुन्हा पुन्हा विचार करूनच कृती करावी.
यानमप्यधुना नैव कर्तव्यं सहसा पुनः । प्रेक्षकाः प्रेषणीयाश्च शीघ्रगाः सुप्रवेशकाः
सध्या कुठलीही घाईघाईने मोहीम सुरू करू नये; त्याऐवजी, जलद आणि चतुर गुप्तहेर पाठवावेत.
इङ्गितज्ञाश्च निःसङ्गा निःस्पृहाः सत्यवादिनः । सेनाभियोगं प्रस्थानं बलसंख्यां यथार्थतः
ते गुप्तहेर चाणाक्ष, निःपक्ष, निःस्पृह आणि सत्य बोलणारे असावेत, जेणेकरून शत्रूच्या सैन्याची तयारी, हालचाल आणि खरी ताकद समजेल.
वीराणां च परिज्ञानं कृत्वायान्तु त्वरान्विताः । ज्ञात्वा दैत्यपतेस्तस्य सैन्यस्य च बलाबलम्
शूरवीरांची खरी ओळख करून, त्या राक्षस राजाची आणि त्याच्या सैन्याची ताकद व कमजोरी समजून, ते गुप्तहेर लवकर परत यावेत.
करिष्यामि ततस्तूर्णं यानं वा दुर्गसंग्रहम् । विचार्य खलु कर्तव्यं कार्यं बुद्धिमता सदा । सहसा विहितं कार्यं दुःखदं सर्वथा भवेत्
हे सर्व कळल्यावर मी लगेच मोहीम किंवा किल्ल्यांची रक्षा करायला सुरुवात करीन. खरं तर, बुद्धिमानांनी नेहमी विचारपूर्वकच कृती करावी; घाईघाईने केलेलं काम नेहमी दुःखच देतं.
तस्माद्विमृश्य कर्तव्यं सुखदं सर्वथा बुधैः । नात्र भेदविधिर्न्याय्यो दानवेषु च सर्वथा
म्हणून, बुद्धिमानांनी नेहमी विचार करूनच सुखदायक कृती करावी. इथे दानवांमध्ये फूट पाडणं योग्य नाही.
एकचित्तेषु कार्येऽस्मिंस्तस्माच्चारा व्रजन्तु वै । ज्ञात्वा बलाबलं तेषां पश्चान्नीतिर्विचार्य च
या कामात ते सर्व एकमताने आहेत, म्हणून गुप्तहेर पाठवा. त्यांच्या ताकदीची आणि कमकुवतपणाची माहिती मिळाल्यावर मगच नीती ठरवा.
विधेया विधिवत्तज्ज्ञैस्तेषु कार्यपरेषु च । अन्यथा विहितं कार्यं विपरीतफलप्रदम्
नियम जाणणाऱ्यांनी आणि कर्तव्याशी निष्ठा असणाऱ्यांनी कर्म योग्य रीतीनेच करावं लागतं; अन्यथा चुकीच्या पद्धतीने केलं तर त्याचं उलटं फळ मिळतं.
सर्वथा तद्भवेन्नूनमज्ञातमौषधं यथा । व्यास उवाच इति सञ्चिन्त्य तैः सर्वैः प्रणिधिं कार्यवेदिनम्
हे नेहमीच तसंच होतं, जसं ओळख नसलेल्या औषधाचं असतं. व्यास म्हणाले: असं विचार करून, सगळ्यांनी कामाची माहिती असणारा एक जाणकार पाठवला.
प्रेषयामास देवेन्द्रः परिज्ञानाय पार्थिव । दूतस्तु त्वरितो गत्वा समागम्य सुराधिपम्
तेव्हा देवेन्द्राने राजाची खरी माहिती मिळवण्यासाठी दूत पाठवला; तो दूत घाईने जाऊन देवांचा स्वामींना भेटला.
निवेदयामास तदा सर्वसैन्यबलाबलम् । ज्ञात्वा तद्बलमुद्योगं तुराषाडतिविस्मितः
त्यावेळी त्याने संपूर्ण सैन्याची ताकद आणि कमकुवतपणा सगळं सांगितलं; त्यांची तयारी आणि बळ कळल्यावर तुराषाड फारच आश्चर्यचकित झाला.
देवानचोदयत्तूर्णं समाहूय पुरोहितम् । मन्त्रं मन्त्रविदां श्रेष्ठं चकार त्रिदशेश्वरः
त्याने लगेच देवांना बोलावून मुख्य पुरोहिताला पाचारण केलं; देवांचा स्वामींनी मंत्र जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असा विधी केला.
उवाचाङ्गिरसश्रेष्ठं समासीनं वरासने । इन्द्र उवाच भो भो देवगुरो विद्वन्किं कर्तव्यं वदस्व नः
त्याने श्रेष्ठ अङ्गिरस ऋषीला, जो उत्तम आसनावर बसला होता, संबोधलं; इंद्र म्हणाला: अरे देवगुरु, ज्ञानी, आम्ही काय करावं ते सांगा.
सर्वज्ञोऽसि समुत्पन्ने कार्ये त्वं गतिरद्य नः । दानवो महिषो नाम महावीर्यो मदान्वितः
तुम्ही सर्वज्ञ आहात; या प्रसंगी आज आमचं आश्रय तुम्हीच आहात. महिष नावाचा दैत्य, मोठ्या बळाचा आणि गर्विष्ठ,
योद्धुकामः समायाति बहुभिर्दानवैर्वृतः । तत्र प्रतिक्रिया कार्या त्वया मन्त्रविदाधुना
लढायला येतोय आणि अनेक दैत्य त्याच्या सोबत आहेत; म्हणून, मंत्र जाणणाऱ्या तुम्ही आता यावर उपाय शोधा.
तेषां शुक्रस्तथा त्वं मे विघ्नहर्ता सुसंयतः । व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं प्राह तुरासाहं बृहस्पतिः
त्यांच्यात शुक्र हा त्यांचा विघ्न दूर करणारा आहे, आणि तुम्ही, संयमी, आमचे विघ्नहर्ता आहात; व्यास म्हणतात: ही वचने ऐकून बृहस्पतीने तुरासाहाला उत्तर दिलं.
विचिन्त्य मनसा कामं कार्यसाधनतत्परः । गुरुरुवाच स्वस्थो भव सुरेन्द्र त्वं धैर्यमालम्ब्य मारिष
मनात विचार करून, कार्यसिद्धीसाठी एकाग्र राहून, गुरु म्हणाले: देवराज, स्वतःला सावर, धैर्य धर, इंद्रा.
व्यसने च समुत्पन्ने न त्याज्यं धैर्यमाशु वै । जयाजयौ सुराध्यक्ष दैवाधीनौ सदैव हि
आकस्मिक संकट आलं तरी धैर्य सोडू नये; विजय आणि पराभव, हे नेहमीच दैवावर अवलंबून असतात, हे लक्षात ठेव.
स्थातव्यं धैर्यमालम्ब्य तस्माद् बुद्धिमता सदा । भवितव्यं भवत्येव जानन्नेव शतक्रतो
म्हणून, बुद्धिमानाने नेहमी धैर्यावर उभं राहावं; जे व्हायचं ते निश्चितच होतं, हे ओळख, शतक्रतु.