उपेक्षा किं चेयं तव सुरसमूहेऽतिविषमा ॥ हरेर्मूर्ध्नो नाशो मतमिह महाश्चर्यजनकम् । महद्दुःखं मातस्त्वमसि जननच्छेदकुशला
हे तुझं देवसमूहाकडे दुर्लक्ष आहे का, जे फार कठोर आहे? हरिचं मस्तक नष्ट होणं आमच्या मते फारच आश्चर्यकारक आहे. आई, तू जन्मबंधन तोडण्यात कुशल आहेस, तरीही हे मोठं दुःख आहे.
ज्ञात्वा दोषं सकलसुरतापादितं देवि चित्ते किं वा विष्णावमरजनितं दुष्कृतं पातितं ते । विष्णोर्वा किं समरजनितः कोऽपि गर्वोऽतिवेगा- च्छेत्तुं मातस्तव विलसितं नैव विद्मोऽत्र भावम्
देवी, सर्व देवांनी घडवलेला दोष तुला माहीत आहे, किंवा कदाचित विष्णूने मागील जन्मी केलेलं पाप यामुळे हे घडलं; किंवा, आई, युद्धामुळे विष्णूमध्ये काही मोठा गर्व निर्माण झाला होता का? या सर्वांत तुझ्या लीलेंमागचं हेतू आम्हाला कळत नाही, आई.
किं वा दैत्यैः समरविजितैस्तीर्थदेशे सुरम्ये घोरं तप्त्वा भगवति वरं लब्धवद्भिर्भवत्याः । अन्तर्धानं गमितमधुना विष्णुशीर्षं भवानि द्रष्टुं किं वा विगतशिरसं वासुदेवं विनोदः
राक्षसांना युद्धात जिंकल्याने किंवा सुंदर तीर्थस्थळे मिळाल्याने काय उपयोग? कारण जे लोक भवानी देवीच्या कठोर तपाने आणि तिच्या वराने धन्य झाले, ते आता अदृश्य झाले आहेत. विष्णूचे डोकेही आता नाहीसे झाले आहे—तो कुठे गेला, की डोके नसलेल्या वासुदेवाला पाहण्यात काही आनंद आहे का?
सिन्धोः पुत्र्यां रोषिता किं त्वमाद्ये कस्मादेनां प्रेक्षसे नाथहीनाम् । क्षन्तव्यस्ते स्वांशजातापराधो व्युत्थाप्यैनं मोदिता मां कुरुष्व
समुद्रकन्ये, तुला राग का आला आहे? तू या आद्येला, जी आता आधाराविना आहे, का पाहतेस? तुझ्या अंशातून झालेल्या चुकीला माफ कर आणि त्याला पुन्हा जिवंत कर, म्हणजे मला आनंद होईल.
एते सुरास्त्वां सततं नमन्ति कार्येषु मुख्याः प्रथितप्रभावाः । शोकार्णवात्तारय देवि देवा- नुत्थाप्य देवं सकलाधिनाथम्
हे देवी, हे देव सगळे नेहमी तुला वंदन करतात आणि कार्यात पुढे असतात. आम्हा देवांना या दुःखाच्या समुद्रातून तार आणि सर्वांचा अधिपती असलेल्या देवाला उभे कर.
मूर्धा गतः क्वाम्ब हरेर्न विद्मो नान्योऽस्त्युपायः खलु जीवनेऽद्य । यथा सुधा जीवनकर्मदक्षा तथा जगज्जीवितदासि देवि
आई, विष्णूचे डोके कुठे गेले हे आम्हाला माहीत नाही. आज त्याला वाचवण्याचा दुसरा कोणताही मार्ग नाही. जसा अमृताने प्राण आणि कार्यशक्ती मिळते, तशीच तू या जगाला जीवन देतेस, हे देवी.
सूत उवाच एवं स्तुता तदा देवी गुणातीता महेश्वरी । प्रसन्ना परमा माया वेदैः साङ्गैश्च सामगैः
सूतमुनी म्हणाले: त्या वेळी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, सर्व गुणांपलीकडील, महेश्वरी, परा माया, वेद आणि त्यांच्या शाखांनी ओळखली जाणारी देवी प्रसन्न झाली.
तानुवाच तदा वाणी चाकाशस्थाशरीरिणी । देवान्प्रति सुखैः शब्दैर्जनानन्दकरी शुभा
तेव्हा आकाशातून देह नसलेली एक दिव्य वाणी उमटली, तिने देवांना सुखद आणि सर्व लोकांना आनंद देणारे शब्द सांगितले.
मा कुरुध्वं सुराश्चिन्तां स्वस्थास्तिष्ठन्तु चामराः । स्तुताहं निगमैः कामं सन्तुष्टास्मि न संशयः
देवतांनो, चिंता करू नका; अमर लोक शांत राहोत. मला वेदांनी ज्या प्रकारे स्तुती केली, त्याने मी पूर्णपणे संतुष्ट झाले आहे, यात शंका नाही.
यः पुमान्मानुषे लोके स्तौत्येतां मामकीं स्तुतिम् । पतिष्यति सदा भक्त्या सर्वान्कामानवाप्नुयात्
मानवजगतात जो कोणी हा माझा स्तोत्र नेहमी भक्तीने म्हणेल, त्याला सर्व इच्छित गोष्टी नक्कीच मिळतील.
शृणोति वा स्तोत्रमिदं मदीयं भक्त्या त्रिकालं सततं नरो यः । विमुक्तदुःखः स भवेत्सुखी च वेदोक्तमेतन्ननु वेदतुल्यम्
जो कोणी हा माझा स्तोत्र भक्तीने दिवसातून तीन वेळा ऐकेल, तो दुःखातून मुक्त होईल आणि सुखी राहील. हे वेदांमध्ये सांगितले आहे आणि हे वेदासमानच आहे.
शृण्वन्तु कारणं चाद्य यद्गतं वदनं हरेः । अकारणं कथं कार्यं संसारेऽत्र भविष्यति
आता ऐका, विष्णूचे डोके का गेले याचे कारण काय आहे. या जगात कोणतीही गोष्ट कारणाशिवाय कधीच घडू शकत नाही.
उदधेस्तनयां विष्णुः संस्थितामन्तिके प्रियाम् । जहास वदनं वीक्ष्य तस्यास्तत्र मनोरमम्
विष्णू आपल्या जवळ बसलेल्या प्रिय समुद्रकन्येचे सुंदर मुख पाहून हसला.
तया ज्ञातं हरिर्नूनं कथं मां हसति प्रभुः । विरूपं हरिणा दृष्टं मुखं मे केन हेतुना
महालक्ष्मीने मनात विचार केला: 'प्रभू माझ्यावर का हसतात? हरिने माझे मुख कसे आणि कोणत्या कारणाने वेगळे पाहिले?'
विनापि कारणेनाद्य कथं हास्यस्य सम्भवः । सपत्नीव कृता तेन मन्येऽन्या वरवर्णिनी
आज कारण नसताना हसण्याचा प्रसंग कसा आला? मला वाटते, त्याने दुसरी एखादी अधिक सुंदर पत्नी घेतली असावी आणि मला सावत्र पत्नीप्रमाणे वागवले असावे.
ततः कोपयुता जाता महालक्ष्मी तमोगुणा । तामसी तु तदा शक्तिस्तस्या देहे समाविशत्
मग महालक्ष्मी रागाने भरली आणि तमोगुणाने ग्रासली गेली. त्या क्षणी तिच्या अंगात तामसी शक्ती प्रवेशली.
केनचित्कालयोगेन देवकार्यार्थसिद्धये । प्रविष्टा तामसी शक्तिस्तस्या देहेऽतिदारुणा
काही काळाच्या योगाने, देवकार्य साध्य व्हावे म्हणून, ती अतिशय भयंकर तामसी शक्ती तिच्या शरीरात प्रवेशली.
तामस्याविष्टदेहा सा चुकोपातिशयं तदा । शनकैः समुवाचेदमिदं पततु ते शिरः
त्या तामसी शक्तीने व्यापलेली ती अत्यंत रागावली आणि हळूहळू म्हणाली: 'तुझे डोके खाली पडो!'
स्त्रीस्वभावाच्च भावित्वात्कालयोगाद्विनिर्गतः । अविचार्य तदा दत्तः शापः स्वसुखनाशनः
स्त्रीस्वभावामुळे आणि त्या वेळेच्या प्रभावाने, तिने न विचार करता असा शाप दिला, ज्यामुळे तिचे स्वतःचे सुखही नष्ट झाले.
सपत्नीसम्भवं दुःखं वैधव्यादधिकं त्विति । विचिन्त्य मनसेत्युक्तं तामसीशक्तियोगतः
सावत्र पत्नीमुळे होणारे दुःख हे वैधव्यापेक्षा जास्त आहे, असे मनाशी ठरवून, तिने त्या तामसी शक्तीच्या प्रभावाखाली असे बोलले.
अनृतं साहसं माया मूर्खत्वमतिलोभता । अशौचं निर्दयत्वं च स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः
खोटेपणा, उतावळेपणा, फसवणूक, मूर्खपणा, अतिलालच, अपवित्रता आणि निर्दयपणा — हे सगळे दोष स्त्रियांमध्ये स्वभावतः असतात.
सशीर्षं वासुदेवं तं करोम्यद्य यथा पुरा । शिरोऽस्य शापयोगेन निमग्नं लवणाम्बुधौ
आज मी वासुदेवाचं डोकं पुन्हा जोडून देईन, जसं आधी होतं; शापामुळे त्याचं डोकं खारट समुद्रात बुडालं होतं.
अन्यच्च कारणं किञ्चिद्वर्तते सुरसत्तमाः । भवतां च महत्कार्यं भविष्यति न संशयः
देवतांनो, अजून एक कारण आहे; आणि तुमच्यासाठी एक मोठं काम पुढे येणार आहे, यात शंका नाही.
पुरा दैत्यो महाबाहुर्हयग्रीवोऽतिविश्रुतः । तपश्चक्रे सरस्वत्यास्तीरे परमदारुणम्
पूर्वी हयग्रीव नावाचा एक प्रसिद्ध, बलाढ्य दैत्य होता. त्याने सरस्वतीच्या काठी अत्यंत कठोर तपस्या केली.
जपन्नेकाक्षरं मन्त्रं मायाबीजात्मकं मम । निराहारो जितात्मा च सर्वभोगविवर्जितः
त्याने माझा एकाक्षरी मंत्र, जो सर्व मायेसाठी मूळ आहे, जपला; तो उपाशी राहिला, मन जिंकले आणि सर्व भोगांपासून दूर राहिला.
ध्यायन्मां तामसीं शक्तिं सर्वभूषणभूषिताम् । एवं वर्षसहस्रं च तपश्चक्रेऽतिदारुणम्
त्याने मला काळी शक्ती म्हणून, सर्व दागिन्यांनी सजलेली, असं ध्यान केलं आणि हजार वर्षे अतिशय कठोर तप केला.
तदाहं तामसं रूपं कृत्वा तत्र समागता । दर्शने पुरतस्तस्य ध्यातं तत्तेन यादृशम्
तेव्हा मी तामसी रूप धारण करून तिथे प्रकट झाले आणि त्याने ध्यानात जसं पाहिलं तसंच रूप त्याला दाखवलं.
सिंहोपरि स्थिता तत्र तमवोचं दयान्विता । वरं ब्रूहि महाभाग ददामि तव सुव्रत
सिंहावर उभी राहून मी त्याच्याशी दयाळूपणे बोलले, 'माग, हे भाग्यवान! मी तुला वर देईन, हे दृढनिश्चयी.'
इति श्रुत्वा वचो देव्या दानवः प्रेमपूरितः । प्रदक्षिणां प्रणामं च चकार त्वरितस्तदा
देवीचं बोलणं ऐकून, तो दानव प्रेमाने भरून गेला आणि त्याने लगेच प्रदक्षिणा आणि नमस्कार केला.
दृष्ट्वा रूपं मदीयं स प्रेमोस्फुल्लविलोचनः । हर्षाश्रुपूर्णनयनस्तुष्टाव स च मां तदा
माझं रूप पाहून, त्याच्या डोळ्यांत भक्ती उमटली, आनंदाश्रूंनी डोळे भरले आणि त्याने त्या क्षणी माझं स्तवन केलं.