मुञ्च स्वर्गं सहस्राक्ष यथेष्टं गच्छ मा चिरम् । सेवां वा कुरु देवेश महिषस्य महात्मनः
हे सहस्राक्षा, स्वर्ग सोड आणि जिथे हवे तिथे जा, किंवा महात्मा महिषाची सेवा कर.
स त्वां संरक्षयेन्नूनं राजा शरणमागतम् । तस्मात्त्वं शरणं याहि महिषस्य शचीपते
राजा, जर तू त्याच्या आश्रयाला आला तर तो नक्कीच तुझी रक्षा करील. म्हणून, हे शचीपती, महिषाचा आश्रय घे.
नोचेद्वज्रं गहाणाशु युद्धाय बलसूदन । पूर्वैर्जितोऽसि चास्माकं जानामि तव पौरुषम्
नाहीतर, हे बलसूदन, लवकरच वज्र उचल आणि युद्ध कर. तू यापूर्वी आमच्याकडून हरला आहेस, तुझे सामर्थ्य मला माहीत आहे.
अहल्याजार विज्ञातं बलं ते सुरसङ्घप । युध्यस्व व्रज वा कामं यत्र ते रमते मनः
हे देवांचा प्रमुख, अहल्येच्या प्रसंगावरून तुझे बळ सर्वांना माहीत आहे. युद्ध कर, किंवा जिथे मनाला हवे तिथे जा.
व्यास उवाच तच्छुत्वा वचनं तस्य शक्रः क्रोधसमन्वितः । उवाच तं नृपश्रेष्ठ स्मितपूर्वं वचस्तदा
व्यास म्हणाले: त्या दूताने सांगितलेले ऐकून, इंद्राला राग आला आणि तो, राजांमध्ये श्रेष्ठा, आधी हसत हसत त्याला म्हणाला.
न जानेऽहं सुमन्दात्मन् यतस्त्वं मददर्पितः । चिकित्सां संकरिष्यामि रोगस्यास्य प्रभोस्तव
अगदी मंद बुद्धी असलेल्या तुझ्या मालकाचा हा रोग मीच बरा करीन; तू माझ्यामुळे एवढा गर्व का करतोस, हे मला कळत नाही.
अतः परं करिष्यामि मूलस्यास्य निमूलनम् । गच्छ दूत तथा ब्रूहि तस्याग्रे मम भाषितम्
यापुढे मी या सगळ्याच्या मुळावरच घाव घालीन; जा, दूत, आणि माझे हे शब्द त्याच्यासमोर सांग.
शिष्टैर्दूता न हन्तव्यास्तस्मात्त्वां विसृजाम्यहम् । युद्धेच्छा चेत्समागच्छ त्वरितो महिषीसुत
सज्जन लोकांनी पाठवलेले दूत मारू नयेत, म्हणून मी तुला सोडतो; तुझ्या मालकाला युद्धाची इच्छा असेल तर, तो लवकर यावा, महिषाचा पुत्र.
हयारे त्वद्बलं ज्ञातं तृणादस्त्वं जडाकृतिः । शृङ्गयोस्ते करिष्यामि सुदृढं च शरासनम्
तुझी ताकद मी पाहिली आहे, ती गवतासारखीच क्षुल्लक आहे; तुझे शिंग वापरून मी मजबूत धनुष्य तयार करीन.
दर्पः शृङ्गबलात्तेऽस्ति विदितं कारणं मया । विषाणे ते परिच्छिद्य संहरिष्यामि तद् बलम्
तुझा गर्व तुझ्या शिंगाच्या बळावर आहे, हे मला माहीत आहे; मी तुझे शिंग कापून तुझे बळच काढून टाकीन.
यद् बलेनातिपूर्णस्त्वं जातोऽसि बलदर्पितः । कुशलस्त्वं तदाघाते न युद्धे महिषाधम
त्याच बळामुळे तू फारच गर्विष्ठ झाला आहेस; तुला फक्त इजा करण्यातच कौशल्य आहे, युद्धात नाही, ओ महिषांमध्ये नीच.
व्यास उवाच इत्युक्तोऽसौ सुरेन्द्रेण स दूतस्त्वरितो गतः । जगाम महिषं मत्तं प्रणम्य प्रत्युवाच ह
व्यास म्हणाले: देवेंद्राने असे सांगितल्यावर तो दूत लगेच निघून गेला, मदाने भरलेल्या महिषाजवळ गेला, नमस्कार करून त्याला सांगू लागला.
दूत उवाच राजन्देवाधिपः कामं न त्वां विगणयत्यसौ । मन्यते स्वबलं पूर्णं देवसैन्यसमावृतः
दूत म्हणाला: राजन, देवांचा स्वामी तुला काहीच समजत नाही; देवांच्या सैन्याने वेढलेला तो स्वतःच्या बळावरच पूर्ण विश्वास ठेवतो.
यदुक्तं तेन मूर्खेण कथमन्यद् ब्रवीम्यहम् । प्रियं सत्यं च वक्तव्यं भृत्येन पुरतः प्रभोः
त्या मूर्खाने जे काही बोलले, ते मी वेगळे कसे सांगू? सेवकाने आपल्या स्वामीसमोर प्रिय आणि सत्यच बोलावे लागते.
प्रियं सत्यं च वक्तव्यं प्रभोरग्रे शुभेच्छुना । इति नीतिर्महाराज जागर्ति शुभकारिणी
जो शुभेच्छुक आहे त्याने स्वामीसमोर नेहमी प्रिय आणि सत्य बोलावे; हीच चांगली नीती आहे, महाराज, जी नेहमी कल्याण करते.
केवलं चेत्प्रियं ब्रूयान्न ते कार्यं भविष्यति । परुषं च न वक्तव्यं कदाचिच्छुभमिच्छता ॥ २६ यथा रिपुमुखाद्वाचः प्रसरन्ति विषोपमाः । तथा भृत्यमुखान्नाथ निःसरन्ति कथं गिरः
फक्त प्रिय बोलले तर तुझे काम होणार नाही; आणि जो शुभेच्छुक आहे त्याने कधीही कठोर बोलू नये. जसे शत्रूंच्या तोंडून विषासारखी वाक्ये येतात, तसेच सेवकाच्या तोंडून शब्द कसे यावेत, हे पाहा.
यादृशानीह वाक्यानि तेनोक्तानि महीपते । तादृशानि न मे जिह्वा वक्तुमर्हति कर्हिचित्
राजन, त्याने जशी वाक्ये बोलली, तशी माझ्या जिभेला कधीच बोलता कामा नये.
व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हेतुगर्भं तृणाशनः । भृशं कोपपरीतात्मा बभूव महिषासुरः
व्यास म्हणाले: त्या दूताने सांगितलेली कारणयुक्त वाक्ये ऐकून, गवत खाणारा महिषासुर फारच संतापला.
समाहूयाब्रवीद्दैत्यान्क्रोधसंरक्तलोचनः । लाङ्गूलं पृष्ठदेशे च कृत्वा मूत्रं परित्यजन्
रागाने डोळे लाल करून, त्याने सर्व दैत्यांना बोलावले आणि शेपूट पाठीवर ठेवून लघवी करत बोलू लागला.
भो भो दैत्याः सुरेन्द्रोऽसौ युद्धकामोऽस्ति सर्वथा । बलोद्योगं कुरुध्वं वै जेतव्योऽसौ सुराधमः
ऐका दैत्यांनो! तो इंद्र नक्कीच युद्धाला उत्सुक आहे; सर्वांनी बळ एकत्र करा, कारण त्या देवांचा नीच स्वामी आपल्याला हरवायचाच आहे.
मदग्रे को भवेच्छूरः कोटिशश्चेत्तथाविधाः । न बिभेम्येकतः कामं हनिष्याम्यद्य सर्वथा
माझ्यासमोर कोण वीर ठरेल, लाखों असले तरी? मला कोणतीही भीती नाही, एकट्यानेसुद्धा मी आज त्याला नक्कीच ठार मारीन.
शरः शान्तेष्वसौ नूनं तपस्विषु बलाधिकः । बलकर्ता हि कुहको लम्पटः परदारहृत्
तो फक्त शांत तपस्व्यांच्या अनुपस्थितीतच बलवान आहे; तो कपटी, दुष्ट आणि दुसऱ्यांच्या स्त्रिया पळवणारा आहे.
अप्सरोबलसम्मत्तस्तपोविघ्नकरः खलः । छिद्रप्रहरणः पापो नित्यं विश्वासघातकः
तो अप्सरांच्या सौंदर्यावर भाळलेला, तपश्चर्येला अडथळा आणणारा, वाईट, नेहमीच फसवणारा, आणि विश्वासघात करणारा आहे.
नमुचिर्निहतो येन कृत्वा सन्धिं दुरात्मना । शपथान्विविधानादौ कृत्वा भीतेन छद्मना
ज्याने नमुचिला ठार केले, आधी अनेक शपथा देऊन, भीतीपोटी फसवणूक करून संधी केली.
विष्णुस्तु कपटाचार्यः कुहकः शपथाकरः । नानारूपधरः कामं बलकृद्दम्भपण्डितः
विष्णू हा कपटी, मायावी, शपथांचा करणारा, हवे तसे रूप बदलणारा, बलवान आणि दांभिक आहे.
कृत्वा कोलाकृतिं येन हिरण्याक्षो निपातितः । हिरण्यकशिपुर्येन नृसिंहेन च घातितः
ज्याने वराहाचे रूप घेऊन हिरण्याक्षाचा वध केला, आणि नृसिंह होऊन हिरण्यकशिपूला मारले.
नाहं तद्वशगो नूनं भवेयं दनुनन्दनाः । विश्वासं नैव गच्छामि देवानां कुत्र कर्हिचित्
दानूच्या मुलांनो, मी कधीच त्याच्या अधीन जाणार नाही; मला देवांवर कधीच विश्वास नाही.
किं करिष्यति मे विष्णुरिन्द्रो वा बलवत्तरः । रुद्रो वापि न मे शक्तः प्रतिकर्तुं रणाङ्गणे
विष्णू किंवा इंद्र कितीही बलवान असले तरी माझं काय वाईट करणार? अगदी रुद्रही रणांगणावर माझ्याशी सामना करू शकत नाही.
त्रिविष्टपं ग्रहीष्यामि जित्वेन्द्रं वरुणं यमम् । धनदं पावकं चैव चन्द्रसूर्यौ विजित्य च
मी इंद्र, वरुण, यम, कुबेर, अग्नी, चंद्र आणि सूर्य यांना जिंकून स्वर्गलोक जिंकून घेईन.
यज्ञभागभुजः सर्वे भविष्यामोऽद्य सोमपाः । जित्वा देवसमूहञ्च विहरिष्यामि दानवैः
आज आपण यज्ञाचा भाग मिळवू, सोमपान करू; देवांचा पराभव करून दानवांसोबत आनंद करू.