अहङ्कारवशः प्राणी करोति च शुभाशुभम् । विमूढो मोहजालेन तत्कृतेनातिपातिना
अहंकाराच्या वशात माणूस चांगलं-वाईट सगळं करतो; मोहाच्या जाळ्यात अडकून, तो त्याच्या कर्मामुळे मोठ्या पापांत गुरफटतो.
अहङ्काराद्धि सञ्जातमिदं स्थावरजङ्गमम् । मूलाद्धरिहरादीनामुग्रात्प्रकृतिसम्भवात्
अहंकारातूनच हे सगळं स्थावर-जंगम जग जन्माला आलं आहे; ब्रह्मा, विष्णु, शंकर यांचंही मूळ तीच प्रकृती आहे.
अहङ्कारपरित्यक्तो यदा भवति पद्मजः । तदा विमुक्तो भवति नोचेत्संसारकर्मकृत्
कमळातून जन्मलेला ब्रह्मा जेव्हा अहंकार सोडतो, तेव्हाच तो मुक्त होतो; नाहीतर तो संसाराच्या कर्मात अडकून राहतो.
तन्मुक्तस्तु विमुक्तो हि बद्धस्तद्वशतां गतः । न नारी न धनं गेहं न पुत्रा न सहोदराः
जो त्यातून मुक्त होतो तोच खरा मुक्त; पण जो त्याच्या अधीन राहतो तो बांधला जातो; स्त्रिया, धन, घर, मुले किंवा भाऊ हे काहीही कारण नाही.
बन्धनं प्राणिनां राजन्नहङ्कारस्तु बन्धकः । अहं कर्ता मया चेदं कृतं कार्यं बलीयसा
राजा, अहंकारच माणसाच्या बंधनाचं मूळ आहे आणि तोच बांधणारा आहे; 'मी कर्ता, माझ्यामुळे हे काम झालं' असं त्याचं सामर्थ्य आहे.
करिष्यामि करोम्येवं स्वयं बध्नाति प्राणभृत् । कारणेन विना कार्यं न सम्भवति कर्हिचित्
'हे मी करणार, हे मी करतोय' असं म्हणत जीव स्वतःलाच बांधून घेतो; कारणाशिवाय कधीच कोणतंही कार्य घडत नाही.
यथा न दृश्यते जातो मृत्पिण्डेन विना घटः । विष्णुः पालयिता विश्वस्याहङ्कारसमन्वितः
जसं मातीशिवाय मडकी दिसत नाही, तसं विष्णु, जो विश्वाचा पालनकर्ता आहे, तोही अहंकाराशिवाय काहीच करीत नाही.
अन्यथा सर्वदा चिन्ताम्बुधौ मग्नः कथं भवेत् । अहङ्कारविमुक्तस्तु यदा भवति मानवः
नाहीतर माणूस नेहमीच चिंता आणि विचारांच्या समुद्रात बुडून राहिला असता; पण जो अहंकारातून मुक्त होतो, त्याला हे होत नाही.
अवतारप्रवाहेषु कथं मज्जेच्छुभाशयः । मोहमूलमहङ्कारः संसारस्तत्समुद्भवः
ज्याच्या मनात शुद्ध इच्छा आहेत, तो अवतारांच्या प्रवाहात कसा बुडेल? अहंकारच मोहाचं मूळ आहे, आणि त्यातूनच हा संसार निर्माण होतो.
अहङ्कारविहीनानां न मोहो न च संसृतिः । त्रिविधः पुरुषः प्रोक्तः सात्त्विको राजसस्तथा
ज्यांच्यात अहंकार नाही, त्यांना ना मोह असतो ना जन्ममरणाचा फेर; माणसाचे तीन प्रकार सांगितले आहेत—सात्त्विक, राजस आणि तामस.
तामसस्तु महाराज ब्रह्मविष्णुशिवादिषु । त्रिविधस्त्रिषु राजेन्द्र काजेशादिषु सर्वदा
राजा, तामस गुण ब्रह्मा, विष्णु, शंकर यांच्यातही असतो; आणि हे तीनही प्रकार राजे वगैरे सगळ्यांत नेहमीच असतात.
अहङ्कारः सदा प्रोक्तो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । अहङ्कारेण तेनैव बद्धा एते न संशयः
अहंकाराला नेहमीच तत्वज्ञानी ऋषींनी सांगितलं आहे; अहंकारामुळेच हे सर्व बांधले गेले आहेत—यात शंका नाही.
मायाविमोहिता मन्दाः प्रवदन्ति मनीषिणः । करोति स्वेच्छया विष्णुरवताराननेकशः
माया यांनी भ्रमित झालेले मंद बुद्धीचे लोक म्हणतात की विष्णू आपल्या इच्छेने अनेक अवतार घेतो.
मन्दोऽपि दुःखगहने गर्भवासेऽतिसङ्कटे । न करोति मतिं विद्वान्कथं कुर्यात्स चक्रभृत्
मंद बुद्धी असलेला विद्वानही गर्भातील तीव्र दुःखात काही विचार करू शकत नाही; मग चक्रधारी कसा विचार करील?
कौसल्यादेवकीगर्भे विष्ठामलसमाकुले । स्वेच्छया प्रवदन्त्यद्धा गतो हि मधुसूदनः
कौसल्या आणि देवकी यांच्या अशुद्ध व घाण भरलेल्या गर्भात माधुसूदन स्वतःच्या इच्छेने गेला, असे ते ठामपणे सांगतात.
वैकुण्ठसदनं त्यक्त्वा गर्भवासे सुखं नु किम् । चिन्ताकोटिसमुत्थाने दुःखदे विषसम्मिते
वैकुंठाचा सुखद निवास सोडून, असंख्य चिंता आणि विषासारख्या दुःखाने भरलेल्या गर्भवासात कोणते सुख आहे?
तपस्तप्त्वा क्रतून्कृत्वा दत्त्वा दानान्यनेकशः । न वाञ्छन्ति यतो लोका गर्भवासं सुदुःखदम्
अनेक तप, यज्ञ आणि दान करूनही लोक अत्यंत दुःखदायक गर्भवासाची इच्छा करत नाहीत.
स कथं भगवान्विष्णुः स्ववशश्चेज्जनार्दनः । गर्भवासरुचिर्भूयाद्भवेत्स्ववशता यदि
जर जनार्दन, भगवंत विष्णू खरोखर स्वतंत्र असतील, तर त्यांनी स्वतःहून गर्भवासाची इच्छा का करावी?
जानीहि त्वं महाराज योगमायावशे जगत् । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं देवमानुषतिर्यगम्
राजा, हे जाण की ब्रह्मा पासून गवताच्या पात्यापर्यंत, देव, मानव आणि प्राणी, सर्व जग योगमायेच्या अधीन आहे.
मायातन्त्रीनिबद्धा ये ब्रह्मविष्णुहरादयः । भ्रमन्ति बन्धमायान्ति लीलया चोर्णनाभवत्
मायेच्या जाळ्यात बांधलेले ब्रह्मा, विष्णू, हरासारखे देवही तिच्या खेळाने भटकतात, बांधले जातात आणि लयाला जातात.
महिषासुरोत्पत्तिः राजोवाच योगेश्वर्याः प्रभावोऽयं कथितश्चातिविस्तरात् । ब्रूहि तच्चरितं स्वामिञ्छ्रोतुं कौतूहलं मम
महि्षासुराचा जन्म राजा म्हणाला: योगेश्वरीचे सामर्थ्य तू विस्ताराने सांगितलेस; आता हे चरित्र मला ऐकायची उत्सुकता आहे, स्वामी, ते सांग.
महादेवीप्रभावं वै श्रोतुं को नाभिवाञ्छति । यो जानाति जगत्सर्वं तदुत्पन्नं चराचरम्
ज्याला हे माहीत आहे की संपूर्ण चराचर जग महादेवीपासून उत्पन्न झाले आहे, तो तिचे माहात्म्य ऐकायची इच्छा का करणार नाही?
व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि विस्तरेण महामते । श्रद्दधानाय शान्ताय न ब्रूयात्स तु मन्दधीः
व्यास म्हणाले: राजन, मी तुला विस्ताराने सांगतो, तू शहाणा आहेस म्हणून ऐक. मंद बुद्धी असणाऱ्याला नव्हे, तर श्रद्धावान आणि शांत मनाच्या माणसाला हे सांगावे.
पुरा युद्धमभूद् घोरं देवदानवसेनयोः । पृथिव्यां पृथिवीपाल महिषाख्ये महीपतौ
पूर्वी, पृथ्वीवर महिष नावाच्या राजाच्या काळात, देव आणि दानवांच्या सैन्यांमध्ये भयंकर युद्ध झाले.
महिषो नाम राजेन्द्र चकार तप उत्तमम् । गत्वा हेमगिरौ चोग्रं देवविस्मयकारकम्
महि्ष नावाचा राजा उत्तम तप करायला सोन्याच्या पर्वतावर गेला, त्याचे कठोर तप देवांनाही आश्चर्यचकित करणारे होते.
वर्षाणामयुतं पूर्णं चिन्तयन्हृदि देवताम् । तस्य तुष्टो महाराज ब्रह्मा लोकपितामहः
दहा हजार वर्षे त्याने मनात देवतेचे ध्यान केले; त्यामुळे ब्रह्मा, लोकांचे पितामह, त्याच्यावर प्रसन्न झाले.
तत्रागत्याब्रवीद्वाक्यं हंसारूढश्चतुर्मुखः । वरं वरय धर्मात्मन्ददामि तव वाच्छितम्
तेथे हंसावर बसलेले चतुर्मुख ब्रह्मा आले आणि म्हणाले: धर्मात्म्या, वर माग, मी तुला हवी ती गोष्ट देईन.
महिष उवाच अमरत्वं देवदेव वाञ्छामि द्रुहिण प्रभो । यथा मृत्यु भयं न स्यात्तथा कुरु पितामह
महि्ष म्हणाला: देवादिदेव, द्रुहिणा प्रभो, मला अमरत्व हवे आहे; पितामहा, असे कर की मला मृत्यूचे भय कधीच येऊ नये.
ब्रह्मोवाच उत्पन्नस्य ध्रुवं मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । सर्वथा मरणोत्पत्ती सर्वेषां प्राणिनां किल
ब्रह्मा म्हणाले: जो जन्म घेतो त्याला मृत्यू निश्चित आहे, आणि जो मरतो त्याला पुन्हा जन्म निश्चित आहे; सर्व प्राण्यांना जन्म आणि मृत्यू अपरिहार्य आहेत.
नाशः कालेन सर्वेषां प्राणिनां दैत्यपुङ्गव । महामहीधराणां च समुद्राणां च सर्वथा
दैत्यश्रेष्ठा, सर्व प्राण्यांचा, मोठ्या पर्वतांचा आणि समुद्रांचाही विनाश काळामुळे नक्कीच होतो.