विष्णोरप्यथिको रुद्रो विष्णुस्तु ब्रह्मणोऽधिकः । तस्मान्न संशयः कार्यः कृष्णेन शिवपूजने
रुद्र विष्णूपेक्षा श्रेष्ठ आहे आणि विष्णू ब्रह्मापेक्षा श्रेष्ठ आहे; म्हणून कृष्णाने शंकराची पूजा केली याबद्दल शंका बाळगू नये.
इच्छया ब्रह्मणो वक्त्राद्वरदानार्थमुद्बभौ । मूलरुद्रस्यांशभूतो रुद्रनामा द्वितीयकः
ब्रह्माच्या इच्छेने, वर देण्यासाठी त्याच्या तोंडातून मूळ रुद्राचा अंश असलेला दुसरा रुद्र प्रकट झाला.
सोऽपि पूज्योऽस्ति सर्वेषां मूलरुद्रस्य का कथा । देवीतत्त्वस्य सान्निध्यादुत्तमत्वं स्मृतं शिवे
तोही सर्वांचा पूज्य आहे—मग मूळ रुद्राची काय कथा? देवीतत्त्वाच्या उपस्थितीमुळे शंकराला श्रेष्ठत्व मिळालं आहे.
अवतारा हरेरेवं प्रभवन्ति युगे युगे । योगमायाप्रभावेण नात्र कार्या विचारणा
अशी हरिच्या अवतारांची निर्मिती प्रत्येक युगात योगमायेच्या प्रभावाने होते; याबद्दल अधिक विचार करण्याची गरज नाही.
या नेत्रपक्ष्मपरिसञ्चलनेन सम्य- ग्विश्वं सृजत्यवति हन्ति निगूढभावा । सैषा करोति सततं द्रुहिणाच्युतेशान् नानावतारकलने परिभूयमानान्
जिच्या डोळ्यांच्या पापण्यांच्या हलक्याच्याच हालचालीने हे विश्व निर्माण होतं, टिकून राहतं आणि नष्टही होतं, पण तिचं खरं रूप कुणालाच कळत नाही; तीच अशी आहे की, ब्रह्मा, विष्णु आणि शंकर यांच्या असंख्य अवतारांची मोजणी करताना त्यांना दुर्लक्षित केलं जातं.
सूतीगृहाद्व्रजनमप्यनया नियुक्तं संगोपितश्च भवने पशुपालराज्ञः । सम्प्रापितश्च मधुरां विनियोजितश्च श्रीद्वारकाप्रणयने ननु भीतचित्तः
तिच्याच आज्ञेने जन्मगृहातून प्रवास झाला, आणि त्या बाळाला गुपचूप गवळ्याच्या राजाच्या घरी ठेवण्यात आलं; मग त्याला मथुरेला नेण्यात आलं आणि भीतीपोटी पुढे द्वारका वसवायला पाठवण्यात आलं.
निर्माय षोडशसहस्रशतार्धकास्ता नार्योऽष्टसम्मततराः स्वकलासमुत्थाः । तासां विलासवशगं तु विधाय कामं दासीकृतो हि भगवाननयाप्यनन्तः
त्याने स्वतःच्या शक्तीतून सोळा हजार एकशे स्त्रिया निर्माण केल्या, ज्या सर्वांत प्रिय आणि मनाला भावणाऱ्या होत्या; त्यांच्या लाडिकपणाला आणि इच्छेला तो पूर्णपणे शरण गेला, आणि त्या देवीच्या प्रभावामुळे अनंत परमेश्वर त्यांचा दास झाला.
एकापि बन्धनविधौ युवती समर्था पुंसो यथा सुदृढलोहमयं तु दाम । किं नाम षोडशसहस्रशतार्धकाश्च तं स्वीकृतं शुकमिवातिनिबन्धयन्ति
जशी एक तरुणीही एखाद्या पुरुषाला मजबूत लोखंडी साखळीने बांधू शकते, तशी सोळा हजार एकशे स्त्रिया, ज्यांनी त्याला स्वीकारलं, त्या त्याला पिंजऱ्यातल्या पोपटासारखं घट्ट बांधून ठेवतात.
सात्राजितीवशगतेन मुदान्वितेन प्राप्तं सुरेन्द्रभवनं हरिणा तदानीम् । कृत्वा मृधं मघवता विहृतस्तरूणा- मीशः प्रियासदनभूषणतां य आप
सत्राजितकडून स्यमंतक मणी मिळवून, आनंदाने हरीने देवराजाच्या महालात प्रवेश केला; मग इंद्राशी युद्ध करून त्याला हरवलं, आणि त्या तरुण स्त्रियांच्या संगतीत रमला, प्रियांच्या सदनाला शोभा आणली.
यो भीमजां हि हृतवाञ्छिशुपालकादी- ञ्जित्वा विधिं निखिलधर्मकृतो विधित्सुः । जग्राह तां निजबलेन च धर्मपत्नीं कोऽसौ विधिः परकलत्रहृतौ विजातः
त्याने भीमकन्येला, शिशुपाल आणि इतरांना जिंकून, धर्म स्थापनेसाठी स्वतःच्या बळावर पत्नी म्हणून स्वीकारलं; दुसऱ्याच्या पत्नीला पळवणाऱ्याला रोखणारा कोणता नियम जन्माला आला आहे?
अहङ्कारवशः प्राणी करोति च शुभाशुभम् । विमूढो मोहजालेन तत्कृतेनातिपातिना
अहंकाराच्या वशात माणूस चांगलं-वाईट सगळं करतो; मोहाच्या जाळ्यात अडकून, तो त्याच्या कर्मामुळे मोठ्या पापांत गुरफटतो.
अहङ्काराद्धि सञ्जातमिदं स्थावरजङ्गमम् । मूलाद्धरिहरादीनामुग्रात्प्रकृतिसम्भवात्
अहंकारातूनच हे सगळं स्थावर-जंगम जग जन्माला आलं आहे; ब्रह्मा, विष्णु, शंकर यांचंही मूळ तीच प्रकृती आहे.
अहङ्कारपरित्यक्तो यदा भवति पद्मजः । तदा विमुक्तो भवति नोचेत्संसारकर्मकृत्
कमळातून जन्मलेला ब्रह्मा जेव्हा अहंकार सोडतो, तेव्हाच तो मुक्त होतो; नाहीतर तो संसाराच्या कर्मात अडकून राहतो.
तन्मुक्तस्तु विमुक्तो हि बद्धस्तद्वशतां गतः । न नारी न धनं गेहं न पुत्रा न सहोदराः
जो त्यातून मुक्त होतो तोच खरा मुक्त; पण जो त्याच्या अधीन राहतो तो बांधला जातो; स्त्रिया, धन, घर, मुले किंवा भाऊ हे काहीही कारण नाही.
बन्धनं प्राणिनां राजन्नहङ्कारस्तु बन्धकः । अहं कर्ता मया चेदं कृतं कार्यं बलीयसा
राजा, अहंकारच माणसाच्या बंधनाचं मूळ आहे आणि तोच बांधणारा आहे; 'मी कर्ता, माझ्यामुळे हे काम झालं' असं त्याचं सामर्थ्य आहे.
करिष्यामि करोम्येवं स्वयं बध्नाति प्राणभृत् । कारणेन विना कार्यं न सम्भवति कर्हिचित्
'हे मी करणार, हे मी करतोय' असं म्हणत जीव स्वतःलाच बांधून घेतो; कारणाशिवाय कधीच कोणतंही कार्य घडत नाही.
यथा न दृश्यते जातो मृत्पिण्डेन विना घटः । विष्णुः पालयिता विश्वस्याहङ्कारसमन्वितः
जसं मातीशिवाय मडकी दिसत नाही, तसं विष्णु, जो विश्वाचा पालनकर्ता आहे, तोही अहंकाराशिवाय काहीच करीत नाही.
अन्यथा सर्वदा चिन्ताम्बुधौ मग्नः कथं भवेत् । अहङ्कारविमुक्तस्तु यदा भवति मानवः
नाहीतर माणूस नेहमीच चिंता आणि विचारांच्या समुद्रात बुडून राहिला असता; पण जो अहंकारातून मुक्त होतो, त्याला हे होत नाही.
अवतारप्रवाहेषु कथं मज्जेच्छुभाशयः । मोहमूलमहङ्कारः संसारस्तत्समुद्भवः
ज्याच्या मनात शुद्ध इच्छा आहेत, तो अवतारांच्या प्रवाहात कसा बुडेल? अहंकारच मोहाचं मूळ आहे, आणि त्यातूनच हा संसार निर्माण होतो.
अहङ्कारविहीनानां न मोहो न च संसृतिः । त्रिविधः पुरुषः प्रोक्तः सात्त्विको राजसस्तथा
ज्यांच्यात अहंकार नाही, त्यांना ना मोह असतो ना जन्ममरणाचा फेर; माणसाचे तीन प्रकार सांगितले आहेत—सात्त्विक, राजस आणि तामस.
तामसस्तु महाराज ब्रह्मविष्णुशिवादिषु । त्रिविधस्त्रिषु राजेन्द्र काजेशादिषु सर्वदा
राजा, तामस गुण ब्रह्मा, विष्णु, शंकर यांच्यातही असतो; आणि हे तीनही प्रकार राजे वगैरे सगळ्यांत नेहमीच असतात.
अहङ्कारः सदा प्रोक्तो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । अहङ्कारेण तेनैव बद्धा एते न संशयः
अहंकाराला नेहमीच तत्वज्ञानी ऋषींनी सांगितलं आहे; अहंकारामुळेच हे सर्व बांधले गेले आहेत—यात शंका नाही.
मायाविमोहिता मन्दाः प्रवदन्ति मनीषिणः । करोति स्वेच्छया विष्णुरवताराननेकशः
माया यांनी भ्रमित झालेले मंद बुद्धीचे लोक म्हणतात की विष्णू आपल्या इच्छेने अनेक अवतार घेतो.
मन्दोऽपि दुःखगहने गर्भवासेऽतिसङ्कटे । न करोति मतिं विद्वान्कथं कुर्यात्स चक्रभृत्
मंद बुद्धी असलेला विद्वानही गर्भातील तीव्र दुःखात काही विचार करू शकत नाही; मग चक्रधारी कसा विचार करील?
कौसल्यादेवकीगर्भे विष्ठामलसमाकुले । स्वेच्छया प्रवदन्त्यद्धा गतो हि मधुसूदनः
कौसल्या आणि देवकी यांच्या अशुद्ध व घाण भरलेल्या गर्भात माधुसूदन स्वतःच्या इच्छेने गेला, असे ते ठामपणे सांगतात.
वैकुण्ठसदनं त्यक्त्वा गर्भवासे सुखं नु किम् । चिन्ताकोटिसमुत्थाने दुःखदे विषसम्मिते
वैकुंठाचा सुखद निवास सोडून, असंख्य चिंता आणि विषासारख्या दुःखाने भरलेल्या गर्भवासात कोणते सुख आहे?
तपस्तप्त्वा क्रतून्कृत्वा दत्त्वा दानान्यनेकशः । न वाञ्छन्ति यतो लोका गर्भवासं सुदुःखदम्
अनेक तप, यज्ञ आणि दान करूनही लोक अत्यंत दुःखदायक गर्भवासाची इच्छा करत नाहीत.
स कथं भगवान्विष्णुः स्ववशश्चेज्जनार्दनः । गर्भवासरुचिर्भूयाद्भवेत्स्ववशता यदि
जर जनार्दन, भगवंत विष्णू खरोखर स्वतंत्र असतील, तर त्यांनी स्वतःहून गर्भवासाची इच्छा का करावी?
जानीहि त्वं महाराज योगमायावशे जगत् । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं देवमानुषतिर्यगम्
राजा, हे जाण की ब्रह्मा पासून गवताच्या पात्यापर्यंत, देव, मानव आणि प्राणी, सर्व जग योगमायेच्या अधीन आहे.
मायातन्त्रीनिबद्धा ये ब्रह्मविष्णुहरादयः । भ्रमन्ति बन्धमायान्ति लीलया चोर्णनाभवत्
मायेच्या जाळ्यात बांधलेले ब्रह्मा, विष्णू, हरासारखे देवही तिच्या खेळाने भटकतात, बांधले जातात आणि लयाला जातात.