ब्रह्मोवाच अवश्यमेव भोक्तव्यं कालेनापादितं च यत् । शुभं वाप्यशुभं वापि दैवं कोऽतिक्रमेत्पुनः
ब्रह्मा म्हणाला: काळाने जे घडवलं आहे, ते सुख असो वा दुःख, नक्कीच भोगावं लागतं; दैवाला कोणही ओलांडू शकत नाही.
देहवान्सुखदुःखानां भोक्ता नैवात्र संशयः । यथा कालवशात्कृत्तं शिरो मे शम्भुना पुरा
ज्याचं शरीर आहे त्याला सुख-दुःख भोगावंच लागतं, यात शंका नाही; जसं पूर्वी माझं डोके शंकराने काळाच्या प्रभावाने छाटलं होतं.
तथैव लिङ्गपातश्च महादेवस्य शापतः । तथैवाद्य हरेर्मूर्धा पतितो लवणाम्भसि
त्याचप्रमाणे महादेवाच्या शापामुळे लिंगाचं पतन झालं; आणि आज हरिचं डोके खारट समुद्रात पडलं.
सहस्रभगसंप्राप्तिर्दुःखं चैव शचीपतेः । स्वर्गाद्भ्रंशस्तथा वासः कमले मानसे सरे
शचीपतीचे हजार तुकडे होणे, त्याचं दुःख, स्वर्गातून खाली पडणं, आणि कमळांनी भरलेल्या मानस सरोवरात राहणं—हे सगळं घडलंच.
एते दुःखस्य भोक्तारः केन दुःखं न भुज्यते । संसारेऽस्मिन्महाभागास्तस्माच्छोकं त्यजन्तु वै
हे सर्वजण दुःख भोगणारे आहेत—या जगात कोणाला दुःख येत नाही? म्हणून, हे भाग्यवानांनो, त्यांनी शोक सोडावा.
चिन्तयन्तु महामायां विद्यादेवीं सनातनीम् । सा विधास्यति नः कार्यं निर्गुणा प्रकृतिः परा
त्यांनी महा-माया, सनातन विद्या-देवी यांचा मनन करावा; ती निर्गुण, श्रेष्ठ प्रकृती आपले कार्य साधून देईल.
ब्रह्मविद्यां जगद्धात्रीं सर्वेषां जननीं तथा । यया सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्
ती ब्रह्मविद्या आहे, जगाचा आधार आहे, सर्वांची जननी आहे; जिने हे संपूर्ण त्रैलोक्य, चराचर, व्यापले आहे.
सूत उवाच इत्युक्त्वा वै सुरान्वेधा निगमानादिदेश ह । देहयुक्तान्स्थितानग्रे सुरकार्यार्थसिद्धये
सूतम्हणाले: असे म्हणून, ब्रह्मदेवाने देवांना सांगितले आणि समोर उभ्या असलेल्या देहधारी वेदांना देवकार्य सिद्धीसाठी आज्ञा दिली.
ब्रह्मोवाच स्तुवन्तु परमां देवीं ब्रह्मविद्यां सनातनीम् । गूढाङ्गीं च महामायां सर्वकार्यार्थसाधनीम्
ब्रह्मा म्हणाले: परम देवी, सनातन ब्रह्मविद्या, गूढांग असलेली महा-माया, सर्व कार्य साधणारी—तिची स्तुती करा.
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वेदाः सर्वाङ्गसुन्दराः । तुष्टुवुर्ज्ञानगम्यां तां महामायां जगत्स्थिताम्
त्यांचे शब्द ऐकून, सर्वांगसुंदर वेदांनी त्या ज्ञानाने जाणता येणाऱ्या, जगाला धारण करणाऱ्या महा-मायेची स्तुती केली.
वेदा ऊचुः नमो देवि महामाये विश्वोत्पत्तिकरे शिवे । निर्गुणे सर्वभूतेशि मातः शङ्करकामदे
वेद म्हणाले: नमस्कार देवी, महा-माये, विश्वाची उत्पत्ती करणारी, शुभे, निर्गुणे, सर्व भूतांची अधीश्वरी, माता, शंकराची इच्छा पूर्ण करणारी.
त्वं भूमिः सर्वभूतानां प्राणाः प्राणवतां तथा । धीः श्रीः कान्तिः क्षमा शान्तिः श्रद्धा मेधा धृतिः स्मृतिः
तू सर्व प्राण्यांची पृथ्वी आहेस, प्राणवंतांची प्राणशक्ती आहेस; तू बुद्धी, श्री, कांती, क्षमा, शांती, श्रद्धा, मेधा, धैर्य आणि स्मरणशक्ती आहेस.
त्वमुद्गीथेऽर्धमात्रासि गायत्री व्याहृतिस्तथा । जया च विजया धात्री लज्जा कीर्तिः स्पृहा दया
तू उद्गीथातील अर्धमात्रा आहेस, गायत्री आहेस, व्याहृती आहेस; तू जय, विजय, धात्री, लज्जा, कीर्ती, स्पृहा आणि दया आहेस.
त्वां संस्तुमोऽम्ब भुवनत्रयसंविधान- दक्षां दयारसयुतां जननीं जनानाम् । विद्यां शिवां सकललोकहितां वरेण्यां वाग्बीजवासनिपुणां भवनाशकर्त्रीम्
आम्ही तुझी स्तुती करतो, आई, त्रैलोक्याची व्यवस्था करणारी, दयारसाने परिपूर्ण, सर्वांची जननी, विद्या, शुभ, सर्व लोकांचे कल्याण करणारी, श्रेष्ठ, वाणीच्या बीजाची जाणकार, भय नष्ट करणारी.
ब्रह्मा हरः शौरिसहस्रनेत्र- वाग्वह्निसूर्या भुवनाधिनाथाः । ते त्वत्कृताः सन्ति ततो न मुख्या माता यतस्त्वं स्थिरजङ्गमानाम्
ब्रह्मा, हर, शौरि, सहस्त्रनेत्री, वाणीचे अधिपती, अग्नी, सूर्य आणि सर्व लोकांचे अधिपती—हे सर्व तुझ्यामुळेच आहेत, म्हणून ते मुख्य नाहीत, कारण तू स्थिर आणि जंगम सर्वांची माता आहेस.
सकलभुवनमेतत्कर्तुकामा यदा त्वं सृजसि जननि देवान्विष्णुरुद्राजमुख्यान् । स्थितिलयजननं तैः कारयस्येकरूपा न खलु तव कथंचिद्देवि संसारलेशः
आई, जेव्हा तू सर्व भुवनांची सृष्टी करायची इच्छा करतेस, तेव्हा तू देवांना—विश्णू, रुद्र यांसह—उत्पन्न करतेस; त्यांच्या द्वारे सृष्टी, स्थिती आणि लय घडवतेस, तरी तू एकच आहेस—देवी, तुझ्यात संसाराचा लवलेशही नाही.
न ते रूपं वेत्तुं सकलभुवने कोऽपि निपुणो न नाम्नां संख्यां ते कथितुमिह योग्योऽस्ति पुरुषः । यदल्पं कीलालं कलयितुमशक्तः स तु नरः कथं पारावाराकलनचतुरः स्यादृतमतिः
संपूर्ण भुवनांत तुझं रूप ओळखण्याइतका कुशल कोण आहे? तुझ्या नावांची संख्या सांगण्यास योग्य असा मनुष्य नाही. जो एव्हढंसं देखील समजू शकत नाही, तो कितीही बुद्धिमान असला तरी समुद्राची मोजदाद कशी करील?
न देवानां मध्ये भगवति तवानन्तविभवं विजानात्येकोऽपि त्वमिह भुवनैकासि जननी । कथं मिथ्या विश्वं सकलमपि चैका रचयसि प्रमाणं त्वेतस्मिन्निगमवचनं देवि विहितम्
देवतांमध्ये, भगवती, तुझ्या अनंत सामर्थ्यांना एकही जाणणारा नाही; तूच या जगाची एकमेव जननी आहेस. एकटी असूनही हे सर्व मायेचं विश्व कसं निर्माण करतेस? याचं प्रमाण वेदवचनांत सांगितलं आहे.
निरीहैवासि त्वं निखिलजगतां कारणमहो चरित्रं ते चित्रं भगवति मनो नो व्यथयति । कथंकारं वाच्यः सकलनिगमागोचरगुण- प्रभावः स्वं यस्मात्स्वयमपि न जानासि परमम्
तू इच्छाशून्य असूनही सर्व जगाची कारणीभूत आहेस—हे भगवती, तुझे आचरण किती अद्भुत आहे, आमचं मन त्याने व्याकुळ होत नाही. तुझे गुण आणि सामर्थ्य, जे सर्व वेदांच्या पलीकडचे आहेत, त्यांचं वर्णन कसं करावं? कारण तूच तुझ्या सर्वोच्च स्वरूपाला ओळखत नाहीस.
न किं जानासि त्वं जननि मधुजिन्मौलिपतनं ॥ शिवे किं वा ज्ञात्वा विविदिषसि शक्तिं मधुजितः । हरेः किं वा मातर्दुरितततिरेषा बलवती
आई, तुला मधुजिताच्या मुकुटाचा पतन माहीत नाही का? की, हे शुभे, तुला माहीत असूनही मधुजिताची शक्ती तपासायची आहे? की, आई, हरिच्या या संकटाची शक्ती फार मोठी आहे?
उपेक्षा किं चेयं तव सुरसमूहेऽतिविषमा ॥ हरेर्मूर्ध्नो नाशो मतमिह महाश्चर्यजनकम् । महद्दुःखं मातस्त्वमसि जननच्छेदकुशला
हे तुझं देवसमूहाकडे दुर्लक्ष आहे का, जे फार कठोर आहे? हरिचं मस्तक नष्ट होणं आमच्या मते फारच आश्चर्यकारक आहे. आई, तू जन्मबंधन तोडण्यात कुशल आहेस, तरीही हे मोठं दुःख आहे.
ज्ञात्वा दोषं सकलसुरतापादितं देवि चित्ते किं वा विष्णावमरजनितं दुष्कृतं पातितं ते । विष्णोर्वा किं समरजनितः कोऽपि गर्वोऽतिवेगा- च्छेत्तुं मातस्तव विलसितं नैव विद्मोऽत्र भावम्
देवी, सर्व देवांनी घडवलेला दोष तुला माहीत आहे, किंवा कदाचित विष्णूने मागील जन्मी केलेलं पाप यामुळे हे घडलं; किंवा, आई, युद्धामुळे विष्णूमध्ये काही मोठा गर्व निर्माण झाला होता का? या सर्वांत तुझ्या लीलेंमागचं हेतू आम्हाला कळत नाही, आई.
किं वा दैत्यैः समरविजितैस्तीर्थदेशे सुरम्ये घोरं तप्त्वा भगवति वरं लब्धवद्भिर्भवत्याः । अन्तर्धानं गमितमधुना विष्णुशीर्षं भवानि द्रष्टुं किं वा विगतशिरसं वासुदेवं विनोदः
राक्षसांना युद्धात जिंकल्याने किंवा सुंदर तीर्थस्थळे मिळाल्याने काय उपयोग? कारण जे लोक भवानी देवीच्या कठोर तपाने आणि तिच्या वराने धन्य झाले, ते आता अदृश्य झाले आहेत. विष्णूचे डोकेही आता नाहीसे झाले आहे—तो कुठे गेला, की डोके नसलेल्या वासुदेवाला पाहण्यात काही आनंद आहे का?
सिन्धोः पुत्र्यां रोषिता किं त्वमाद्ये कस्मादेनां प्रेक्षसे नाथहीनाम् । क्षन्तव्यस्ते स्वांशजातापराधो व्युत्थाप्यैनं मोदिता मां कुरुष्व
समुद्रकन्ये, तुला राग का आला आहे? तू या आद्येला, जी आता आधाराविना आहे, का पाहतेस? तुझ्या अंशातून झालेल्या चुकीला माफ कर आणि त्याला पुन्हा जिवंत कर, म्हणजे मला आनंद होईल.
एते सुरास्त्वां सततं नमन्ति कार्येषु मुख्याः प्रथितप्रभावाः । शोकार्णवात्तारय देवि देवा- नुत्थाप्य देवं सकलाधिनाथम्
हे देवी, हे देव सगळे नेहमी तुला वंदन करतात आणि कार्यात पुढे असतात. आम्हा देवांना या दुःखाच्या समुद्रातून तार आणि सर्वांचा अधिपती असलेल्या देवाला उभे कर.
मूर्धा गतः क्वाम्ब हरेर्न विद्मो नान्योऽस्त्युपायः खलु जीवनेऽद्य । यथा सुधा जीवनकर्मदक्षा तथा जगज्जीवितदासि देवि
आई, विष्णूचे डोके कुठे गेले हे आम्हाला माहीत नाही. आज त्याला वाचवण्याचा दुसरा कोणताही मार्ग नाही. जसा अमृताने प्राण आणि कार्यशक्ती मिळते, तशीच तू या जगाला जीवन देतेस, हे देवी.
सूत उवाच एवं स्तुता तदा देवी गुणातीता महेश्वरी । प्रसन्ना परमा माया वेदैः साङ्गैश्च सामगैः
सूतमुनी म्हणाले: त्या वेळी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, सर्व गुणांपलीकडील, महेश्वरी, परा माया, वेद आणि त्यांच्या शाखांनी ओळखली जाणारी देवी प्रसन्न झाली.
तानुवाच तदा वाणी चाकाशस्थाशरीरिणी । देवान्प्रति सुखैः शब्दैर्जनानन्दकरी शुभा
तेव्हा आकाशातून देह नसलेली एक दिव्य वाणी उमटली, तिने देवांना सुखद आणि सर्व लोकांना आनंद देणारे शब्द सांगितले.
मा कुरुध्वं सुराश्चिन्तां स्वस्थास्तिष्ठन्तु चामराः । स्तुताहं निगमैः कामं सन्तुष्टास्मि न संशयः
देवतांनो, चिंता करू नका; अमर लोक शांत राहोत. मला वेदांनी ज्या प्रकारे स्तुती केली, त्याने मी पूर्णपणे संतुष्ट झाले आहे, यात शंका नाही.
यः पुमान्मानुषे लोके स्तौत्येतां मामकीं स्तुतिम् । पतिष्यति सदा भक्त्या सर्वान्कामानवाप्नुयात्
मानवजगतात जो कोणी हा माझा स्तोत्र नेहमी भक्तीने म्हणेल, त्याला सर्व इच्छित गोष्टी नक्कीच मिळतील.