हा नाथ किं प्रभो जातमत्यद्भुतममानुषम् । वैशसं सर्वदेवानां देवदेव सनातन
हाय नाथा! प्रभो, हे काय घडले? हे तर अतिशय अद्भुत आणि मानवाला न पेलणारे आहे; हे सर्व देवांसाठी मोठे संकट आहे, सनातन देवाधिदेव!
मायेयं कस्य देवस्य यया तेऽद्य शिरो हृतम् । अच्छेद्यस्त्वमभेद्योऽसि अप्रदाह्योऽसि सर्वदा
ही माया कोणत्या देवाची आहे, की आज तुझं डोके हरपलं? तू तर कायमच न कापता येणारा, न मोडता येणारा, न जाळता येणारा आहेस.
एवं गते त्वयि विभो मरिष्यन्ति च देवताः । कीदृशस्त्वयि नः स्नेहः स्वार्थेनैव रुदामहे
हे प्रभो, तुझी ही अवस्था पाहून देवांचा विनाश होईल. आपला तुझ्यावरचा प्रेम कसा आहे, की आपण फक्त आपल्या स्वार्थासाठी रडतो?
नायं विघ्नः कृतो दैत्यैर्न यक्षैर्न च राक्षसैः । देवैरेव कृतः कस्य दूषणं च रमापते
हे विघ्न दैत्यांनी, यक्षांनी किंवा राक्षसांनी केलेले नाही; हे तर देवांनीच घडवले आहे. हे लक्ष्मीपती, याला जबाबदार कोण?
पराधीनाः सुराः सर्वे किं कुर्मः क्व व्रजाम च । शरणं नैव देवेश सुराणां मूढचेतसाम्
सर्व देव असहाय्य झाले आहेत—आता आपण काय करायचं आणि कुठे जावं? हे देवाधिदेव, मूढ मनाच्या देवांना कुठेच आश्रय नाही.
न चैषा सात्त्विकी माया राजसी न च तामसी । यया छिन्नं शिरस्तेऽद्य मायेशस्य जगद्गुरोः
ही माया न सत्त्वगुणाची आहे, न रजोगुणाची, न तमोगुणाची; आज ज्या मायेश्वर जगद्गुरूचं डोके छाटलं गेलं, ती अशी कोणती माया आहे?
क्रन्दमानांस्तदा दृष्ट्वा देवाञ्छिवपुरोगमान् । बृहस्पतिस्तदोवाच शमयन्वेदवित्तमः
शिवाच्या पुढाकाराने सर्व देव रडताना बघून, वेदांचा जाणकार बृहस्पती त्यांना शांत करण्यासाठी बोलला.
रुदितेन महाभागाः क्रन्दितेन तथापि किम् । उपायश्चात्र कर्तव्यः सर्वथा बुद्धिगोचरः
महाभागांनो, रडून किंवा आक्रोश करून काय उपयोग? आपल्याला समजेल असा काही उपाय शोधायलाच हवा.
दैवं पुरुषकारश्च देवेश सदृशावुभौ । उपायश्च विधातव्यो दैवात्फलति सर्वथा
हे देवाधिदेव, दैव आणि पुरुषार्थ हे दोन्ही सारखेच आहेत; काहीतरी उपाय करायलाच हवा, कारण सर्व काही शेवटी दैवावरच घडतं.
इन्द्र उवाच दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् । विष्णोरपि शिरश्छिन्नं सुराणां चैव पश्यताम्
इंद्र म्हणाला: मला दैवच श्रेष्ठ वाटतं; पुरुषार्थ व्यर्थ आहे. देवांच्या डोळ्यांसमोरच विष्णूंचं डोके छाटलं गेलं.
ब्रह्मोवाच अवश्यमेव भोक्तव्यं कालेनापादितं च यत् । शुभं वाप्यशुभं वापि दैवं कोऽतिक्रमेत्पुनः
ब्रह्मा म्हणाला: काळाने जे घडवलं आहे, ते सुख असो वा दुःख, नक्कीच भोगावं लागतं; दैवाला कोणही ओलांडू शकत नाही.
देहवान्सुखदुःखानां भोक्ता नैवात्र संशयः । यथा कालवशात्कृत्तं शिरो मे शम्भुना पुरा
ज्याचं शरीर आहे त्याला सुख-दुःख भोगावंच लागतं, यात शंका नाही; जसं पूर्वी माझं डोके शंकराने काळाच्या प्रभावाने छाटलं होतं.
तथैव लिङ्गपातश्च महादेवस्य शापतः । तथैवाद्य हरेर्मूर्धा पतितो लवणाम्भसि
त्याचप्रमाणे महादेवाच्या शापामुळे लिंगाचं पतन झालं; आणि आज हरिचं डोके खारट समुद्रात पडलं.
सहस्रभगसंप्राप्तिर्दुःखं चैव शचीपतेः । स्वर्गाद्भ्रंशस्तथा वासः कमले मानसे सरे
शचीपतीचे हजार तुकडे होणे, त्याचं दुःख, स्वर्गातून खाली पडणं, आणि कमळांनी भरलेल्या मानस सरोवरात राहणं—हे सगळं घडलंच.
एते दुःखस्य भोक्तारः केन दुःखं न भुज्यते । संसारेऽस्मिन्महाभागास्तस्माच्छोकं त्यजन्तु वै
हे सर्वजण दुःख भोगणारे आहेत—या जगात कोणाला दुःख येत नाही? म्हणून, हे भाग्यवानांनो, त्यांनी शोक सोडावा.
चिन्तयन्तु महामायां विद्यादेवीं सनातनीम् । सा विधास्यति नः कार्यं निर्गुणा प्रकृतिः परा
त्यांनी महा-माया, सनातन विद्या-देवी यांचा मनन करावा; ती निर्गुण, श्रेष्ठ प्रकृती आपले कार्य साधून देईल.
ब्रह्मविद्यां जगद्धात्रीं सर्वेषां जननीं तथा । यया सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्
ती ब्रह्मविद्या आहे, जगाचा आधार आहे, सर्वांची जननी आहे; जिने हे संपूर्ण त्रैलोक्य, चराचर, व्यापले आहे.
सूत उवाच इत्युक्त्वा वै सुरान्वेधा निगमानादिदेश ह । देहयुक्तान्स्थितानग्रे सुरकार्यार्थसिद्धये
सूतम्हणाले: असे म्हणून, ब्रह्मदेवाने देवांना सांगितले आणि समोर उभ्या असलेल्या देहधारी वेदांना देवकार्य सिद्धीसाठी आज्ञा दिली.
ब्रह्मोवाच स्तुवन्तु परमां देवीं ब्रह्मविद्यां सनातनीम् । गूढाङ्गीं च महामायां सर्वकार्यार्थसाधनीम्
ब्रह्मा म्हणाले: परम देवी, सनातन ब्रह्मविद्या, गूढांग असलेली महा-माया, सर्व कार्य साधणारी—तिची स्तुती करा.
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वेदाः सर्वाङ्गसुन्दराः । तुष्टुवुर्ज्ञानगम्यां तां महामायां जगत्स्थिताम्
त्यांचे शब्द ऐकून, सर्वांगसुंदर वेदांनी त्या ज्ञानाने जाणता येणाऱ्या, जगाला धारण करणाऱ्या महा-मायेची स्तुती केली.
वेदा ऊचुः नमो देवि महामाये विश्वोत्पत्तिकरे शिवे । निर्गुणे सर्वभूतेशि मातः शङ्करकामदे
वेद म्हणाले: नमस्कार देवी, महा-माये, विश्वाची उत्पत्ती करणारी, शुभे, निर्गुणे, सर्व भूतांची अधीश्वरी, माता, शंकराची इच्छा पूर्ण करणारी.
त्वं भूमिः सर्वभूतानां प्राणाः प्राणवतां तथा । धीः श्रीः कान्तिः क्षमा शान्तिः श्रद्धा मेधा धृतिः स्मृतिः
तू सर्व प्राण्यांची पृथ्वी आहेस, प्राणवंतांची प्राणशक्ती आहेस; तू बुद्धी, श्री, कांती, क्षमा, शांती, श्रद्धा, मेधा, धैर्य आणि स्मरणशक्ती आहेस.
त्वमुद्गीथेऽर्धमात्रासि गायत्री व्याहृतिस्तथा । जया च विजया धात्री लज्जा कीर्तिः स्पृहा दया
तू उद्गीथातील अर्धमात्रा आहेस, गायत्री आहेस, व्याहृती आहेस; तू जय, विजय, धात्री, लज्जा, कीर्ती, स्पृहा आणि दया आहेस.
त्वां संस्तुमोऽम्ब भुवनत्रयसंविधान- दक्षां दयारसयुतां जननीं जनानाम् । विद्यां शिवां सकललोकहितां वरेण्यां वाग्बीजवासनिपुणां भवनाशकर्त्रीम्
आम्ही तुझी स्तुती करतो, आई, त्रैलोक्याची व्यवस्था करणारी, दयारसाने परिपूर्ण, सर्वांची जननी, विद्या, शुभ, सर्व लोकांचे कल्याण करणारी, श्रेष्ठ, वाणीच्या बीजाची जाणकार, भय नष्ट करणारी.
ब्रह्मा हरः शौरिसहस्रनेत्र- वाग्वह्निसूर्या भुवनाधिनाथाः । ते त्वत्कृताः सन्ति ततो न मुख्या माता यतस्त्वं स्थिरजङ्गमानाम्
ब्रह्मा, हर, शौरि, सहस्त्रनेत्री, वाणीचे अधिपती, अग्नी, सूर्य आणि सर्व लोकांचे अधिपती—हे सर्व तुझ्यामुळेच आहेत, म्हणून ते मुख्य नाहीत, कारण तू स्थिर आणि जंगम सर्वांची माता आहेस.
सकलभुवनमेतत्कर्तुकामा यदा त्वं सृजसि जननि देवान्विष्णुरुद्राजमुख्यान् । स्थितिलयजननं तैः कारयस्येकरूपा न खलु तव कथंचिद्देवि संसारलेशः
आई, जेव्हा तू सर्व भुवनांची सृष्टी करायची इच्छा करतेस, तेव्हा तू देवांना—विश्णू, रुद्र यांसह—उत्पन्न करतेस; त्यांच्या द्वारे सृष्टी, स्थिती आणि लय घडवतेस, तरी तू एकच आहेस—देवी, तुझ्यात संसाराचा लवलेशही नाही.
न ते रूपं वेत्तुं सकलभुवने कोऽपि निपुणो न नाम्नां संख्यां ते कथितुमिह योग्योऽस्ति पुरुषः । यदल्पं कीलालं कलयितुमशक्तः स तु नरः कथं पारावाराकलनचतुरः स्यादृतमतिः
संपूर्ण भुवनांत तुझं रूप ओळखण्याइतका कुशल कोण आहे? तुझ्या नावांची संख्या सांगण्यास योग्य असा मनुष्य नाही. जो एव्हढंसं देखील समजू शकत नाही, तो कितीही बुद्धिमान असला तरी समुद्राची मोजदाद कशी करील?
न देवानां मध्ये भगवति तवानन्तविभवं विजानात्येकोऽपि त्वमिह भुवनैकासि जननी । कथं मिथ्या विश्वं सकलमपि चैका रचयसि प्रमाणं त्वेतस्मिन्निगमवचनं देवि विहितम्
देवतांमध्ये, भगवती, तुझ्या अनंत सामर्थ्यांना एकही जाणणारा नाही; तूच या जगाची एकमेव जननी आहेस. एकटी असूनही हे सर्व मायेचं विश्व कसं निर्माण करतेस? याचं प्रमाण वेदवचनांत सांगितलं आहे.
निरीहैवासि त्वं निखिलजगतां कारणमहो चरित्रं ते चित्रं भगवति मनो नो व्यथयति । कथंकारं वाच्यः सकलनिगमागोचरगुण- प्रभावः स्वं यस्मात्स्वयमपि न जानासि परमम्
तू इच्छाशून्य असूनही सर्व जगाची कारणीभूत आहेस—हे भगवती, तुझे आचरण किती अद्भुत आहे, आमचं मन त्याने व्याकुळ होत नाही. तुझे गुण आणि सामर्थ्य, जे सर्व वेदांच्या पलीकडचे आहेत, त्यांचं वर्णन कसं करावं? कारण तूच तुझ्या सर्वोच्च स्वरूपाला ओळखत नाहीस.
न किं जानासि त्वं जननि मधुजिन्मौलिपतनं ॥ शिवे किं वा ज्ञात्वा विविदिषसि शक्तिं मधुजितः । हरेः किं वा मातर्दुरितततिरेषा बलवती
आई, तुला मधुजिताच्या मुकुटाचा पतन माहीत नाही का? की, हे शुभे, तुला माहीत असूनही मधुजिताची शक्ती तपासायची आहे? की, आई, हरिच्या या संकटाची शक्ती फार मोठी आहे?