वाराहश्च किशोरश्च दैत्यौ परमदारुणौ । मल्लौ तावेव सञ्जातौ ख्यातौ चाणूरमुष्टिकौ
वाराह आणि किशोर हे दोन्ही भीषण दैत्य पुढे कुस्तीगीर म्हणून जन्मले आणि चाणूर व मुष्टिक या नावांनी प्रसिद्ध झाले.
दितिपुत्रस्तथारिष्टो गजः कुवलयाभिधः । बलिपुत्री बकी ख्याता बकस्तदनुजः स्मृतः
दितीचा मुलगा अरिष्ट, कुबलय नावाचा हत्ती, बळीची मुलगी बकी आणि तिचा भाऊ बक — हे सर्व त्या नावांनी ओळखले जाऊ लागले.
यमो रुद्रस्तथा कामः क्रोधश्चैव चतुर्थकः । तेषामंशैस्तु सञ्जातो द्रोणपुत्रो महाबलः
यम, रुद्र, काम आणि क्रोध — या चौघांच्या अंशातून द्रोणाचा बलवान मुलगा जन्माला आला.
अंशावतरणे पूर्वं दैतेया राक्षसास्तथा । जाताः सर्वे सुरांशास्ते क्षितिभारावतारणे
पूर्वी अंशावतार झाल्यावर दैत्य आणि राक्षस हे सर्व देवांच्या अंशातून पृथ्वीवरील भार कमी करण्यासाठी जन्मले.
एतेषां कथितं राजन्नंशावतरणं नृप । सुराणां चासुराणां च पुराणेषु प्रकीर्तितम्
राजा, या सर्व अंशावतारांची कथा तुला सांगितली, जी पुराणांत देव आणि असुर यांच्याविषयी प्रसिद्ध आहे.
यदा ब्रह्मादयो देवाः प्रार्थनार्थं हरिं गताः । हरिणा च तदा दत्तौ केशौ खलु सितासितौ
जेव्हा ब्रह्मा आणि इतर देव प्रार्थनेसाठी हरिकडे गेले, तेव्हा हरिने त्यांना दोन केस दिले — एक काळा आणि एक पांढरा.
श्यामवर्णस्ततः कृष्णः श्वेतः सङ्कर्षणस्तथा । भारावतारणार्थं तौ जातौ देवांशसम्भवौ
त्यातून कृष्ण काळ्या वर्णाचा आणि संकर्षण पांढऱ्या वर्णाचा जन्मला; हे दोघेही देवांच्या अंशातून पृथ्वीवरील भार कमी करण्यासाठी आले.
अंशावतरणं चैतच्छृणोति भक्तिभावतः । सर्वपापविनिर्मुक्तो मोदते स्वजनैर्वृतः
जो कोणी हा अंशावताराचा इतिहास भक्तिभावाने ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि आपल्या लोकांत आनंदाने वावरतो.
कंसं प्रति योगमायावाक्यम् व्यास उवाच हतेषु षट्सु पुत्रेषु देवक्या औग्रसेनिना । सप्तमे पतिते गर्भे वचनान्नारदस्य च
व्यास म्हणाले: कंसाने देवकीचे सहा पुत्र मारल्यानंतर, सातव्या गर्भाच्या वेळी, नारदाच्या सांगण्यावरून,
अष्टमस्य च गर्भस्य रक्षणार्थमतन्द्रितः । प्रयत्नमकरोद्राजा मरणं स्वं विचिन्तयन्
आठव्या गर्भाचे रक्षण व्हावे म्हणून राजा कंस अत्यंत दक्ष राहिला आणि आपला मृत्यू आठवत सतत प्रयत्न करू लागला.
समये देवकीगर्भे प्रवेशमकरोद्धरिः । अंशेन वसुदेवे तु समागत्य यथाक्रमम्
योग्य वेळी हरिने देवकीच्या गर्भात प्रवेश केला आणि अंशाने वसुदेवामध्येही योग्य क्रमाने प्रवेश केला.
तदेयं योगमाया च यशोदायां यथेच्छया । प्रवेशमकरोद्देवी देवकार्यार्थसिद्धये
हीच योगमाया, आपल्या इच्छेने, यशोदेच्या गर्भात देवकार्य सिद्धीसाठी प्रवेशली.
रोहिण्यास्तनयो रामो गोकुले समजायत । यतः कंसभयोद्विग्ना संस्थिता सा च कामिनी
रोहिणीचा मुलगा राम गोकुळात जन्मला, कारण कंसाच्या भीतीने ती तेथे आश्रयाला राहिली होती.
कारागारे ततः कंसो देवकीं देवसंस्तुताम् । स्थापयामास रक्षार्थं सेवकान्समकल्पयत्
नंतर कंसाने देवतांनी स्तुती केलेली देवकीला कारागृहात ठेवले आणि तिच्या रक्षणासाठी सेवक नेमले.
वसुदेवस्तु कामिन्याः प्रेमतन्तुनियन्त्रितः । पुत्रोत्पत्तिं च सञ्चिन्त्य प्रविष्टः सह भार्यया
वसुदेव पत्नीवरील प्रेमाच्या बंधनात बांधला गेला, पुत्रप्राप्तीचा विचार करत तो तिच्यासोबत प्रवेशला.
देवकीगर्भगो विष्णुर्देवकार्यार्थसिद्धये । संस्तुतोऽमरसङ्घैश्च व्यवर्धत यथाक्रमम्
देवकार्य साधण्यासाठी देवकीच्या गर्भात गेलेला विष्णू, अमरांच्या समूहांनी स्तुती केला गेला आणि योग्य वेळी वाढत गेला.
सञ्जाते दशमे तत्र मासेऽथ श्रावणे शुभे । प्राजापत्यर्क्षसंयुक्ते कृष्णपक्षेऽष्टमीदिने
दहावा महिना आला, शुभ श्रावण महिना, प्रजापती नक्षत्र असलेला कृष्णपक्षातील अष्टमीचा दिवस आला.
कंसस्तु दानवान्सर्वानुवाच भयविह्वलः । रक्षणीया भवद्भिश्च देवकी गर्भमन्दिरे
कंस भीतीने व्याकुळ होऊन सर्व दानवांना म्हणाला: 'तुम्ही सर्वांनी देवकीला गर्भगृहात नीट पहारा द्यावा.'
अष्टमो देवकीगर्भः शत्रुर्मे प्रभविष्यति । रक्षणीयः प्रयत्नेन मृत्युरूपः स बालकः
देवकीच्या पोटी असलेला आठवा मुलगा माझा शत्रू होईल, तो फार सामर्थ्यवान असेल; तो मुलगा म्हणजेच मृत्यूचे रूप आहे, म्हणून त्याची काळजीपूर्वक राखण केली पाहिजे.
हत्वैनं बालकं दैत्याः सुखं स्वप्स्यामि मन्दिरे । निवृत्तिवर्जिते दुःखे नाशिते चाष्टमे सुते
त्या मुलाला मारल्यानंतर, दानवांनो, मी माझ्या राजमहलात निर्धास्तपणे झोपेन; आठव्या मुलाच्या भीतीमुळे जे दुःख होते, ते नाहीसे होईल.
खड्गप्रासधराः सर्वे तिष्ठन्तु धृतकार्मुकाः । निद्रातन्द्राविहीनाश्च सर्वत्र निहितेक्षणाः
तुम्ही सर्वजण तलवार, भाले आणि धनुष्य घेऊन तयार राहा; झोप किंवा थकवा न येता, सर्वत्र दक्षतेने पहारा द्या.
व्यास उवाच इत्यादिश्यासुरगणान् कृशोऽतिभयविह्वलः । मन्दिरं स्वं जगामाशु न लेभे दानवः सुखम्
व्यास म्हणाले: अशा प्रकारे असुरांना आज्ञा देऊन, फारच घाबरलेला आणि कृश झालेला तो दानव पटकन आपल्या महालात गेला, पण तिथे त्याला काहीच सुख मिळाले नाही.
निशीथे देवकी तत्र वसुदेवमुवाच ह । किं करोमि महाराज प्रसवावसरो मम
मध्यरात्री देवकीने तिथे वसुदेवाला विचारले: 'राजा, मी काय करू? माझ्या प्रसूतीची वेळ आली आहे.'
बहवो रक्षपालाश्च तिष्ठन्त्यत्र भयानकाः । नन्दपत्न्या मया सार्धं कृतोऽस्ति समयः पुरा
इथे अनेक भयंकर रक्षक उभे आहेत; पूर्वी मी नंदाच्या पत्नीशी एक करार केला आहे.
प्रेषितव्यस्त्वया पुत्रो मन्दिरे मम मानिनि । पालयिष्याम्यहं तत्र तवातिमनसा किल
तू माझा मुलगा माझ्या घरी पाठव, मी त्याची तिथे मनापासून काळजी घेईन.
अपत्यं ते प्रदास्यामि कंसस्य प्रत्ययाय वै । किं कर्तव्यं प्रभो चात्र विषमे समुपस्थिते
मी तुला एक मूल देईन, जे कंसाला दाखवता येईल; या कठीण प्रसंगात काय करावे, प्रभो, ते सांग.
व्यत्ययः सन्ततेः शौरे कथं कर्तुं क्षमो भवेः । दूरे तिष्ठस्व कान्ताद्य लज्जा मेऽतिदुरत्यया
शौरी, संततीची अदलाबदल कशी करशील? प्रिय, तू आता माझ्यापासून दूर राहा, कारण मला फार लाज वाटते.
परावृत्य मुखं स्वामिन्नन्यथा किं करोम्यहम् । इत्युक्त्वा तं महाभागं देवकी देवसम्मतम्
माझ्या स्वामी, तोंड वळवून घे; मी दुसरे काय करू? असे म्हणून देवकी, जी देवांना मान्य होती, त्या पुण्यवानाला म्हणाली.
बालकं सुषुवे तत्र निशीथे परमाद्भुतम् । तं दृष्ट्वा विस्मयं प्राप देवकी बालकं शुभम्
मग देवकीने तिथे मध्यरात्री एक अद्भुत असा मुलगा जन्माला घातला; तो शुभ मुलगा पाहून देवकी आश्चर्यचकित झाली.
पतिं प्राह महाभागा हर्षोत्कुल्लकलेवरा । पश्य पुत्रमुखं कान्त दुर्लभं हि तव प्रभो
ती पुण्यवती आनंदाने भरलेल्या देहाने पतीला म्हणाली: 'कांता, बघ, तुझ्या मुलाचे मुख; हे फार दुर्मिळ आहे, प्रभो.'