समुद्रः शन्तनुः प्रोक्तो गङ्गा भार्या मता बुधैः । देवकस्तु समाख्यातो गन्धर्वपतिरागमे
शांतनू हा समुद्राचा अंश म्हणून सांगितला जातो आणि त्याची पत्नी गंगा, तिला विद्वानांनी ओळखले आहे. देवक हा शास्त्रात गंधर्वांचा स्वामी म्हणून प्रसिद्ध आहे.
वसुर्भीष्मो विराटस्तु मरुद्गण इति स्मृतः । अरिष्टस्य सुतो हंसो धृतराष्ट्रः प्रकीर्तितः
भीष्म हा वसुंचा अंश होता, विराट हा मरुतांचा अंश म्हणून ओळखला जातो. धृतराष्ट्र हा अरिष्टाचा पुत्र हंस म्हणून प्रसिद्ध आहे.
मरुद्गणः कृपः प्रोक्तः कृतवर्मा तथापरः । दुर्योधनः कलेरंशः शकुनिं विद्धि द्वापरम्
कृप हा मरुतांचा अंश आहे, तसेच कृतवर्माही. दुर्योधन हा कलीचा अंश आहे आणि शकुनी हा द्वापराचा अंश आहे हे जाण.
सोमपुत्रः सुवर्चाख्यः सोमप्ररुरुदाहृतः । पावकांशो धृष्टद्युम्नः शिखण्डी राक्षसस्तथा
सोमाचा पुत्र सुवर्चा, ज्याला सोमप्ररु म्हणतात; धृष्टद्युम्न हा पावकाचा अंश आहे आणि शिखंडी हा राक्षस आहे.
सनत्कुमारस्यांशस्तु प्रद्युम्नः परिकीर्तितः । द्रुपदो वरुणस्यांशो द्रौपदी च रमांशजा
प्रद्युम्न हा सनत्कुमाराचा अंश मानला जातो; द्रुपद हा वरुणाचा अंश आहे आणि द्रौपदी ही लक्ष्मीचा अंश आहे.
द्रौपदीतनयाः पञ्च विश्वेदेवांशजाः स्मृताः । कुन्तिः सिद्धिर्धृतिर्माद्री मतिर्गान्धारराजजा
द्रौपदीचे पाच पुत्र हे विश्वदेवांचे अंश म्हणून ओळखले जातात. कुंती ही सिद्धी, धृती ही मद्री, आणि गांधारराजाची कन्या ही मती आहे.
कृष्णपत्न्यस्तथा सर्वा देववाराङ्गनाः स्मृताः । राजानश्च तथा सर्वे असुराः शक्रनोदिताः
कृष्णाच्या सर्व पत्नी या देवांगना म्हणून ओळखल्या जातात आणि सर्व राजे हे इंद्राने पाठवलेले असुर आहेत.
हिरण्यकशिपोरंशः शिशुपाल उदाहृतः । विप्रचित्तिर्जरासन्धः शल्यः प्रह्लाद इत्यपि
शिशुपाल हा हिरण्यकशिपूचा अंश आहे; जरासंध हा विप्रचित्ती, शल्य हा प्रह्लाद आहे.
कालनेमिस्तथा कंसः केशी हयशिरास्तथा । अरिष्टो बलिपुत्रस्तु ककुद्मी गोकुले हतः
कालनेमि, कंस, केशी आणि हयशिर या सर्वांचा उल्लेख आहे; अरिष्ट हा बलीचा पुत्र आहे आणि ककुद्मी गोळीत मारला गेला.
अनुह्लादो धृष्टकेतुर्भगदत्तोऽथ बाष्कलः । लम्बः प्रलम्बः सञ्जातः खरोऽसौ धेनुकोऽभवत्
अनुह्लाद हा धृष्टकेतू, भगदत्त हा बाष्कल, लांबा आणि प्रलांबा जन्मले, खर हा धेनुक झाला.
वाराहश्च किशोरश्च दैत्यौ परमदारुणौ । मल्लौ तावेव सञ्जातौ ख्यातौ चाणूरमुष्टिकौ
वाराह आणि किशोर हे दोन्ही भीषण दैत्य पुढे कुस्तीगीर म्हणून जन्मले आणि चाणूर व मुष्टिक या नावांनी प्रसिद्ध झाले.
दितिपुत्रस्तथारिष्टो गजः कुवलयाभिधः । बलिपुत्री बकी ख्याता बकस्तदनुजः स्मृतः
दितीचा मुलगा अरिष्ट, कुबलय नावाचा हत्ती, बळीची मुलगी बकी आणि तिचा भाऊ बक — हे सर्व त्या नावांनी ओळखले जाऊ लागले.
यमो रुद्रस्तथा कामः क्रोधश्चैव चतुर्थकः । तेषामंशैस्तु सञ्जातो द्रोणपुत्रो महाबलः
यम, रुद्र, काम आणि क्रोध — या चौघांच्या अंशातून द्रोणाचा बलवान मुलगा जन्माला आला.
अंशावतरणे पूर्वं दैतेया राक्षसास्तथा । जाताः सर्वे सुरांशास्ते क्षितिभारावतारणे
पूर्वी अंशावतार झाल्यावर दैत्य आणि राक्षस हे सर्व देवांच्या अंशातून पृथ्वीवरील भार कमी करण्यासाठी जन्मले.
एतेषां कथितं राजन्नंशावतरणं नृप । सुराणां चासुराणां च पुराणेषु प्रकीर्तितम्
राजा, या सर्व अंशावतारांची कथा तुला सांगितली, जी पुराणांत देव आणि असुर यांच्याविषयी प्रसिद्ध आहे.
यदा ब्रह्मादयो देवाः प्रार्थनार्थं हरिं गताः । हरिणा च तदा दत्तौ केशौ खलु सितासितौ
जेव्हा ब्रह्मा आणि इतर देव प्रार्थनेसाठी हरिकडे गेले, तेव्हा हरिने त्यांना दोन केस दिले — एक काळा आणि एक पांढरा.
श्यामवर्णस्ततः कृष्णः श्वेतः सङ्कर्षणस्तथा । भारावतारणार्थं तौ जातौ देवांशसम्भवौ
त्यातून कृष्ण काळ्या वर्णाचा आणि संकर्षण पांढऱ्या वर्णाचा जन्मला; हे दोघेही देवांच्या अंशातून पृथ्वीवरील भार कमी करण्यासाठी आले.
अंशावतरणं चैतच्छृणोति भक्तिभावतः । सर्वपापविनिर्मुक्तो मोदते स्वजनैर्वृतः
जो कोणी हा अंशावताराचा इतिहास भक्तिभावाने ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि आपल्या लोकांत आनंदाने वावरतो.
कंसं प्रति योगमायावाक्यम् व्यास उवाच हतेषु षट्सु पुत्रेषु देवक्या औग्रसेनिना । सप्तमे पतिते गर्भे वचनान्नारदस्य च
व्यास म्हणाले: कंसाने देवकीचे सहा पुत्र मारल्यानंतर, सातव्या गर्भाच्या वेळी, नारदाच्या सांगण्यावरून,
अष्टमस्य च गर्भस्य रक्षणार्थमतन्द्रितः । प्रयत्नमकरोद्राजा मरणं स्वं विचिन्तयन्
आठव्या गर्भाचे रक्षण व्हावे म्हणून राजा कंस अत्यंत दक्ष राहिला आणि आपला मृत्यू आठवत सतत प्रयत्न करू लागला.
समये देवकीगर्भे प्रवेशमकरोद्धरिः । अंशेन वसुदेवे तु समागत्य यथाक्रमम्
योग्य वेळी हरिने देवकीच्या गर्भात प्रवेश केला आणि अंशाने वसुदेवामध्येही योग्य क्रमाने प्रवेश केला.
तदेयं योगमाया च यशोदायां यथेच्छया । प्रवेशमकरोद्देवी देवकार्यार्थसिद्धये
हीच योगमाया, आपल्या इच्छेने, यशोदेच्या गर्भात देवकार्य सिद्धीसाठी प्रवेशली.
रोहिण्यास्तनयो रामो गोकुले समजायत । यतः कंसभयोद्विग्ना संस्थिता सा च कामिनी
रोहिणीचा मुलगा राम गोकुळात जन्मला, कारण कंसाच्या भीतीने ती तेथे आश्रयाला राहिली होती.
कारागारे ततः कंसो देवकीं देवसंस्तुताम् । स्थापयामास रक्षार्थं सेवकान्समकल्पयत्
नंतर कंसाने देवतांनी स्तुती केलेली देवकीला कारागृहात ठेवले आणि तिच्या रक्षणासाठी सेवक नेमले.
वसुदेवस्तु कामिन्याः प्रेमतन्तुनियन्त्रितः । पुत्रोत्पत्तिं च सञ्चिन्त्य प्रविष्टः सह भार्यया
वसुदेव पत्नीवरील प्रेमाच्या बंधनात बांधला गेला, पुत्रप्राप्तीचा विचार करत तो तिच्यासोबत प्रवेशला.
देवकीगर्भगो विष्णुर्देवकार्यार्थसिद्धये । संस्तुतोऽमरसङ्घैश्च व्यवर्धत यथाक्रमम्
देवकार्य साधण्यासाठी देवकीच्या गर्भात गेलेला विष्णू, अमरांच्या समूहांनी स्तुती केला गेला आणि योग्य वेळी वाढत गेला.
सञ्जाते दशमे तत्र मासेऽथ श्रावणे शुभे । प्राजापत्यर्क्षसंयुक्ते कृष्णपक्षेऽष्टमीदिने
दहावा महिना आला, शुभ श्रावण महिना, प्रजापती नक्षत्र असलेला कृष्णपक्षातील अष्टमीचा दिवस आला.
कंसस्तु दानवान्सर्वानुवाच भयविह्वलः । रक्षणीया भवद्भिश्च देवकी गर्भमन्दिरे
कंस भीतीने व्याकुळ होऊन सर्व दानवांना म्हणाला: 'तुम्ही सर्वांनी देवकीला गर्भगृहात नीट पहारा द्यावा.'
अष्टमो देवकीगर्भः शत्रुर्मे प्रभविष्यति । रक्षणीयः प्रयत्नेन मृत्युरूपः स बालकः
देवकीच्या पोटी असलेला आठवा मुलगा माझा शत्रू होईल, तो फार सामर्थ्यवान असेल; तो मुलगा म्हणजेच मृत्यूचे रूप आहे, म्हणून त्याची काळजीपूर्वक राखण केली पाहिजे.
हत्वैनं बालकं दैत्याः सुखं स्वप्स्यामि मन्दिरे । निवृत्तिवर्जिते दुःखे नाशिते चाष्टमे सुते
त्या मुलाला मारल्यानंतर, दानवांनो, मी माझ्या राजमहलात निर्धास्तपणे झोपेन; आठव्या मुलाच्या भीतीमुळे जे दुःख होते, ते नाहीसे होईल.