ब्रह्मोवाच तव भागं करिष्यामो मखमध्ये यथा शृणु । तेन त्वं कुरु कार्यं नो विष्णुं बोधय माचिरम्
ब्रह्मदेव म्हणाले, 'यज्ञात तुझा वाटा आम्ही देऊ, ऐक. त्यासाठी आमचं काम कर आणि लवकर विष्णूंना जागं कर.'
होमकर्मणि पार्श्वे च हविर्दानात्पतिष्यति । तत्ते भागं विजानीहि कुरु कार्यं त्वरान्विता
होमाच्या वेळी बाजूला जी आहुती पडेल, तीच तुझा हिस्सा आहे, हे जाण आणि आमचं काम लवकर कर.
सूत उवाच इत्युक्ता ब्रह्मणा वम्री धनुषोऽग्रं त्वरान्विता । चखाद संस्थितं भूमौ विमुक्ता ज्या तदाभवत्
सूतेने सांगितलं, 'ब्रह्मदेवांनी असं सांगितल्यावर वाळवीने पटकन जमिनीवर असलेलं धनुष्याचं टोक खाल्लं आणि मग धनुष्याची दोरी सुटली.'
प्रत्यञ्जायां विमुक्तायां मुक्ता कोटिस्तथोत्तरा । शब्दः समभवद्घोरस्तेन त्रस्ताः सुरास्तदा
ज्या क्षणी धनुष्याची दोरी सुटली आणि टोक वर उडालं, तेव्हा एक भयंकर आवाज झाला आणि त्या आवाजाने सर्व देव घाबरले.
ब्रह्माण्डं क्षुभितं सर्वं वसुधा कम्पिता तदा । समुद्राश्च समुद्विग्नास्त्रेसुश्च जलजन्तवः
संपूर्ण ब्रह्मांड हललं, पृथ्वी थरथरली, समुद्र अस्वस्थ झाले आणि जलचर घाबरून गेले.
ववुर्वातास्तथा चोग्राः पर्वताश्च चकम्पिरे । उल्कापाता महोत्पाता बभूवुर्दुःखशंसिनः
तेव्हा प्रचंड वारे वाहू लागले, पर्वत हलले, उल्का पडू लागल्या आणि मोठ्या अशुभ चिन्हांचा उदय झाला.
दिशो घोरतराश्चासन्सूर्योऽप्यस्तंगतोऽभवत् । चिन्तामापुः सुराः सर्वे किं भविष्यति दुर्दिने
दिशा आणखी भयंकर झाल्या आणि सूर्यसुद्धा मावळला; सर्व देवांना काळजीने ग्रासले, या भयंकर दिवशी काय होईल याची चिंता त्यांना लागली.
एवं चिन्तयतां तेषां मूर्धा विष्णोः सकुण्डलः । गतः समुकुटः क्वापि देवदेवस्य तापसाः
देवगण असेच विचार करत असताना, कानात कुंडले आणि मुकुट असलेले विष्णूंचे डोके कुठेतरी अदृश्य झाले, हे ऐका तपस्वींनो, देवांचा देव असलेल्या प्रभूचे डोके नाहीसे झाले.
अन्धकारे तदा घोरे शान्ते ब्रह्महरौ तदा । शिरोहीनं शरीरं तु ददृशाते विलक्षणम्
त्या भयंकर अंधारात, ब्रह्मा आणि शंकर शांत होते, तेव्हा त्यांनी विष्णूंचे डोके नसलेले शरीर पाहिले, जे अगदी वेगळे आणि विचित्र दिसत होते.
दृष्ट्वा कबन्धं विष्णोस्ते विस्मिताः सुरसत्तमाः । चिन्तासागरमग्नाश्च रुरुदुः शोककर्शिताः
विष्णूंचे फक्त धड पाहून श्रेष्ठ देव चकित झाले; ते दुःखाच्या समुद्रात बुडाले आणि शोकाने व्याकुळ होऊन रडू लागले.
हा नाथ किं प्रभो जातमत्यद्भुतममानुषम् । वैशसं सर्वदेवानां देवदेव सनातन
हाय नाथा! प्रभो, हे काय घडले? हे तर अतिशय अद्भुत आणि मानवाला न पेलणारे आहे; हे सर्व देवांसाठी मोठे संकट आहे, सनातन देवाधिदेव!
मायेयं कस्य देवस्य यया तेऽद्य शिरो हृतम् । अच्छेद्यस्त्वमभेद्योऽसि अप्रदाह्योऽसि सर्वदा
ही माया कोणत्या देवाची आहे, की आज तुझं डोके हरपलं? तू तर कायमच न कापता येणारा, न मोडता येणारा, न जाळता येणारा आहेस.
एवं गते त्वयि विभो मरिष्यन्ति च देवताः । कीदृशस्त्वयि नः स्नेहः स्वार्थेनैव रुदामहे
हे प्रभो, तुझी ही अवस्था पाहून देवांचा विनाश होईल. आपला तुझ्यावरचा प्रेम कसा आहे, की आपण फक्त आपल्या स्वार्थासाठी रडतो?
नायं विघ्नः कृतो दैत्यैर्न यक्षैर्न च राक्षसैः । देवैरेव कृतः कस्य दूषणं च रमापते
हे विघ्न दैत्यांनी, यक्षांनी किंवा राक्षसांनी केलेले नाही; हे तर देवांनीच घडवले आहे. हे लक्ष्मीपती, याला जबाबदार कोण?
पराधीनाः सुराः सर्वे किं कुर्मः क्व व्रजाम च । शरणं नैव देवेश सुराणां मूढचेतसाम्
सर्व देव असहाय्य झाले आहेत—आता आपण काय करायचं आणि कुठे जावं? हे देवाधिदेव, मूढ मनाच्या देवांना कुठेच आश्रय नाही.
न चैषा सात्त्विकी माया राजसी न च तामसी । यया छिन्नं शिरस्तेऽद्य मायेशस्य जगद्गुरोः
ही माया न सत्त्वगुणाची आहे, न रजोगुणाची, न तमोगुणाची; आज ज्या मायेश्वर जगद्गुरूचं डोके छाटलं गेलं, ती अशी कोणती माया आहे?
क्रन्दमानांस्तदा दृष्ट्वा देवाञ्छिवपुरोगमान् । बृहस्पतिस्तदोवाच शमयन्वेदवित्तमः
शिवाच्या पुढाकाराने सर्व देव रडताना बघून, वेदांचा जाणकार बृहस्पती त्यांना शांत करण्यासाठी बोलला.
रुदितेन महाभागाः क्रन्दितेन तथापि किम् । उपायश्चात्र कर्तव्यः सर्वथा बुद्धिगोचरः
महाभागांनो, रडून किंवा आक्रोश करून काय उपयोग? आपल्याला समजेल असा काही उपाय शोधायलाच हवा.
दैवं पुरुषकारश्च देवेश सदृशावुभौ । उपायश्च विधातव्यो दैवात्फलति सर्वथा
हे देवाधिदेव, दैव आणि पुरुषार्थ हे दोन्ही सारखेच आहेत; काहीतरी उपाय करायलाच हवा, कारण सर्व काही शेवटी दैवावरच घडतं.
इन्द्र उवाच दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् । विष्णोरपि शिरश्छिन्नं सुराणां चैव पश्यताम्
इंद्र म्हणाला: मला दैवच श्रेष्ठ वाटतं; पुरुषार्थ व्यर्थ आहे. देवांच्या डोळ्यांसमोरच विष्णूंचं डोके छाटलं गेलं.
ब्रह्मोवाच अवश्यमेव भोक्तव्यं कालेनापादितं च यत् । शुभं वाप्यशुभं वापि दैवं कोऽतिक्रमेत्पुनः
ब्रह्मा म्हणाला: काळाने जे घडवलं आहे, ते सुख असो वा दुःख, नक्कीच भोगावं लागतं; दैवाला कोणही ओलांडू शकत नाही.
देहवान्सुखदुःखानां भोक्ता नैवात्र संशयः । यथा कालवशात्कृत्तं शिरो मे शम्भुना पुरा
ज्याचं शरीर आहे त्याला सुख-दुःख भोगावंच लागतं, यात शंका नाही; जसं पूर्वी माझं डोके शंकराने काळाच्या प्रभावाने छाटलं होतं.
तथैव लिङ्गपातश्च महादेवस्य शापतः । तथैवाद्य हरेर्मूर्धा पतितो लवणाम्भसि
त्याचप्रमाणे महादेवाच्या शापामुळे लिंगाचं पतन झालं; आणि आज हरिचं डोके खारट समुद्रात पडलं.
सहस्रभगसंप्राप्तिर्दुःखं चैव शचीपतेः । स्वर्गाद्भ्रंशस्तथा वासः कमले मानसे सरे
शचीपतीचे हजार तुकडे होणे, त्याचं दुःख, स्वर्गातून खाली पडणं, आणि कमळांनी भरलेल्या मानस सरोवरात राहणं—हे सगळं घडलंच.
एते दुःखस्य भोक्तारः केन दुःखं न भुज्यते । संसारेऽस्मिन्महाभागास्तस्माच्छोकं त्यजन्तु वै
हे सर्वजण दुःख भोगणारे आहेत—या जगात कोणाला दुःख येत नाही? म्हणून, हे भाग्यवानांनो, त्यांनी शोक सोडावा.
चिन्तयन्तु महामायां विद्यादेवीं सनातनीम् । सा विधास्यति नः कार्यं निर्गुणा प्रकृतिः परा
त्यांनी महा-माया, सनातन विद्या-देवी यांचा मनन करावा; ती निर्गुण, श्रेष्ठ प्रकृती आपले कार्य साधून देईल.
ब्रह्मविद्यां जगद्धात्रीं सर्वेषां जननीं तथा । यया सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्
ती ब्रह्मविद्या आहे, जगाचा आधार आहे, सर्वांची जननी आहे; जिने हे संपूर्ण त्रैलोक्य, चराचर, व्यापले आहे.
सूत उवाच इत्युक्त्वा वै सुरान्वेधा निगमानादिदेश ह । देहयुक्तान्स्थितानग्रे सुरकार्यार्थसिद्धये
सूतम्हणाले: असे म्हणून, ब्रह्मदेवाने देवांना सांगितले आणि समोर उभ्या असलेल्या देहधारी वेदांना देवकार्य सिद्धीसाठी आज्ञा दिली.
ब्रह्मोवाच स्तुवन्तु परमां देवीं ब्रह्मविद्यां सनातनीम् । गूढाङ्गीं च महामायां सर्वकार्यार्थसाधनीम्
ब्रह्मा म्हणाले: परम देवी, सनातन ब्रह्मविद्या, गूढांग असलेली महा-माया, सर्व कार्य साधणारी—तिची स्तुती करा.
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वेदाः सर्वाङ्गसुन्दराः । तुष्टुवुर्ज्ञानगम्यां तां महामायां जगत्स्थिताम्
त्यांचे शब्द ऐकून, सर्वांगसुंदर वेदांनी त्या ज्ञानाने जाणता येणाऱ्या, जगाला धारण करणाऱ्या महा-मायेची स्तुती केली.