ततो दुन्दुभयो नेदुर्वादित्राणि च सस्वनुः । जयशब्दस्तु सर्वेषामुत्पन्नस्तत्र संसदि
तेव्हा नगारे वाजले आणि वाद्यांचा गजर झाला; तिथे जमलेल्या सर्वांच्या तोंडून विजयाच्या घोषणा उमटल्या.
प्रसाद्य कंसं प्रतिमोच्य देवकीं महायशाः शूरसुतस्तदानीम् । जगाम गेहं स्वजनानुवृत्तो नवोढया वीतभयस्तरस्वी
कंसाला प्रसन्न करून आणि देवकीची सुटका करून, शूराचा तेजस्वी पुत्र आपल्या लोकांसह आणि नववधूला घेऊन निर्धास्तपणे घरी गेला.
कंसेन देवकीप्रथमपुत्रवधवर्णनम् व्यास उवाच अथ काले तु सम्प्राप्ते देवकी देवरूपिणी । गर्भं दधार विधिवद्वसुदेवेन सङ्गता
कंसाने देवकीच्या पहिल्या पुत्राचा वध — व्यास म्हणतात: योग्य वेळ येताच, देवतेसारखी देवकी विधिपूर्वक वसुदेवाशी संग करून गर्भवती झाली.
पूर्णेऽथ दशमे मासे सुषुवे सुतमुत्तमम् । रूपावयवसम्पन्नं देवकी प्रथमं यदा
दहावा महिना पूर्ण होताच, देवकीने सुंदर आणि सर्व अंगांनी परिपूर्ण असा आपला पहिला पुत्र जन्माला घातला.
तदाऽऽह वसुदेवस्तां सत्यवाक्यानुमोदितः । भावित्वाच्च महाभागो देवकीं देवमातरम्
तेव्हा वसुदेव, सत्य वचनांना मान्यता देऊन, देवकी या देवमातेला विचारपूर्वक म्हणाला.
वरोरु समयं मे त्वं जानासि स्वसुतार्पणे । मोचिता त्वं महाभागे शपथेन मया तदा
सुंदर कटिप्रदेश असलेल्या प्रिये, आपली मुलं देण्याचा मी केलेला करार तुला माहीत आहे; त्या वेळी मी शपथेने तुला मुक्त केलं होतं.
इमं पुत्रं सुकेशान्ते दास्यामि भ्रातृसूनवे । (खले कंसे विनाशार्थं दैवे किं वा करिष्यसि ।)
हे सुंदर केस असलेलं बाळ मी तुझ्या भावाच्या मुलाला देईन; (दुष्ट कंसाचा नाश किंवा नियतीच्या विरोधात तू काय करणार?)
सर्वेषां किल जीवानां कालपाशानुवर्तिनाम् । भोक्तव्यं स्वकृतं कर्म शुभ वा यदि वाशुभम्
सर्व जीवांना, जे काळाच्या पाशात बांधलेले आहेत, त्यांना आपल्या कर्माचे फळ भोगावंच लागते, ते चांगलं असो वा वाईट.
प्रारब्धं सर्वथैवात्र जीवस्य विधिनिर्मितम् । देवक्युवाच स्वामिन् पूर्वं कृतं कर्म भोक्तव्यं सर्वथा नृभिः
प्रत्येक जीवासाठी जे प्रारब्ध ठरलंय, ते नक्कीच विधीने घडतं. देवकी म्हणाली: स्वामी, प्रत्येकाने पूर्वी केलेलं कर्म कोणत्याही परिस्थितीत भोगावंच लागतं.
तीर्थैस्तपोभिर्दानैर्वा किं न याति क्षयं हि तत् । लिखितो धर्मशास्त्रेषु प्रायश्चित्तविधिर्नृप
तीर्थयात्रा, तप किंवा दान यांमुळे ते का नाही नष्ट होत? कारण, राजन, धर्मशास्त्रात प्रायश्चित्ताची विधी सांगितली आहे.
पूर्वार्जितानां पापानां विनाशाय महात्मभिः । ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पगः
पूर्वजन्मी केलेल्या पापांचा नाश व्हावा म्हणून, मोठ्या मोठ्या संतांनी सांगितले आहे की, ब्राह्मणहत्यारा, सोनं चोरणारा, मद्यपान करणारा किंवा गुरूच्या पत्नीशी संबंध ठेवणारा देखील—
द्वादशाब्दव्रते चीर्णे शुद्धिं याति यतस्ततः । मन्वादिभिर्यथोद्दिष्टं प्रायश्चित्तं विधानतः
—बारा वर्षांचं व्रत पाळल्यावर शुद्ध होतो; म्हणून मनु व इतरांनी सांगितलेल्या नियमाप्रमाणे प्रायश्चित्त करावं.
तथा कृत्वा नरः पापान्मुच्यते वा न वानघ । विगीतवचनास्ते किं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः
पण असं केल्यावर माणूस खरंच पापमुक्त होतो का नाही, हे सांग, पापरहितांनो? सत्य जाणणारे ऋषी याबद्दल काय सांगतात?
याज्ञवल्क्यादयः सर्वे धर्मशास्त्रप्रवर्तकाः । भवितव्यं भवत्येव यद्येवं निश्चयः प्रभो
याज्ञवल्क्य वगैरे सर्व धर्मशास्त्र सांगणाऱ्यांनी असं ठरवलं की, जे व्हायचं ते नक्कीच होतं, हेच अंतिम सत्य आहे, प्रभो.
आयुर्वेदः स मिथ्यैव मन्त्रवादास्तथाखिलाः । उद्यमस्तु वृथा सर्वमेवं चेद्दैवनिर्मितम्
जर सगळं काही नशिबावरच अवलंबून असेल, तर आयुर्वेद खोटा, मंत्रपठण सुद्धा व्यर्थ, आणि कुठलाही प्रयत्न फुकाचा ठरेल.
भवितव्यं भवत्येव प्रवृत्तिस्तु निरर्थिका । अग्निष्टोमादिकं व्यर्थं नियतं स्वर्गसाधनम्
जे व्हायचं तेच होणार असेल, तर सगळे कर्म निरर्थक ठरतात; अग्निष्टोमासारख्या स्वर्ग मिळवून देणाऱ्या विधींचाही काही अर्थ राहत नाही.
यदा तदा प्रमाणं हि वृथैव परिभाषितम् । वितथे तत्प्रमाणे तु धर्मोच्छेदः कुतो न हि
असं असेल तर शास्त्राचं प्रमाणच निरुपयोगी ठरेल, आणि चर्चा सुद्धा व्यर्थ ठरेल; मग शास्त्रच खोटं ठरलं, तर धर्माचा नाश का होणार नाही?
उद्यमे च कृते सिद्धिः प्रत्यक्षेणैव साध्यते । तस्मादत्र प्रकर्तव्यः प्रपञ्चश्चित्तकल्पितः
पण जेव्हा प्रयत्न केला जातो, तेव्हा यश प्रत्यक्ष मिळतं; म्हणून या बाबतीत कृती करणं आवश्यक आहे, कारण हा सारा संसार मनाप्रमाणे घडतो.
यथायं बालकः क्षेमं प्राप्नोति मम पुत्रकः । मिथ्या यदि प्रकर्तव्यं वचनं शुभमिच्छता
जसं एखाद्याला आपल्या मुलासाठी शुभेच्छा द्याव्याशा वाटतात—'माझा मुलगा सुखरूप राहो'—जरी हे खरं नसलं, तरी चांगलं व्हावं म्हणून असं बोलावं.
न तत्र दूषणं किञ्चित्पवदन्ति मनीषिणः । वसुदेव उवाच निशामय महाभागे सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
यात काहीही दोष नाही, असं ज्ञानी लोक सांगतात. वसुदेव म्हणाले: ऐक, हे भाग्यवती, मी तुला खरं सांगतो.
उद्यमः खलु कर्तव्यः फलं दैववशानुगम् । त्रिविधानीह कर्माणि संसारेऽत्र पुराविदः
खरंच, प्रयत्न करणं आवश्यक आहे, पण फळ मात्र नशिबावरच अवलंबून असतं; या जगात प्राचीन ऋषींनी तीन प्रकारची कर्मे सांगितली आहेत.
प्रवदन्तीह जीवानां पुराणेष्वागमेषु च । सञ्चितानि च जीर्णानि प्रारब्धानि सुमध्यमे
पुराणे आणि आगम ग्रंथांमध्ये असं सांगितलं आहे की, जीवांना साठवलेली, संपलेली आणि सुरू झालेली अशी कर्मे असतात, हे श्रेष्ठ.
वर्तमानानि वामोरु विविधानीह देहिनाम् । शुभाशुभानि कर्माणि बीजभूतानि यानि च
अगदी आत्ता असलेली, वेगवेगळ्या प्रकारची, शुभ आणि अशुभ अशी कर्मेही देहधारकांना असतात, जी पुढील जन्माची बीजं बनतात, हे सुंदर कटिवाली.
बहुजन्मसमुत्थानि काले तिष्ठन्ति सर्वथा । पूर्वदेहं परित्यज्य जीवः कर्मवशानुगः
अनेक जन्मांतून आलेली ही कर्मे काही काळ तशीच राहतात; मग जीव जुना देह सोडून, आपल्या कर्मानुसार पुढे जातो.
स्वर्गं वा नरकं वापि प्राप्नोति स्वकृतेन वै । दिव्यं देहञ्च सम्प्राप्य यातनादेहमर्थजम्
स्वतःच्या कर्मामुळे तो स्वर्ग किंवा नरक मिळवतो, आणि दिव्य देह किंवा यातना भोगण्यासाठी मिळणारा देह प्राप्त करतो—
भुनक्ति विविधान् भोगान्स्वर्गे वा नरकेऽथवा । भोगान्ते च यदोत्पत्तेः समयस्तस्य जायते
—मग तो स्वर्गात किंवा नरकात वेगवेगळ्या प्रकारचे भोग भोगतो; आणि जेव्हा त्या भोगांचा काळ संपतो, तेव्हा पुढील जन्माची वेळ येते—
लिङ्गदेहेन सहितं जायते जीवसंज्ञितम् । तदैव सञ्चितेभ्यश्च कर्मभ्यः कर्मभिः पुनः
—तेव्हा तो सूक्ष्म देहासह पुन्हा जन्म घेतो, ज्याला जीव म्हणतात; आणि मग साठवलेल्या कर्मांमुळे पुन्हा त्या कर्मांचा अनुभव येतो—
योजयत्येव तं कालं कर्माणि प्राक्कृतानि च । देहेनानेन भाव्यानि शुभानि चाशुभानि च
—मग पुन्हा त्या काळाशी, आधी केलेल्या कर्मांशी त्याचं नातं जुळतं; आणि या देहाने तो शुभ किंवा अशुभ फळांचा अनुभव घेतो.
प्रारब्धानि च जीवेन भोक्तव्यानि सुलोचने । प्रायश्चित्तेन नश्यन्ति वर्तमानानि भामिनि
सुंदरी, जे प्रारब्ध कर्म आहे ते प्रत्येक जीवाला भोगावंच लागतं. सध्या केलेली कर्म प्रायश्चित्ताने नाहीशी होतात, हे लक्षात ठेव.
सञ्चितानि तथैवाशु यथार्थं विहितेन च । प्रारब्धकर्मणां भोगात्संक्षयो नान्यथा भवेत्
जशी योग्य कृतीने साठवलेली कर्म लवकर संपतात, तशीच प्रारब्ध कर्म मात्र भोगल्याशिवाय नाहीशी होत नाहीत.