तथैव देवताः सर्वाः कालपाशनियन्त्रिताः । हर्षशोकादयो भावा निद्रातन्द्रालसादयः
तसेच सर्व देवताही काळाच्या पाशाने बांधलेल्या आहेत; आनंद, दु:ख, झोप, आळस, थकवा हे भावही त्यांना व्यापतात.
सर्वेषां सर्वदा राजन्देहिनां देहसंश्रिताः । अमरा निर्जराः प्रोक्ता देवाश्च ग्रन्थकारकैः
राजा, हे सर्व भाव नेहमी सर्व देहधारींमध्ये असतात; शास्त्रकारांनी ज्यांना अमर, निर्जर, देव असे म्हटले आहे—
अभिधानतश्चार्थतो न ते नूनं तादृशाः क्वचित् । उत्पत्तिस्थितिनाशाख्या भावा येषां निरन्तरम्
नावाने आणि अर्थानेही, ते खरेच तसे नाहीत, कारण त्यांना नेहमी जन्म, स्थिती आणि नाश यांचा अनुभव येतो.
अमरास्ते कथं वाच्या निर्जराश्च कथं पुनः । कथं दुःखाभिभूता वा जायन्ते विबुधोत्तमाः
मग त्यांना अमर किंवा निर्जर कसे म्हणावे? श्रेष्ठ देवतांनाही दु:खाचा अनुभव कसा येतो?
कथं देवाश्च वक्तव्या व्यसने क्रीडनं कथम् । क्षणादुत्पत्तिनाशश्च दृश्यतेऽस्मिन्न संशयः
देवतांना संकटात खेळ करतात असे कसे म्हणावे? त्यांचा जन्म आणि नाश क्षणात घडतो—याबद्दल शंका नाही.
जलजानां च कीटानां मशकानां तथा पुनः । उपमा न कथं चैषामायुषोऽन्ते मराः स्मृताः
पाण्यातील प्राणी, किटक, माशी यांच्यासारखीच त्यांची आयुष्येही तशीच मानली जातात; आयुष्याच्या शेवटी त्यांनाही मरण पावलेलेच म्हणतात.
ततो वर्षायुषश्चापि शतवर्षायुषस्तथा । मनुष्या ह्यमरा देवास्तस्माद् ब्रह्मापरः स्मृतः
म्हणूनच काहींचे आयुष्य एक वर्षाचे, काहींचे शंभर वर्षांचे असते; माणसे मरणधर्मी, देव अमर, आणि त्याहून पुढे ब्रह्मा आहे असे मानले जाते.
रुद्रस्तथा तथा विष्णुः क्रमशश्च भवन्ति हि । नश्यन्ति क्रमशश्चैव वर्धन्ति चोत्तरोत्तरम्
रुद्र आणि विष्णु यांनाही आपापल्या क्रमाने असेच होते; तेही एकामागून एक नष्ट होतात आणि पुढचे पुढचे वाढत जातात.
नूनं देहवतो नाशो मृतस्योत्पत्तिरेव च । चक्रवद् भ्रमणं राजन् सर्वेषां नात्र संशयः
राजा, ज्यांच्याकडे देह आहे त्यांचा नाश निश्चितच आहे, आणि जे मरण पावले त्यांना पुन्हा जन्म मिळतोच. सर्व जीवांसाठी हा जन्ममरणाचा फेर म्हणजे एक चक्रच आहे—यात काहीच शंका नाही.
मोहजालावृतो जन्तुर्मुच्यते न कदाचन । मायायां विद्यमानायां मोहजालं न नश्यति
मोहाच्या जाळ्यात अडकलेला जीव कधीच सुटत नाही; कारण माया अस्तित्वात असताना हे मोहाचे जाळे नाहीसे होत नाही.
उत्पित्सुकाल उत्पत्तिः सर्वेषां नृप जायते । तथैव नाशः कल्पान्ते ब्रह्मादीनां यथाक्रमम्
राजा, सृष्टीच्या योग्य वेळी सर्वांचा जन्म होतो; आणि कल्पाच्या शेवटी ब्रह्मादिकांचासुद्धा नाश ठरलेल्या क्रमानेच होतो.
निमित्तं यस्तु यन्नाशे स घातयति तं नृप । नान्यथा तद्भवेन्नूनं विधिना निर्मितं तु यत्
राजा, ज्याच्या नाशाचे जे कारण असते तेच त्याचा अंत घडवते; जे विधिलिखित आहे ते नक्कीच घडते, दुसऱ्या प्रकारे कधीच होत नाही.
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखं वा सुखमेव वा । तत्तथैव भवेत्कामं नान्यथेह विनिर्णयः
जन्म, मरण, वार्धक्य, आजार, दुःख किंवा सुख—हे सर्व जसे घडायचे तसेच घडते; इथे दुसरा काही निर्णयच नसतो.
सर्वेषां सुखदौ देवौ प्रत्यक्षौ शशिभास्करौ । न नश्यति तयोः पीडा क्यचित्तद्वैरिसम्भवा
सर्वांना सुख देणारे दोन देव म्हणजे चंद्र आणि सूर्य—हे दोघेही प्रत्यक्ष दिसतात, पण त्यांनाही कधी कधी त्यांच्या शत्रूंच्या कारणाने दुःख भोगावे लागते.
भास्करस्य सुतो मन्दः क्षयी चन्द्रः कलङ्कवान् । पश्य राजन् विधेः सूत्रं दुर्वारं महतामपि
सूर्याचा मुलगा म्हणजे शनी तो हानी पोचवतो; चंद्र कमी होत जातो आणि त्याला डागही आहे. राजा, हे बघ, विधीची गाठ अगदी मोठमोठ्यांनाही टाळता येत नाही.
वेदकर्ता जगत्स्रष्टा बुद्धिदस्तु चतुर्मुखः । सोऽपि विक्लवतां प्राप्तो दृष्ट्वा पुत्रीं सरस्वतीम्
वेदांचे कर्ता, जगाचा सृष्टीकर्ता, बुद्धिमान चतुर्मुख ब्रह्मा—त्यालाही आपल्या कन्या सरस्वतीला पाहून गोंधळून जावे लागले.
शिवस्यापि मृता भार्या सती दग्ध्वा कलेवरम् । सोऽभवद्दुःखसन्तप्तः कामार्तश्च जनार्तिहा
शिवाची पत्नी सती मरण पावली आणि तिचे शरीर जळाले; तरीही, जगाच्या दुःखाचा हरणारा असला तरी शिव स्वतः दुःखाने व्याकुळ झाला आणि कामाने पछाडला गेला.
कामाग्निदग्धदेहस्तु कालिन्द्यां पतितः शिवः । सापि श्यामजला जाता तन्निदाघवशान्नृप
कामाग्नीने जळालेला शिव काळिंदी नदीत पडला; आणि त्या उष्णतेमुळे ती नदीही काळी पडली, राजा.
कामार्तो रममाणस्तु नग्नः सोऽपि भृगोर्वनम् । गतः प्राप्तोऽथ भृगुणा शप्तः कामातुरो भृशम्
कामाने पछाडलेला शिव नग्न अवस्थेत भृगूच्या अरण्यात गेला; तिथे त्याला भृगूने कामाच्या भरात शाप दिला.
पतत्वद्यैव ते लिङ्गं निर्लज्जेति भृशं किल । पपौ चामृतवापीञ्च दानवैर्निर्मितां मुदे
"आज तुझे लिंग खाली पडेल आणि तू निर्लज्ज होशील," असे त्याला सांगितले गेले; तरीही, त्याने दानवांनी तयार केलेल्या अमृताच्या विहिरीतून आनंदाने पाणी प्यायले.
इन्द्रोऽपि च वृषो भूत्वा वाहनत्वं गतः क्षितौ । आद्यस्य सर्वलोकस्य विष्णोरेव विवेकिनः
इंद्रानेही वृषभ होऊन पृथ्वीवर वाहनाची भूमिका स्वीकारली; आणि हे सर्व लोकांचे आद्य, ज्ञानी विष्णूलाही घडले.
सर्वज्ञत्वं गतं कुत्र प्रभुशक्तिः कुतो गता । यद्धेममृगविज्ञानं न ज्ञातं हरिणा किल
सर्वज्ञता कुठे गेली आणि प्रभुत्वाची शक्ती कुठे गेली, जेव्हा हरिलाही सोन्याच्या हरणाचे खरे स्वरूप कळले नाही?
राजन् मायाबलं पश्य रामो हि काममोहितः । रामो विरहसन्तप्तो रुरोद भृशमातुरः
राजा, मायेशी शक्ती बघ—रामालाही कामाने मोह पाडला; विरहाच्या दुःखाने राम फारच व्याकुळ होऊन रडू लागला.
योऽपृच्छत्पादपान्मूढः क्व गता जनकात्मजा । भक्षिता वा हृता केन रुदन्नुच्चतरं ततः
तो गोंधळून झाडांना विचारू लागला, 'जनकनंदिनी कुठे गेली? तिला कुणी खाल्ले का, की कुणी तिला पळवून नेले?' आणि मोठ्याने रडू लागला.
लक्ष्मणाहं मरिष्यामि कान्ताविरहदुःखितः । त्वं चापि मम दुःखेन मरिष्यसि वनेऽनुज
लक्ष्मण, मी माझ्या प्रियतमेच्या विरहाने दुःखी होऊन मरण पावेन; आणि रे भाऊ, तूही माझ्या दुःखाने या वनात मरण पावशील.
आवयोर्मरणं ज्ञात्वा माता मम मरिष्यति । शत्रुघ्नोऽप्यतिदुःखार्तः कथं जीवितुमर्हति
आपण दोघेही मरण पावू हे कळल्यावर माझी आईही मरेल; आणि शत्रुघ्नसुद्धा फार दुःखी होईल, मग तो कसा जगेल?
सुमित्रा जीवितं जह्यात्पुत्रव्यसनकर्शिता । पूर्णकामाथ कैकेयी भवेत्पुत्रसमन्विता
सुमित्रा आपल्या मुलाच्या दुःखाने खचून प्राण सोडली असती; पण कैकेयी मात्र सर्व इच्छा पूर्ण झाल्याने आपल्या मुलासोबत राहिली असती.
हा सीते क्व गतासि त्वं मां विहाय स्मरातुरा । एह्येहि मृगशावाक्षि मां जीवय कृशोदरि
अगं सीते, मला सोडून तू कुठे गेलीस? मी तुझ्या आठवणीने व्याकुळ झालोय. ये, ये हरणासारख्या डोळ्यांची, बारीक कंबरेची, मला जगव.
किं करोमि क्व गच्छामि त्वदधीनञ्च जीवितम् । समाश्वासय दीनं मां प्रियं जनकनन्दिनि
मी काय करू, कुठे जाऊ? माझं जीवन तुझ्यावरच आहे. जनकनंदिनी, प्रिये, या दुःखीला धीर दे.
एवं विलपता तेन रामेणामिततेजसा । वने वने च भ्रमता नेक्षिता जनकात्मजा
असं विलाप करत, अपार तेजाचा राम वनोगणांतून भटकत राहिला, पण त्याला जनकाची कन्या कुठेच दिसली नाही.