तामेव समुपासन्ते देवीं विश्वेश्वरीं शिवाम् । यद्भक्तिलेशलेशांशलेशलेशलवांशकम्
विश्वाची मालकीण, मंगलमूर्ती अशी ती देवी, अगदी थोड्याशा भक्तीने देखील लोक तिची उपासना करतात.
लब्ध्वा मुक्तो भवेज्जन्तुस्तां न सेवेत को जनः । भुवनेशीत्येव वक्त्रे ददाति भुवनत्रयम्
तिच्यावर जरासुद्धा भक्ती मिळाली, तर जीव मुक्त होतो; मग कोण तिची सेवा करणार नाही? तीच भुवनांची मालकीण, आपल्या तोंडातून तीनही लोकांचा वर देते.
मां पाहीत्यस्य वचसो देयाभावादृणान्विता । विद्याविद्येति तस्या द्वे रूपे जानीहि पार्थिव
'माझी रक्षा कर' असे म्हणायला दुसरा कोणी नसल्याने ती ऋणबद्ध होते; राजन, तिला दोन रूपे आहेत—ज्ञान आणि अज्ञान, हे जाण.
विद्यया मुच्यते जन्तुर्बध्यतेऽविद्यया पुनः । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च सर्वे तस्या वशानुगाः
ज्ञानामुळे जीव सुटतो, अज्ञानामुळे पुन्हा बांधला जातो; ब्रह्मा, विष्णु, आणि रुद्र—हे सगळे तिच्या अधीन आहेत.
अवताराः सर्व एव यन्त्रिता इव दामभिः । कदाचिच्च सुखं भुंक्ते वैकुण्ठे क्षीरसागरे
सर्व अवतार जणू दोरांनी बांधल्यासारखे असतात; कधी वैकुंठात किंवा क्षीरसागरात ते सुख उपभोगतात.
कदाचित्कुरुते युद्धं दानवैर्बलवत्तरैः । हरिः कदाचिद्यज्ञान्वै विततान्प्रकरोति च
कधी तो बलाढ्य दानवांशी युद्ध करतो; कधी हरि यज्ञ करतो.
कदाचिच्च तपस्तीव्रं तीर्थे चरति सुव्रत । कदाचिच्छयने शेते योगनिद्रामुपाश्रितः
कधी तो कठोर व्रत पाळून तीर्थक्षेत्रात तप करतो; कधी आपल्या शय्येवर योगनिद्रेत मग्न होतो.
न स्वतन्त्रः कदाचिच्च भगवान्मधुसूदनः । तथा ब्रह्मा तथा रुद्रस्तथेन्द्रो वरुणो यमः
मधुसूदन कधीच स्वतंत्र नसतो; तसेच ब्रह्मा, रुद्र, इंद्र, वरुण, यम हेही.
कुबेरोऽग्नी रवीन्दू च तथान्ये सुरसत्तमाः । मुनयः सनकाद्याश्च वसिष्ठाद्यास्तथापरे
कुबेर, अग्नी, सूर्य, चंद्र आणि इतर श्रेष्ठ देव, तसेच सनक वगैरे ऋषी, वसिष्ठ वगैरे इतरही.
सर्वेऽम्बावशगा नित्यं पाञ्चालीव नरस्य च । नसि प्रोता यथा गावो विचरन्ति वशानुगाः
हे सगळे नेहमी आईच्या अधीन असतात, जशी द्रौपदी आपल्या पतींना होती, किंवा दोरीने बांधलेल्या गायी जशा मालकाच्या इच्छेनुसार वागतात.
तथैव देवताः सर्वाः कालपाशनियन्त्रिताः । हर्षशोकादयो भावा निद्रातन्द्रालसादयः
तसेच सर्व देवताही काळाच्या पाशाने बांधलेल्या आहेत; आनंद, दु:ख, झोप, आळस, थकवा हे भावही त्यांना व्यापतात.
सर्वेषां सर्वदा राजन्देहिनां देहसंश्रिताः । अमरा निर्जराः प्रोक्ता देवाश्च ग्रन्थकारकैः
राजा, हे सर्व भाव नेहमी सर्व देहधारींमध्ये असतात; शास्त्रकारांनी ज्यांना अमर, निर्जर, देव असे म्हटले आहे—
अभिधानतश्चार्थतो न ते नूनं तादृशाः क्वचित् । उत्पत्तिस्थितिनाशाख्या भावा येषां निरन्तरम्
नावाने आणि अर्थानेही, ते खरेच तसे नाहीत, कारण त्यांना नेहमी जन्म, स्थिती आणि नाश यांचा अनुभव येतो.
अमरास्ते कथं वाच्या निर्जराश्च कथं पुनः । कथं दुःखाभिभूता वा जायन्ते विबुधोत्तमाः
मग त्यांना अमर किंवा निर्जर कसे म्हणावे? श्रेष्ठ देवतांनाही दु:खाचा अनुभव कसा येतो?
कथं देवाश्च वक्तव्या व्यसने क्रीडनं कथम् । क्षणादुत्पत्तिनाशश्च दृश्यतेऽस्मिन्न संशयः
देवतांना संकटात खेळ करतात असे कसे म्हणावे? त्यांचा जन्म आणि नाश क्षणात घडतो—याबद्दल शंका नाही.
जलजानां च कीटानां मशकानां तथा पुनः । उपमा न कथं चैषामायुषोऽन्ते मराः स्मृताः
पाण्यातील प्राणी, किटक, माशी यांच्यासारखीच त्यांची आयुष्येही तशीच मानली जातात; आयुष्याच्या शेवटी त्यांनाही मरण पावलेलेच म्हणतात.
ततो वर्षायुषश्चापि शतवर्षायुषस्तथा । मनुष्या ह्यमरा देवास्तस्माद् ब्रह्मापरः स्मृतः
म्हणूनच काहींचे आयुष्य एक वर्षाचे, काहींचे शंभर वर्षांचे असते; माणसे मरणधर्मी, देव अमर, आणि त्याहून पुढे ब्रह्मा आहे असे मानले जाते.
रुद्रस्तथा तथा विष्णुः क्रमशश्च भवन्ति हि । नश्यन्ति क्रमशश्चैव वर्धन्ति चोत्तरोत्तरम्
रुद्र आणि विष्णु यांनाही आपापल्या क्रमाने असेच होते; तेही एकामागून एक नष्ट होतात आणि पुढचे पुढचे वाढत जातात.
नूनं देहवतो नाशो मृतस्योत्पत्तिरेव च । चक्रवद् भ्रमणं राजन् सर्वेषां नात्र संशयः
राजा, ज्यांच्याकडे देह आहे त्यांचा नाश निश्चितच आहे, आणि जे मरण पावले त्यांना पुन्हा जन्म मिळतोच. सर्व जीवांसाठी हा जन्ममरणाचा फेर म्हणजे एक चक्रच आहे—यात काहीच शंका नाही.
मोहजालावृतो जन्तुर्मुच्यते न कदाचन । मायायां विद्यमानायां मोहजालं न नश्यति
मोहाच्या जाळ्यात अडकलेला जीव कधीच सुटत नाही; कारण माया अस्तित्वात असताना हे मोहाचे जाळे नाहीसे होत नाही.
उत्पित्सुकाल उत्पत्तिः सर्वेषां नृप जायते । तथैव नाशः कल्पान्ते ब्रह्मादीनां यथाक्रमम्
राजा, सृष्टीच्या योग्य वेळी सर्वांचा जन्म होतो; आणि कल्पाच्या शेवटी ब्रह्मादिकांचासुद्धा नाश ठरलेल्या क्रमानेच होतो.
निमित्तं यस्तु यन्नाशे स घातयति तं नृप । नान्यथा तद्भवेन्नूनं विधिना निर्मितं तु यत्
राजा, ज्याच्या नाशाचे जे कारण असते तेच त्याचा अंत घडवते; जे विधिलिखित आहे ते नक्कीच घडते, दुसऱ्या प्रकारे कधीच होत नाही.
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखं वा सुखमेव वा । तत्तथैव भवेत्कामं नान्यथेह विनिर्णयः
जन्म, मरण, वार्धक्य, आजार, दुःख किंवा सुख—हे सर्व जसे घडायचे तसेच घडते; इथे दुसरा काही निर्णयच नसतो.
सर्वेषां सुखदौ देवौ प्रत्यक्षौ शशिभास्करौ । न नश्यति तयोः पीडा क्यचित्तद्वैरिसम्भवा
सर्वांना सुख देणारे दोन देव म्हणजे चंद्र आणि सूर्य—हे दोघेही प्रत्यक्ष दिसतात, पण त्यांनाही कधी कधी त्यांच्या शत्रूंच्या कारणाने दुःख भोगावे लागते.
भास्करस्य सुतो मन्दः क्षयी चन्द्रः कलङ्कवान् । पश्य राजन् विधेः सूत्रं दुर्वारं महतामपि
सूर्याचा मुलगा म्हणजे शनी तो हानी पोचवतो; चंद्र कमी होत जातो आणि त्याला डागही आहे. राजा, हे बघ, विधीची गाठ अगदी मोठमोठ्यांनाही टाळता येत नाही.
वेदकर्ता जगत्स्रष्टा बुद्धिदस्तु चतुर्मुखः । सोऽपि विक्लवतां प्राप्तो दृष्ट्वा पुत्रीं सरस्वतीम्
वेदांचे कर्ता, जगाचा सृष्टीकर्ता, बुद्धिमान चतुर्मुख ब्रह्मा—त्यालाही आपल्या कन्या सरस्वतीला पाहून गोंधळून जावे लागले.
शिवस्यापि मृता भार्या सती दग्ध्वा कलेवरम् । सोऽभवद्दुःखसन्तप्तः कामार्तश्च जनार्तिहा
शिवाची पत्नी सती मरण पावली आणि तिचे शरीर जळाले; तरीही, जगाच्या दुःखाचा हरणारा असला तरी शिव स्वतः दुःखाने व्याकुळ झाला आणि कामाने पछाडला गेला.
कामाग्निदग्धदेहस्तु कालिन्द्यां पतितः शिवः । सापि श्यामजला जाता तन्निदाघवशान्नृप
कामाग्नीने जळालेला शिव काळिंदी नदीत पडला; आणि त्या उष्णतेमुळे ती नदीही काळी पडली, राजा.
कामार्तो रममाणस्तु नग्नः सोऽपि भृगोर्वनम् । गतः प्राप्तोऽथ भृगुणा शप्तः कामातुरो भृशम्
कामाने पछाडलेला शिव नग्न अवस्थेत भृगूच्या अरण्यात गेला; तिथे त्याला भृगूने कामाच्या भरात शाप दिला.
पतत्वद्यैव ते लिङ्गं निर्लज्जेति भृशं किल । पपौ चामृतवापीञ्च दानवैर्निर्मितां मुदे
"आज तुझे लिंग खाली पडेल आणि तू निर्लज्ज होशील," असे त्याला सांगितले गेले; तरीही, त्याने दानवांनी तयार केलेल्या अमृताच्या विहिरीतून आनंदाने पाणी प्यायले.