तावद्भवेत्सुखं कस्मात्कोऽन्योऽस्ति दयया युतः । करुणासागरामेतां भजेत्तस्मादमायया
तोपर्यंत सुख टिकते—का, तर दयाळूपणा कुणाकडे आहे? म्हणून या करुणेच्या सागराची खरी भक्ती करावी.
यस्यास्तु भजनेनैव जीवन्मुक्तत्वमश्नुते । मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य सेविता न महेश्वरी
फक्त तिची भक्ती केल्यानेच माणूस जगात असतानाच मुक्ती मिळवतो. हे दुर्मिळ मानवजन्म मिळूनही जर महेश्वरीची सेवा केली नाही,
निःश्रेणिकाग्रात्पतिता अध इत्येव विद्महे । अहङ्कारावृतं विश्वं गुणत्रयसमन्वितम्
तर जणू काही शिडीच्या टोकावरून खाली पडल्यासारखे होते—हे आपण जाणतो; हे विश्व अहंकाराने वेढलेले आणि तीन गुणांनी भरलेले आहे.
असत्येनापि सम्बद्धं मुच्यते कथमन्यथा । हित्वा सर्वं ततः सर्वेः संसेव्या भुवनेश्वरी
खोट्या गोष्टींनी बांधले गेले असले तरी दुसऱ्या कुठल्या मार्गाने मुक्तता कशी मिळेल? म्हणून सगळं सोडून या जगाच्या मालकिणीची सेवा करावी.
राजोवाच किं कृतं गुरूणा तत्र काव्यरूपधरेण च । कदा शुक्रः समायातस्तन्मे ब्रूहि पितामह
राजा म्हणाला: गुरूने तिथे काय केलं आणि काव्यरूप धारण करून काय घडलं? शुक्र कधी आला? हे मला सांग, पितामह.
व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि यत्कृतं गुरुणा तदा । कृत्वा काव्यस्वरूपञ्च प्रच्छन्नेन महात्मना
व्यास म्हणाले: राजा, ऐक, मी तुला सांगतो गुरूने तेव्हा काय केलं, काव्याचं रूप घेऊन आणि मोठ्या कौशल्याने लपून.
गुरुणा बोधिता दैत्या मत्वा काव्यं स्वकं गुरुम् । विश्वासं परमं कृत्वा बभूवुस्तन्मयास्तदा
गुरूने शिकवल्यावर, दैत्यांनी काव्याला आपला गुरू समजून त्याच्यावर पूर्ण विश्वास ठेवला आणि ते त्याच्यासारखेच झाले.
विद्यार्थं शरणं प्राप्ता भृगुं मत्वातिमोहिताः । गुरुणा विप्रलब्धास्ते लोभात्को वा न मुह्यति
विद्या मिळवण्यासाठी त्यांनी भृगूला शरण जाऊन, पूर्णपणे मोहात पडले; गुरूने त्यांना लोभामुळे फसवलं—लोभामुळे कोण गोंधळत नाही?
दशवर्षात्मके काले सम्पूर्णसमये तदा । जयन्त्या सह क्रीडित्वा काव्यो याज्यानचिन्तयत्
दहा वर्षांचा पूर्ण काळ संपल्यानंतर, काव्याने जयंतीसोबत रम्य खेळ केला आणि मग त्याच्या यजमान भक्तांची आठवण काढू लागला.
आशया मम मार्गं ते पश्यन्तः संस्थिताः किल । गत्वा तान्वै प्रपश्येऽहं याज्यानतिभयातुरान्
माझ्या वाटेकडे पाहत, कदाचित ते माझी वाट बघत थांबले असतील या आशेने, मी त्या भयाने व्याकुळ झालेल्या यजमान भक्तांना पाहायला जाईन.
मा देवेभ्यो भयं तेषां मद्भक्तानां भवेदिति । सञ्चिन्त्य बुद्धिमास्थाय जयन्तीं प्रत्युवाच ह
'माझ्या भक्तांना देवांपासून भीती वाटू नये,' असे मनाशी ठरवून, काव्याने आपली बुध्दी एकवटली आणि जयंतीला म्हणाला.
देवानेवोपसंयान्ति पुत्रा मे चारुलोचने । समयस्तेऽद्य सम्पूर्णो जातोऽयं दशवार्षिकः
'सुंदर डोळ्यांची सखी, देव येऊ लागले आहेत आणि माझा दहा वर्षांचा संकल्प आज पूर्ण झाला आहे.'
तस्माद् गच्छाम्यहं देवि द्रष्टुं याज्यान्सुमध्यमे । पुनरेवागमिष्यामि तवान्तिकमनुद्रुतः
'म्हणून, सुंदरी, मी आता यजमान भक्तांना भेटायला जातो. मी लवकरच पुन्हा तुझ्याकडे परत येईन.'
तथेति तमुवाचाथ जयन्ती धर्मवित्तमा । यथेष्टं गच्छ धर्मज्ञ न ते धर्मं विलोपये
त्यावर धर्माची जाण असलेल्या जयंतीने उत्तर दिले, 'ठीक आहे, धर्मज्ञा, तुला हवे तसे जा; मी तुझ्या धर्मकार्याला अडथळा आणणार नाही.'
तच्छ्रुत्वा वचनं काव्यो जगाम त्वरितस्ततः । अपश्यद्दानवानां च पार्श्वे वाचस्पतिं तदा
जयंतीचे शब्द ऐकून काव्याने तिथून पटकन प्रस्थान केले आणि दानवांच्या जवळ वाचस्पतीला पाहिले.
छद्मरूपधरं सौम्यं बोधयन्तं छलेन तान् । जैनं धर्मं कृतं स्वेन यज्ञनिन्दापरं तथा
त्याने पाहिले की, तो सौम्य रूप धारण करून, कपटाने त्यांना शिकवत आहे आणि स्वतःचा जैन धर्म प्रस्थापित करत आहे, जो यज्ञाला विरोध करणारा आहे.
भो देवरिपवः सत्यं ब्रवीमि भवतां हितम् । अहिंसा परमो धर्मोऽहन्तव्या ह्याततायिनः
'देवतांचे शत्रूंनो, मी तुमच्या हितासाठी सत्य सांगतो—अहिंसा हाच श्रेष्ठ धर्म आहे; फक्त आक्रमकांना मारावे.'
द्विजैर्भोगरतैर्वेदे दर्शितं हिंसनं पशोः । जिह्वास्वादपरैः काममहिंसैव परा मता
'वेदांमध्ये, भोगात रमणारे ब्राह्मण पशुहिंसा सांगतात; पण जीभेच्या चवीसाठी जगणारे लोक अहिंसाच श्रेष्ठ मानतात.'
एवंविधानि वाक्यानि वेदशास्त्रपराणि च । ब्रुवाणं गुरुमाकर्ण्य विस्मितोऽसौ भृगोः सुतः
गुरु वेदशास्त्रांमधील असेच शब्द बोलताना ऐकून, भृगुचा पुत्र आश्चर्यचकित झाला.
चिन्तयामास मनसा मम द्वेष्यो गुरुः किल । वञ्चिताः किल धूर्तेन याज्या मे नात्र संशयः
त्याने मनाशी विचार केला, 'माझा गुरुच आता माझा शत्रू झाला आहे; माझे यजमान भक्त या कपटीने फसवले आहेत, यात शंका नाही.'
धिग्लोभं पापबीजं वै नरकद्वारमूर्जितम् । गुरुरप्यनृतं ब्रूते प्रेरितो येन पाप्मना
'लोभ हेच पापाचं मूळ आणि नरकाचं दार आहे! पापाच्या प्रेरणेने गुरुही असत्य बोलतो.'
प्रमाणं वचनं यस्य सोऽपि पाखण्डधारकः । गुरुः सुराणां सर्वेषां धर्मशास्त्रप्रवर्तकः
'ज्याचं वचन प्रमाण मानलं जातं, तोच आता ढोंगी झाला; देवांचा गुरु, सर्व धर्मशास्त्रांचा प्रवर्तक.'
किं किं न लभते लोभान्मलिनीकृतमानसः । अन्योऽपि गुरुरप्येवं जातः पाखण्डपण्डितः
'लोभामुळे मन गढूळ झाल्यावर माणूस काय मिळवत नाही? दुसराही, अगदी गुरु सुद्धा, अशा रीतीने ढोंगी पंडित होतो.'
शैलूषचेष्टितं सर्वं परिगृह्य द्विजोत्तमः । वञ्जयत्यतिसम्मूढान्दैत्यान्याज्यान्ममाप्यसौ
तो श्रेष्ठ ब्राह्मण, नटासारखी वागणूक घेऊन, अतिशय गोंधळलेल्या दानवांना आणि माझ्या यजमान भक्तांनाही फसवत आहे.
प्रह्लादेन शुक्रकोपसान्त्वनम् व्यास उवाच वंचिता मत्स्वरूपेण दैत्याः किं गुरुणा किल
व्यास म्हणाले—माझ्या रूपात आलेल्या व्यक्तीने दानवांना फसवले, मग गुरुला हे करण्याची काय गरज होती?
अहं काव्यो गुरुश्चाऽयं देवकार्यप्रसादकः
'मी काव्य आहे आणि हा माझा गुरु, जो देवकार्य साध्य करणारा आहे.'
मा श्रद्धध्वं वचोऽस्याऽऽर्या दाभिकोऽयं मदा कृतिः
या स्त्रीच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवू नका; हा माणूस कपटी आहे आणि गर्वाने भरलेला आहे.
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य दृष्ट्वा तौ सदृशौ पुनः
त्याचे शब्द ऐकून आणि त्या दोघांचे पुन्हा सारखे रूप पाहून,
स तान्वीक्ष्य सुसंभ्रातान्गुरुर्वाक्यमुवाच ह
गुरूंनी त्यांना खूप घाबरलेले पाहून असे बोलले,
प्राप्तो वंचयितुं युष्मान्देवकार्यार्थसिद्धये
तो देवांच्या कार्यासाठी तुम्हाला फसवायला आला आहे.