व्यास उवाच अपुत्रस्य गतिर्नास्ति न सुखं मानसे यतः । तदर्थं दुःखितश्चाहं चिन्तयामि पुन पुनः
व्यास म्हणाले, 'ज्याला मूल नाही त्याला पुढचा मार्ग नसतो, आणि मनातही सुख राहत नाही; म्हणून मी दुःखी आहे आणि पुन्हा पुन्हा याचाच विचार करतो.'
तपसा तोषयाम्यद्य कं देवं वाच्छितार्थदम् । इति चिन्तातुरोऽस्म्यद्य त्वामहं शरणं गतः
आज मी कोणत्या देवतेला तप करून प्रसन्न करावे, जी मला हवी ती गोष्ट देईल, याच विचाराने मी त्रस्त आहे आणि म्हणूनच तुझ्या आश्रयाला आलो आहे.
सर्वज्ञोऽसि महर्षे त्वं कथयाशु कृपानिधे । कं देवं शरणं यामि यो मे पुत्रं प्रदास्यति
तू सर्वज्ञ आहेस, महर्षी, म्हणून कृपावंत होऊन लवकर सांग, कोणत्या देवतेच्या शरण जावे, जी मला पुत्र देईल?
सूत उवाच इति व्यासेन पृष्टस्तु नारदो वेदविन्मुनिः । उवाच परया प्रीत्या कृष्णं प्रति महामनाः
सूतम्हणाले: असे व्यासाने विचारल्यावर, वेदज्ञ नारद ऋषीने मोठ्या प्रेमाने कृष्णाबद्दल सांगितले.
नारद उवाच पाराशर्य महाभाग यत्त्वं पृच्छसि मामिह । तमेवार्थं पुरा पृष्टः पित्रा मे मधुसूदनः
नारद म्हणाले: 'पाराशरपुत्रा, तू जे मला विचारलेस, हाच प्रश्न पूर्वी माझ्या वडिलांनी मधुसूदनाला विचारला होता.'
ध्यानस्थं च हरिं दृष्ट्वा पिता मे विस्मयं गतः । पर्यपृच्छत देवेशं श्रीनाथं जगतः पतिम्
'माझ्या वडिलांनी ध्यानस्थ हरिला पाहून आश्चर्य वाटले आणि त्यांनी देवांचा स्वामी, श्रीनाथ, जगाचा अधिपती याला विचारले.'
कौस्तुभोद्भासितं दिव्यं शङ्खचक्रगदाधरम् । पीताम्बरं चतुर्बाहुं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्
'त्यांनी कौस्तुभ मणीच्या तेजाने झळकणारा, शंख, चक्र, गदा हातात असलेला, पिवळे वस्त्र परिधान केलेला, चार हातांचा आणि छातीवर श्रीवत्स असलेला त्याला पाहिले.'
कारणं सर्वलोकानां देवदेवं जगद्गुरुम् । वासुदेवं जगन्नाथं तप्यमानं महत्तपः
'सर्व लोकांचा कारण, देवांचा देव, जगाचा गुरु, वासुदेव, जगन्नाथ, मोठ्या तपात मग्न आहे, असे त्याने पाहिले.'
ब्रह्मोवाच देवदेव जगन्नाथ भूतभव्यभवत्प्रभो । तपश्चरसि कस्मात्त्वं किं ध्यायसि जनार्दन
ब्रह्मा म्हणाले: 'देवांचा देव, जगाचा नाथ, भूत, भविष्य आणि वर्तमानाचा स्वामी, जनार्दना, तू तप का करतोस? कोणाचे ध्यान करतोस?'
विस्मयोऽयं ममात्यर्थं त्वं सर्वजगतां प्रभुः । ध्यानयुक्तोऽसि देवेश किं च चित्रमतः परम्
''हे मला फारच आश्चर्यकारक वाटते: तू सर्व जगाचा स्वामी असूनही, देवांचा राजा असूनही ध्यानात मग्न आहेस — याहून मोठे आश्चर्य काय?'
त्वन्नाभिकमलाज्जातः कर्ताहमखिलस्य ह । त्वत्तः कोऽप्यधिकोऽस्त्यत्र तं देवं ब्रूहि मापते
''मी, सर्वांचा कर्ता, तुझ्या नाभिकमळातून जन्मलो; तुझ्यापेक्षा मोठा कोणी आहे का? तो देव कोण आहे, मला सांग.''
जानाम्यहं जगन्नाथ त्वमादिः सर्वकारणम् । कर्ता पालयिता हर्ता समर्थः सर्वकार्यकृत्
''हे जगन्नाथा, मी जाणतो की तूच सर्व कारणांचा मूळ आहेस; तूच कर्ता, पालक, संहारक आणि सर्व कार्ये करण्यास समर्थ आहेस.''
इच्छया ते महाराज सृजाम्यहमिदं जगत् । हरः संहरते काले सोऽपि ते वचने सदा
राजा, माझ्या इच्छेने मी हे जग निर्माण करते; योग्य वेळी हराने त्याचा संहार करतो, आणि तोही नेहमी तुझ्या आज्ञेप्रमाणेच वागतो.
सूर्यो भ्रमति चाकाशे वायुर्वाति शुभाशुभः । अग्निस्तपति पर्जन्यो वर्षतीश त्वदाज्ञया
सूर्य आकाशात फिरतो, वारा चांगला-वाईट वाहतो, अग्नी जळतो, आणि पर्जन्य तुझ्या आज्ञेने पाऊस पाडतो, हे प्रभो.
त्वं तु ध्यायसि कं देवं संशयोऽयं महान्मम । त्वत्तः परं न पश्यामि देवं वै भुवनत्रये
पण तू कोणत्या देवाचे ध्यान करतोस? हाच माझा मोठा प्रश्न आहे; तुझ्यापेक्षा वरचा देव मला या तिन्ही लोकांत कुठेच दिसत नाही.
कृपां कृत्वा वदस्वाद्य भक्तोऽस्मि तव सुव्रत । महतां नैव गोप्यं हि प्रायः किञ्चिदिति स्मृतिः
माझ्यावर कृपा करून आता सांग, कारण मी तुझा भक्त आहे; मोठ्या लोकांनी काहीही लपवू नये, अशीच प्रथा आहे.
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरिराह प्रजापतिम् । शृणुष्वैकमना ब्रह्मंस्त्वां ब्रवीमि मनोगतम्
त्याचे शब्द ऐकून हरिने प्रजापतीला सांगितले: हे ब्रह्मा, मन लावून ऐक, मी तुला माझ्या मनातील गोष्ट सांगतो.
यद्यपि त्वां शिवं मां च स्थितिसृष्ट्यन्तकारणम् । ते जानन्ति जनाः सर्वे सदेवासुरमानुषाः
जरी सर्व लोक—देव, असुर आणि माणसे—तुला, शिवाला आणि मलाच सृष्टी, पालन आणि संहाराचे कारण समजतात,
स्रष्टा त्वं पालकश्चाहं हरः संहारकारकः । कृताः शक्त्येति संतर्कः क्रियते वेदपारगैः
सृष्टीसाठी तू, पालनासाठी मी, आणि संहारासाठी हर असे मानले जाते; वेद जाणणाऱ्यांनी हे सर्व आमच्या शक्तीमुळे घडते असे सांगितले आहे.
जगत्संजनने शक्तिस्त्वयि तिष्ठति राजसी । सात्त्विकी मयि रुद्रे च तामसी परिकीर्तिता
जगाच्या निर्मितीसाठी तुझ्यात राजस शक्ती आहे, माझ्यात सात्विक, आणि रुद्रात तामस शक्ती असल्याचे म्हटले जाते.
तया विरहितस्त्वं न तत्कर्मकरणे प्रभुः । नाहं पालयितुं शक्तः संहर्तुं नापि शङ्करः
ती शक्ती नसली, तर तू सृष्टी करू शकत नाहीस; मी पालन करू शकत नाही, आणि शंकर संहार करू शकत नाही.
तदधीना वयं सर्वे वर्तामः सततं विभो । प्रत्यक्षे च परोक्षे च दृष्टान्तं शृणु सुव्रत
हे प्रभो, आम्ही सगळे तिच्यावरच नेहमी अवलंबून आहोत; प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष दोन्ही ठिकाणी, एक उदाहरण ऐक, हे सुशील.
शेषे स्वपिमि पर्यङ्के परतन्त्रो न संशयः । तदधीनः सदोत्तिष्ठे काले कालवशं गतः
मी शेषावर पलंगावर झोपतो, पूर्णपणे तिच्यावर अवलंबून आहे, यात शंका नाही; तिच्या इच्छेनेच मी योग्य वेळी उठतो.
तपश्चरामि सततं तदधीनोऽस्म्यहं सदा । कदाचित्सह लक्ष्या च विहरामि यथासुखम्
मी नेहमी तप करतो, नेहमी तिच्यावरच अवलंबून असतो; कधी कधी लक्ष्मीबरोबर मनासारखे फिरतो.
कदाचिद्दानवैः सार्धं संग्रामं प्रकरोम्यहम् । दारुणं देहदमनं सर्वलोकभयङ्करम्
कधी कधी मी दानवांशी भयंकर युद्ध करतो, ज्यात शरीरांचा नाश होतो आणि सर्व लोक घाबरतात.
प्रत्यक्षं तव धर्मज्ञ तस्मिन्नेकार्णवे पुरा । पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुयुद्धं मया कृतम्
हे धर्मज्ञ, पूर्वी त्या एका समुद्रात मी पाच हजार वर्षे प्रत्यक्ष तुझ्या समोर हाताने युद्ध केले.
तौ कर्णमलजौ दुष्टौ दानवौ मदगर्वितौ । देव देव्याः प्रसादेन निहतौ मधुकैटभौ
ते दोन्ही दुष्ट दैत्य, मदु आणि कैटभ, कानातील मळापासून जन्मलेले आणि गर्वाने फुगलेले, देवीच्या कृपेने मारले गेले.
तदा त्वया न किं ज्ञातं कारणं तु परात्परम् । शक्तिरूपं महाभाग किं पृच्छसि पुनः पुनः
त्या वेळी तुला अंतिम कारण कळले नाही का? हे भाग्यवान, शक्तिरूपाबद्दल पुन्हा पुन्हा का विचारतोस?
यदिच्छः पुरुषो भूत्वा विचरामि महार्णवे । कच्छपः कोलसिंहश्च वामनश्च युगे युगे
ज्यावेळी मला इच्छा होते, तेव्हा मी पुरुषरूप घेऊन महासागरात फिरतो—कधी कासव, कधी वराह, कधी सिंह, कधी वामन अशा रूपात प्रत्येक युगात.
न कस्यापि प्रियो लोके तिर्यग्योनिषु सम्भवः । नाभवं स्वेच्छया वामवराहादिषु योनिषु
कोणालाही या जगात पशूयोनीत जन्म घ्यायची इच्छा नसते; मलाही स्वतःच्या इच्छेने वराह वगैरे रूपात जन्म घ्यावा असं वाटलं नव्हतं.