तस्मात्कालं प्रतीक्षध्वं कियन्तं दानवोत्तमाः । अहमद्य महादेवं मन्त्रार्थं प्रव्रजामि वै
म्हणून, दानवांमध्ये श्रेष्ठांनो, थोडा काळ वाट पाहा. आज मी मंत्र मिळवण्यासाठी महादेवाकडे जाणार आहे.
प्राप्य मन्त्रान्महादेवादागमिष्यामि साम्प्रतम् । युष्मभ्यं तान्प्रदास्यामि यथार्थं दानवोत्तमाः
महादेवाकडून मंत्र मिळवून मी लवकरच परत येईन आणि ते योग्य प्रकारे तुम्हाला देईन, दानवांमध्ये श्रेष्ठांनो.
दैत्या ऊचुः पराजिताः कथं स्थातुं पृथिव्यां मुनिसत्तम । शक्ता भवामोऽप्यबलास्तावत्कालं प्रतीक्षितुम्
दानव म्हणाले — ऋषिश्रेष्ठा, आम्ही हरलेले असताना पृथ्वीवर कसे राहू? आम्ही दुर्बल असलो तरी थोडा काळ वाट पाहू शकतो.
निहता बलिनः सर्वे केचिच्छिष्टाश्च दानवाः । नाद्य युक्ताश्च संग्रामे स्थातुमेवं सुखावहाः
सर्व बलवान दानव मारले गेले आहेत; काहीच उरले आहेत. आता युद्धात उभे राहणे आमच्याला शक्य नाही आणि हे सुखदही नाही.
शुक्र उवाच यावदहं मन्त्रविद्यामानयिष्यामि शङ्करात् । तावद्भवद्भिः स्थातव्यं तपोयुक्तैः शमान्वितैः
शुक्र म्हणाला — मी शंकराकडून मंत्रविद्या घेऊन येईपर्यंत तुम्ही सर्वांनी तपश्चर्या करत शांत राहावे.
सामदानादयः प्रोक्ता विद्वद्भिः समयोचिताः । देशं कालं बलं वीरैर्ज्ञात्वा शक्तिं बलं बुधैः
समजूत, दान, इत्यादी उपाय विद्वानांनी योग्य वेळी सांगितले आहेत. शूर आणि बुद्धिमान लोक देश, काळ, शक्ती आणि बल ओळखून तसेच वागतात.
सेवाथ समये कार्या शत्रूणां शुभकाम्यया । स्वशक्त्युपचये काले हन्तव्यास्ते मनीषिभिः
शत्रूंच्या कल्याणासाठी योग्य वेळी सेवा करावी. स्वतःची शक्ती वाढल्यावर, त्या शत्रूंचा नाश करावा, असे ज्ञानी लोक म्हणतात.
तदद्य विनयं कृत्वा सामपूर्वं छलेन वै । तिष्ठध्वं स्वनिकेतेषु मदागमनकाङ्क्षया
म्हणून आज विनयाने, समजुतीने आणि युक्तीने वागा. माझ्या परत येण्याची वाट पाहत, आपल्या घरातच रहा.
प्राप्य मन्त्रान्महादेवादागमिष्यामि दानवाः । युध्यामहे पुनर्देवान्मान्त्रमास्थाय वै बलम्
महादेवाकडून मंत्र मिळवून मी परत येईन, दानवांनो. मग मंत्रशक्तीच्या आधारावर आपण पुन्हा देवांशी लढू.
इत्युक्त्वाथ भृगुस्तेभ्यो जगाम कृतनिश्चयः । महादेवं महाराज मन्त्रार्थं मुनिसत्तमः
असे म्हणून, भृगु ऋषी ठाम निश्चयाने मंत्रासाठी महादेवाकडे गेले, हे राजन.
दानवाः प्रेषयामासुः प्रह्लादं सुरसन्निधौ । सत्यवादिनमव्यग्रं सुराणां प्रत्ययप्रदम्
दानवांनी प्रल्हादाला देवांच्या सभेत पाठवले. तो सत्य बोलणारा, स्थिर मनाचा आणि देवांना विश्वास देणारा होता.
प्रह्लादस्तु सुरान्प्राह प्रश्रयावनतो नृपः । असुरैः सहितस्तत्र वचनं नम्रतायुतम्
प्रल्हादाने, नम्रपणे वाकून, असुरांसह तेथे उपस्थित देवांना अत्यंत विनयाने शब्द सांगितले, हे राजन.
न्यस्तशस्त्रा वयं सर्वे निःसन्नाहास्तथैव च । देवास्तपश्चरिष्यामः संवृता वल्कलैर्युताः
आम्ही सर्वांनी आपली शस्त्रे आणि कवच खाली ठेवली आहेत. हे देवहो, आम्ही आता झाडाच्या साली घालून तपश्चर्या करू.
प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्याभिव्याहृतं तु तत् । ततो देवा न्यवर्तन्त विज्वरा मुदिताश्च ते
प्रल्हादाचे सत्य आणि स्पष्ट बोलणे ऐकून, देवता आनंदित आणि चिंता विरहित होऊन तिथून निघून गेले.
न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु विनिवृत्तास्तदा सुराः । विश्रब्धाः स्वगृहान्गत्वा क्रीडासक्ताः सुसंस्थिताः
दानवांनी शस्त्र खाली ठेवले तेव्हा देवता निर्धास्तपणे आपापल्या घरी परतले आणि खेळात मग्न होऊन सुखाने राहू लागले.
दैत्या दम्भं समालम्ब्य तापसास्तपिसंयुताः । कश्यपस्याश्रमे वासं चक्रुः काव्यागमेच्छया
दानवांनी कपटाचा आधार घेतला आणि तपस्व्यांचे वेष धारण करून कश्यपांच्या आश्रमात वेदविधी शिकण्याच्या इच्छेने राहू लागले.
काव्यो गत्वाथ कैलासं महादेवं प्रणम्य च । उवाच विभुना पृष्टः किं ते कार्यमिति प्रभुः
काव्य कैलासावर गेला, महादेवांना वंदन केले. प्रभूंनी 'तुला काय हवे आहे?' असे विचारल्यावर त्याने उत्तर दिले.
मन्त्रानिच्छाम्यहं देव ये न सन्ति बृहस्पतौ । पराजयाय देवानामसुराणां जयाय च
देवा, मला असे मंत्र हवे आहेत जे बृहस्पतीकडे नाहीत, जेणेकरून देवांचा पराभव आणि दानवांचा विजय होईल.
व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सर्वज्ञः शङ्करः शिवः । चिन्तयामास मनसा किं कर्तव्यमतः परम्
व्यास म्हणाले: त्याचे बोल ऐकून सर्वज्ञ शंकर मनात विचार करू लागले की पुढे काय करावे.
सुरेषु द्रोहबुद्ध्यासौ मन्त्रार्थमिह साम्प्रतम् । प्राप्तः काव्यो गुरुस्तेषां दैत्यानां विजयाय च
आता दानवांचा गुरु काव्य देवांचा विश्वासघात करण्याच्या आणि दानवांचा विजय मिळवण्यासाठी मंत्र मागायला इथे आला आहे.
रक्षणीया मया देवा इति सञ्चिन्त्य शङ्करः । दुष्करं व्रतमत्युग्रं तमुवाच महेश्वरः
'मला देवांचे रक्षण करावे लागेल,' असे ठरवून महेश्वराने त्याला फार कठीण आणि कडक व्रत सांगितले.
पूर्णं वर्षसहस्रं तु कणधूममवाक्छिराः । यदि पास्यसि भद्रं ते ततो मन्त्रानवाप्स्यसि
जर तू पूर्ण हजार वर्षे डोकं खाली करून फक्त धूर पिलास, तर तुला हे मंत्र मिळतील. तुझे कल्याण होवो.
इत्युक्तोऽसौ प्रणम्येशं बाढमित्यब्रवीद्वचः । व्रतं चराम्यहं देव त्वयाज्ञप्तः सुरेश्वर
असे ऐकून त्याने प्रभूंना वंदन केले आणि म्हणाला, 'ठीक आहे, प्रभो, तुमच्या आज्ञेप्रमाणे मी हे व्रत पाळीन.'
व्यास उवाच इत्युक्त्वा शङ्करं काव्यश्चकार व्रतमुत्तमम् । धूमपानरतः शान्तो मन्त्रार्थं कृतनिश्चयः
व्यास म्हणाले: असे म्हणून काव्याने शंकरांना वचन दिले आणि मंत्र मिळवण्यासाठी धूर पिण्याचे, शांत राहण्याचे आणि दृढ निश्चयाचे श्रेष्ठ व्रत स्वीकारले.
ततो देवाः परिज्ञाय काव्यं व्रतरतं तदा । दैत्यान्दम्भरतांश्चैव बभूवुर्मन्त्रतत्पराः
नंतर देवांनी पाहिले की काव्य व्रतात मग्न आहे आणि दानव कपट करत आहेत, म्हणून ते मंत्र मिळवण्यास एकाग्र झाले.
विचार्य मनसा सर्वे संग्रामायोद्यता नृप । ययुर्धृतायुधास्तत्र यत्र ते दानवोत्तमाः
राजा, सर्वांनी मनाशी ठरवले आणि युद्धासाठी सज्ज होऊन शस्त्रे घेतली आणि जिथे ते श्रेष्ठ दानव होते तिथे गेले.
तानागतान्समीक्ष्याथ सायुधान्दंशितांस्तथा । आसंस्ते भयसंविग्ना दैत्या देवान्समन्ततः
ते देवता शस्त्रांनी सुसज्ज आणि रागाने आलेले पाहून दानव सर्व बाजूंनी वेढले गेले आणि घाबरले.
उत्पेतुः सहसा ते वै सन्नद्धान्भयकर्शिताः । अब्रुवन्वचनं तथ्यं ते देवान्वलदर्पितान्
भीतीने पछाडलेले दानव अचानक शस्त्र घेऊन उभे राहिले आणि आपल्या सामर्थ्यावर गर्व असलेल्या देवांना सत्य बोलले.
न्यस्तशस्त्रे भयवति आचार्ये व्रतमास्थिते । दत्त्वाभयं पुरा देवाः सम्प्राप्ता नो जिघांसया
आमची शस्त्रे खाली आहेत, आमचे गुरु व्रत करीत आहेत, आणि तुम्ही देवांनी पूर्वी आम्हाला अभय दिले होते, तरीही आता आम्हाला मारण्याच्या हेतूने आलात.
सत्यं वः क्व गतं देवा धर्मश्च श्रुतिनोदितः । न्यस्तशस्त्रा न हन्तव्या भीताश्च शरणं गताः
देवांनो, तुमचे सत्य कुठे गेले आणि शास्त्रांनी सांगितलेला धर्म कुठे आहे? ज्यांनी शस्त्रे खाली ठेवली आहेत आणि जे घाबरून शरण आले आहेत, त्यांना मारू नये.