आतुरे मृत्युकालेऽपि भूमिशय्यागतो नरः । करोति मनसा चिन्तां दुःखितः पुत्रवर्जितः
माणूस आजारी पडला किंवा मृत्यूच्या वेळी जमिनीवर पडला तरी, ज्याला पुत्र नाही तो दुःखी होतो आणि त्याच्या मनात चिंता भरते.
धनं मे विपुलं गेहे पात्राणि विविधानि च । मन्दिरं सुन्दरं चैतत्कोऽस्य स्वामी भविष्यति
तो मनाशी विचार करतो—'माझ्या घरी खूप धन आहे, अनेक प्रकारची भांडी आहेत, हे सुंदर घर आहे—पण याचा मालक कोण होईल?'
मृत्युकाले मनस्तस्य दुःखेन भ्रमते यतः । अतोऽस्य दुर्गतिर्नूनं भ्रान्तचित्तस्य सर्वथा
मृत्यूच्या वेळी त्याचे मन दुःखाने भरकटते; म्हणूनच त्याची अवस्था नक्कीच वाईट होते, कारण त्याचे मन पूर्णपणे गोंधळलेले असते.
एवं बहुविधां चिन्तां कृत्वा सत्यवतीसुतः । निःश्वस्य बहुधा चोष्णं विमनाः सम्बभूव ह
अशा अनेक प्रकारचे विचार करून सत्यवतीचा पुत्र व्यास खोल श्वास घेत राहिला आणि त्याचे मन खिन्न झाले.
विचार्य मनसात्यर्थं कृत्वा मनसि निश्चयम् । जगाम च तपस्तप्तुं मेरुपर्वतसनिधौ
मनात खोल विचार करून, पक्का निर्धार केला आणि मेरू पर्वताजवळ तप करण्यासाठी तो गेला.
मनसा चिन्तयामास कं देवं समुपास्महे । वरप्रदाननिपुणं वाञ्छितार्थप्रदं तथा
मनात त्याने विचार केला, 'कोणत्या देवतेची उपासना करावी, जी वर देण्यात पटाईत आहे आणि हवी ती गोष्ट देते?''
विष्णुं रुद्रं सुरेन्द्रं वा ब्रह्माणं वा दिवाकरम् । गणेशं कार्तिकेयं च पावकं वरुणं तथा
तो विचार करू लागला, 'विष्णू, रुद्र, देवांचा राजा, ब्रह्मा, सूर्य, गणेश, कार्तिकेय, अग्नी की वरुण — यापैकी कोण?''
एवं चिन्तयतस्तस्य नारदो मुनिसत्तमः । यदृच्छया समायातो वीणापाणिः समाहितः
अशा विचारात असताना, उत्तम ऋषी नारद, हातात वीणा घेऊन आणि मन एकाग्र करून, तिथे योगायोगाने आले.
तं दृष्ट्वा परमप्रीतो व्यासः सत्यवतीसुतः । कृत्वार्घ्यमासनं दत्त्वा पप्रच्छ कुशलं मुनिम्
त्याला पाहून सत्यवतीचा पुत्र व्यास अत्यंत आनंदित झाला; त्याने पाणी आणि आसन देऊन, त्या ऋषीची कुशलता विचारली.
श्रुत्वाथ कुशलप्रश्नं पप्रच्छ मुनिसत्तमः । चिन्तातुरोऽसि कस्मात्त्वं द्वैपायन वदस्व मे
कुशलतेचा प्रश्न ऐकून, श्रेष्ठ ऋषी म्हणाले, 'द्वैपायन, तू इतका चिंतेत का आहेस? मला सांग.'
व्यास उवाच अपुत्रस्य गतिर्नास्ति न सुखं मानसे यतः । तदर्थं दुःखितश्चाहं चिन्तयामि पुन पुनः
व्यास म्हणाले, 'ज्याला मूल नाही त्याला पुढचा मार्ग नसतो, आणि मनातही सुख राहत नाही; म्हणून मी दुःखी आहे आणि पुन्हा पुन्हा याचाच विचार करतो.'
तपसा तोषयाम्यद्य कं देवं वाच्छितार्थदम् । इति चिन्तातुरोऽस्म्यद्य त्वामहं शरणं गतः
आज मी कोणत्या देवतेला तप करून प्रसन्न करावे, जी मला हवी ती गोष्ट देईल, याच विचाराने मी त्रस्त आहे आणि म्हणूनच तुझ्या आश्रयाला आलो आहे.
सर्वज्ञोऽसि महर्षे त्वं कथयाशु कृपानिधे । कं देवं शरणं यामि यो मे पुत्रं प्रदास्यति
तू सर्वज्ञ आहेस, महर्षी, म्हणून कृपावंत होऊन लवकर सांग, कोणत्या देवतेच्या शरण जावे, जी मला पुत्र देईल?
सूत उवाच इति व्यासेन पृष्टस्तु नारदो वेदविन्मुनिः । उवाच परया प्रीत्या कृष्णं प्रति महामनाः
सूतम्हणाले: असे व्यासाने विचारल्यावर, वेदज्ञ नारद ऋषीने मोठ्या प्रेमाने कृष्णाबद्दल सांगितले.
नारद उवाच पाराशर्य महाभाग यत्त्वं पृच्छसि मामिह । तमेवार्थं पुरा पृष्टः पित्रा मे मधुसूदनः
नारद म्हणाले: 'पाराशरपुत्रा, तू जे मला विचारलेस, हाच प्रश्न पूर्वी माझ्या वडिलांनी मधुसूदनाला विचारला होता.'
ध्यानस्थं च हरिं दृष्ट्वा पिता मे विस्मयं गतः । पर्यपृच्छत देवेशं श्रीनाथं जगतः पतिम्
'माझ्या वडिलांनी ध्यानस्थ हरिला पाहून आश्चर्य वाटले आणि त्यांनी देवांचा स्वामी, श्रीनाथ, जगाचा अधिपती याला विचारले.'
कौस्तुभोद्भासितं दिव्यं शङ्खचक्रगदाधरम् । पीताम्बरं चतुर्बाहुं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्
'त्यांनी कौस्तुभ मणीच्या तेजाने झळकणारा, शंख, चक्र, गदा हातात असलेला, पिवळे वस्त्र परिधान केलेला, चार हातांचा आणि छातीवर श्रीवत्स असलेला त्याला पाहिले.'
कारणं सर्वलोकानां देवदेवं जगद्गुरुम् । वासुदेवं जगन्नाथं तप्यमानं महत्तपः
'सर्व लोकांचा कारण, देवांचा देव, जगाचा गुरु, वासुदेव, जगन्नाथ, मोठ्या तपात मग्न आहे, असे त्याने पाहिले.'
ब्रह्मोवाच देवदेव जगन्नाथ भूतभव्यभवत्प्रभो । तपश्चरसि कस्मात्त्वं किं ध्यायसि जनार्दन
ब्रह्मा म्हणाले: 'देवांचा देव, जगाचा नाथ, भूत, भविष्य आणि वर्तमानाचा स्वामी, जनार्दना, तू तप का करतोस? कोणाचे ध्यान करतोस?'
विस्मयोऽयं ममात्यर्थं त्वं सर्वजगतां प्रभुः । ध्यानयुक्तोऽसि देवेश किं च चित्रमतः परम्
''हे मला फारच आश्चर्यकारक वाटते: तू सर्व जगाचा स्वामी असूनही, देवांचा राजा असूनही ध्यानात मग्न आहेस — याहून मोठे आश्चर्य काय?'
त्वन्नाभिकमलाज्जातः कर्ताहमखिलस्य ह । त्वत्तः कोऽप्यधिकोऽस्त्यत्र तं देवं ब्रूहि मापते
''मी, सर्वांचा कर्ता, तुझ्या नाभिकमळातून जन्मलो; तुझ्यापेक्षा मोठा कोणी आहे का? तो देव कोण आहे, मला सांग.''
जानाम्यहं जगन्नाथ त्वमादिः सर्वकारणम् । कर्ता पालयिता हर्ता समर्थः सर्वकार्यकृत्
''हे जगन्नाथा, मी जाणतो की तूच सर्व कारणांचा मूळ आहेस; तूच कर्ता, पालक, संहारक आणि सर्व कार्ये करण्यास समर्थ आहेस.''
इच्छया ते महाराज सृजाम्यहमिदं जगत् । हरः संहरते काले सोऽपि ते वचने सदा
राजा, माझ्या इच्छेने मी हे जग निर्माण करते; योग्य वेळी हराने त्याचा संहार करतो, आणि तोही नेहमी तुझ्या आज्ञेप्रमाणेच वागतो.
सूर्यो भ्रमति चाकाशे वायुर्वाति शुभाशुभः । अग्निस्तपति पर्जन्यो वर्षतीश त्वदाज्ञया
सूर्य आकाशात फिरतो, वारा चांगला-वाईट वाहतो, अग्नी जळतो, आणि पर्जन्य तुझ्या आज्ञेने पाऊस पाडतो, हे प्रभो.
त्वं तु ध्यायसि कं देवं संशयोऽयं महान्मम । त्वत्तः परं न पश्यामि देवं वै भुवनत्रये
पण तू कोणत्या देवाचे ध्यान करतोस? हाच माझा मोठा प्रश्न आहे; तुझ्यापेक्षा वरचा देव मला या तिन्ही लोकांत कुठेच दिसत नाही.
कृपां कृत्वा वदस्वाद्य भक्तोऽस्मि तव सुव्रत । महतां नैव गोप्यं हि प्रायः किञ्चिदिति स्मृतिः
माझ्यावर कृपा करून आता सांग, कारण मी तुझा भक्त आहे; मोठ्या लोकांनी काहीही लपवू नये, अशीच प्रथा आहे.
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरिराह प्रजापतिम् । शृणुष्वैकमना ब्रह्मंस्त्वां ब्रवीमि मनोगतम्
त्याचे शब्द ऐकून हरिने प्रजापतीला सांगितले: हे ब्रह्मा, मन लावून ऐक, मी तुला माझ्या मनातील गोष्ट सांगतो.
यद्यपि त्वां शिवं मां च स्थितिसृष्ट्यन्तकारणम् । ते जानन्ति जनाः सर्वे सदेवासुरमानुषाः
जरी सर्व लोक—देव, असुर आणि माणसे—तुला, शिवाला आणि मलाच सृष्टी, पालन आणि संहाराचे कारण समजतात,
स्रष्टा त्वं पालकश्चाहं हरः संहारकारकः । कृताः शक्त्येति संतर्कः क्रियते वेदपारगैः
सृष्टीसाठी तू, पालनासाठी मी, आणि संहारासाठी हर असे मानले जाते; वेद जाणणाऱ्यांनी हे सर्व आमच्या शक्तीमुळे घडते असे सांगितले आहे.
जगत्संजनने शक्तिस्त्वयि तिष्ठति राजसी । सात्त्विकी मयि रुद्रे च तामसी परिकीर्तिता
जगाच्या निर्मितीसाठी तुझ्यात राजस शक्ती आहे, माझ्यात सात्विक, आणि रुद्रात तामस शक्ती असल्याचे म्हटले जाते.