प्रथमं चेन्मनः शुद्धं जातं पापविवर्जितम् । तदा तीर्थानि सर्वाणि पावनानि भवन्ति वै
सर्वप्रथम मन शुद्ध, पापरहित झालं की, मगच सगळी तीर्थं खरंच पावन होतात.
गङ्गातीरे हि सर्वत्र वसन्ति नगराणि च । व्रजाश्चैवाकरा ग्रामाः सर्वे खेटास्तथापरे
गंगेच्या काठी सर्वत्र नगरं, वस्ती, गावं आणि इतर खेडी वसलेली आहेत.
निषादानां निवासाश्च कैवर्तानां तथापरे । हूणबङ्गखसानां च म्लेच्छानां दैत्यसत्तम
तिथे निषाद, कैवर्त, हूण, बंग, खास, म्लेच्छ आणि इतरही अनेक लोकांची वस्ती आहे, दैत्यश्रेष्ठ.
पिबन्ति सर्वदा गाङ्गं जलं ब्रह्मोपमं सदा । स्नानं कुर्वन्ति दैत्येन्द्र त्रिकालं स्वेच्छया जनाः
ते सगळे नेहमी गंगेचं, ब्रह्मासारखं पवित्र पाणी पितात; लोक तिथे आपल्या इच्छेनुसार दिवसातून तीन वेळा स्नान करतात, दैत्येंद्र.
तत्रैकोऽपि विशुद्धात्मा न भवत्येव मारिष । किं फलं तर्हि तीर्थस्य विषयोपहतात्मसु
तरीही तिथे एकही जण शुद्धात्मा होत नाही, मारिषा; मग ज्यांचं मन विषयांच्या मोहात अडकलेलं आहे, त्यांना त्या तीर्थाचं काय फळ मिळणार?
कारणं मन एवात्र नान्यद्राजन्विचिन्तय । मनःशुद्धिं प्रकर्तव्या सततं शुद्धिमिच्छता
राजा, इथे मुख्य कारण म्हणजे मनच; दुसरं काही नाही. जो शुद्धीची इच्छा करतो, त्याने नेहमी मनाचीच शुद्धी करावी.
तीर्थवासी महापापी भवेत्तत्रात्मवञ्चनात् । तत्रैवाचरितं पापमानन्त्याय प्रकल्पते
तीर्थात राहून जर कोणी मोठा पापी स्वतःची फसवणूक करत असेल, तर तिथे केलेलं पाप त्याला अनंत दुःखाला कारणीभूत ठरतं.
यथेन्द्रवारुणं पक्वं मिष्टं नैवोपजायते । भावदुष्टस्तथा तीर्थे कोटिस्तातो न शुध्यति
जसं मिठाच्या पाण्याने झाडाला घातलं तरी गोड, पिकलेलं फळ लागत नाही, तसंच वाईट मनाचा माणूस कोट्यवधी वेळा तीर्थात गेला तरी शुद्ध होत नाही, प्रिय.
प्रथमं मनसः शुद्धिः कर्तव्या शुभमिच्छता । शुद्धे मनसि द्रव्यस्य शुद्धिर्भवति नान्यथा
शुभाची इच्छा असणाऱ्याने प्रथम मन शुद्ध करावं; मन शुद्ध झालं की, मगच द्रव्य शुद्ध होतं, अन्यथा नाहीच.
तथैवाचारशुद्धिः स्यात्ततस्तीर्थं प्रसिध्यति । अन्यथा तु कृतं सर्वं व्यर्थं भवति तत्क्षणात्
तसंच, वर्तन शुद्ध ठेवावं; मग तीर्थाचं फळ मिळतं. नाहीतर जे काही केलं, ते त्या क्षणी व्यर्थ ठरतं.
(हीनवर्णस्य संसर्गं तीर्थे गत्वा सदा त्यजेत् ।) ॥ भूतानुकम्पनं चैव कर्तव्यं कर्मणा धिया । यदि पृच्छसि राजेन्द्र तीर्थं वक्ष्याम्यनुत्तमम्
(तीर्थात गेल्यावर वाईट वर्तन असणाऱ्यांचा संग नेहमी टाळावा.) सर्व प्राण्यांवर कृपा करावी, ती कृतीने आणि मनानेही. राजेंद्र, जर तू विचारशील, तर मी तुला श्रेष्ठ तीर्थ सांगतो.
प्रथमं नैमिषं पुण्यं चक्रतीर्थं च पुष्करम् । अन्येषां चैव तीर्थानां संख्या नास्ति महीतले
सर्वात आधी पुण्यवान नैमिष, मग चक्रतीर्थ आणि पुष्कर; आणि पृथ्वीवर इतर तीर्थांची संख्या मोजता येणार नाही.
पावनानि च स्थानानि बहूनि नृपसत्तम । व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं राजा नैमिषं गन्तुमुद्यतः
राजा, पृथ्वीवर अनेक पावन स्थळं आहेत. व्यास म्हणतो: हे ऐकून राजा नैमिषाला जाण्यास निघाला.
नोदयामास दैत्यान्वै हर्षनिर्भरमानसः । प्रह्लाद उवाच उत्तिष्ठन्तु महाभागा गमिष्यामोऽद्य नैमिषम्
त्याच्या मनात आनंद भरून आला आणि त्याने दैत्यांना उठवलं. प्रह्लाद म्हणाला: 'महाभागांनो, उठा, आपण आज नैमिषाला जाऊया.'
द्रक्ष्यामः पुण्डरीकाक्षं पीतवाससमच्युतम् । व्यास उवाच इत्युक्ता विष्णुभक्तेन सर्वे ते दानवास्तदा
'आपण कमळासारख्या डोळ्यांचा, पिवळ्या वस्त्रातील, अचल असणारा तो परमेश्वर पाहू.' व्यास म्हणतो: विष्णूभक्ताने असं म्हटल्यावर, त्या वेळी सगळे दानव—
तेनैव सह पातालान्निर्ययुः परया मुदा । ते समेत्य च दैतेया दानवाश्च महाबलाः
त्याच्यासोबत मोठ्या आनंदाने पाताळातून बाहेर आले; ते सगळे दैत्य आणि बलाढ्य दानव एकत्र जमले.
नैमिषारण्यमासाद्य स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः । प्रह्लादस्तत्र तीर्थेषु चरन्दैत्यैः समन्वितः
नैमिषारण्य गाठून त्यांनी आनंदाने स्नान केलं; प्रह्लाद दैत्यांसह तिथल्या तीर्थांमध्ये फिरला.
सरस्वतीं महापुण्यां ददर्श विमलोदकाम् । तीर्थे तत्र नृपश्रेष्ठ प्रह्लादस्य महात्मनः
त्या पवित्र स्थळी, श्रेष्ठ राजा, प्रह्लादाने निर्मळ पाण्याची अत्यंत पुण्यवान अशी सरस्वती पाहिली.
मनः प्रसन्नं सञ्जातं स्नात्वा सारस्वते जले । विधिवत्तत्र दैत्येन्द्रः स्नानदानादिकं शुभे
सरस्वतीच्या पवित्र पाण्यात स्नान केल्यावर त्याचे मन अत्यंत शांत झाले. तिथे त्या दैत्यराजाने विधिपूर्वक स्नान, दान आणि इतर शुभ कर्मे केली.
चकारातिप्रसन्नात्मा तीर्थे परमपावने
त्या अत्यंत पवित्र तीर्थस्थळी त्याने अत्यंत प्रसन्न मनाने ही सर्व कृत्ये केली.
प्रह्लादनारायणयोर्युद्धे विष्णोरागमनवर्णनम् व्यास उवाच कुर्वंस्तीर्थविधिं तत्र हिरण्यकशिपोः सुतः । न्यग्रोधं सुमहच्छायमपश्यत्पुरतस्तदा
व्यास म्हणाले: तिथे तीर्थविधी करत असताना हिरण्यकशिपूचा पुत्र समोर एक मोठा, घनछायायुक्त वडाचे झाड पाहतो.
ददर्श बाणानपरान्नानाजातीयकांस्तदा । गृध्रपक्षयुतांस्तीव्राच्छिलाधौतान्महोज्वलान्
त्याने तिथे विविध प्रकारचे बाण पाहिले, काही गिधाडाच्या पिसांनी मढवलेले, धारदार, दगडावर घासलेले आणि तेजस्वी चमकणारे.
चिन्तयामास मनसा कस्येमे विशिखास्त्विह । ऋषीणामाश्रमे पुण्ये तीर्थे परमपावने
'हे बाण इथे कोणाचे असावेत? या पवित्र ऋषींच्या आश्रमात, या अत्यंत शुद्ध तीर्थावर?' असे त्याच्या मनात विचार आले.
एवं चिन्तयतानेन कृष्णाजिनधरौ मुनी । समुन्नतजटाभारौ दृष्टौ धर्मसुतौ तदा
अशा विचारात असताना त्याने दोन ऋषी पाहिले, जे धर्माचे पुत्र होते, काळ्या कृष्णमृगचर्मात आणि उंच जटांमध्ये होते.
तयोरग्रे धृते शुभ्रे धनुषी लक्षणान्विते । शार्ङ्गमाजगवञ्चैव तथाक्षय्यौ महेषुधी
त्यांच्या पुढे दोन शुभ्र, शुभ चिन्हांनी युक्त धनुष्ये ठेवलेली होती—शार्ङ्ग आणि आजगव, तसेच दोन अक्षय मोठ्या तूणीर होत्या.
ध्यानस्थौ तौ महाभागौ नरनारायणावृषी । दृष्ट्वा धर्मसुतौ तत्र दैत्यानामधिपस्तदा
ते दोघे महान भाग्यशाली नर-नारायण ऋषी ध्यानस्थ होते; धर्माचे पुत्र तिथे पाहून दैत्यांचा अधिपती...
क्रोधरक्तेक्षणस्तौ तु प्रोवाचासुरपालकः । किं भवद्भ्यां समारब्धो दम्भो धर्मविनाशनः
रागाने डोळे लाल झालेले असुरांचा रक्षक म्हणाला, 'तुम्ही दोघांनी हा कोणता ढोंग सुरू केला आहे, जो धर्माचा नाश करणारा आहे?'
न श्रुतं नैव दृष्टं हि संसारेऽस्मिन्कदापि हि । तपसश्चरणं तीव्रं तथा चापस्य धारणम्
'या जगात कधीही ऐकले किंवा पाहिले नाही की कोणी कठोर तप करत असताना एकाच वेळी धनुष्य धारण करतो.'
विरोधोऽयं युगे चाद्ये कथं युक्तं कलिप्रियम् । ब्राह्मणस्य तपो युक्तं तत्र किं चापधारणम्
'या युगाच्या प्रारंभात असा विरोध कसा योग्य आहे, जो कलियुगाला पोषक आहे? ब्राह्मणासाठी तप योग्य आहे; पण इथे धनुष्य का?'
क्व जटाधारणं देहे क्वेषुधी च विडम्बनौ । धर्मस्याचरणं युक्तं युवयोर्दिव्यभावयोः
'शरीरावर जटा ठेवणे आणि शस्त्र धारण करणे हे कसे एकत्र येईल? तुमच्या दिव्य स्वरूपाला धर्माचरणच शोभते.'