वीक्ष्य प्रेमाद्भुतं तत्र बाले चटकयोस्तदा । व्यासश्चिन्तातुरः कामं मनसा समचिन्तयत्
त्या चिमण्यांमध्ये असलेले अद्भुत प्रेम पाहून व्यासाच्या मनात चिंता दाटली आणि तो खोल विचार करू लागला.
तिरश्चामपि यत्प्रेम पुत्रे समभिलक्ष्यते । किं चित्रं यन्मनुष्याणां सेवाफलमभीप्सताम्
प्राण्यांमध्येही आपल्या पिल्लावर एवढे प्रेम दिसते, तर माणसांनी सेवेमुळे मिळणाऱ्या फळाची इच्छा ठेवून असे करणे नवलाचे काय?
किमेतौ चटकौ चास्य विवाहं सुखसाधनम् । विरच्य सुखिनौ स्यातां दृष्ट्वा वध्वा मुखं शुभम्
ही दोन चिमणी आपल्या पिल्लाचे लग्न करून त्याच्या सुखाची व्यवस्था करतील का? आणि वधूचे सुंदर रूप पाहून त्या आनंदी होतील का?
अथवा वार्धके प्राप्ते परिचर्यां करिष्यति । पुत्रः परमधर्मिष्ठः पुण्यार्थं कलविंकयोः
की म्हातारपणी हा पुत्र फार चांगला वागून पुण्य मिळवण्यासाठी आईवडिलांची सेवा करील का?
अर्जयित्वाथवा द्रव्यं पितरौ तर्पयिष्यति । अथवा प्रेतकार्याणि करिष्यति यथाविधि
किंवा काही संपत्ती मिळवून आईवडिलांना तृप्त करील का? किंवा योग्य रीतीने त्यांच्या मृत्यूनंतरचे विधी पार पाडील का?
अथवा किं गयाश्राद्धं गत्वा संवितरिष्यति । नीलोत्सर्गं च विधिवत्प्रकरिष्यति बालकः
किंवा तो गायेला जाऊन पूर्वजांसाठी श्राद्ध करील आणि नीट पद्धतीने पाणी अर्पण करण्याचा विधी करील का?
संसारेऽत्र समाख्यातं सुखानामुत्तमं सुखम् । पुत्रगात्रपरिष्वंगो लालनञ्च विशेषतः
या संसारात सर्वात मोठे सुख म्हणजे आपल्या मुलाला जवळ घेणे आणि त्याचे संगोपन करणे, असे सांगितले आहे.
अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । पुत्रादन्यतरन्नास्ति परलोकस्य साधनम्
ज्याला पुत्र नाही त्याला कुठेही गती नाही, स्वर्गही नाही; पुत्राशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने परलोकसुख मिळत नाही.
मन्वादिभिश्च मुनिभिर्धर्मशास्त्रेषु भाषितम् । पुत्रवान्स्वर्गमाप्नोति नापुत्रस्तु कथञ्चन
मनु आणि इतर ऋषींनी धर्मशास्त्रात सांगितले आहे की, ज्याला पुत्र आहे तो स्वर्ग मिळवतो, पण ज्याला पुत्र नाही त्याला कधीच मिळत नाही.
दृश्यतेऽत्र समक्षं तन्नानुमानेन साध्यते । पुत्रवान्मुच्यते पापादाप्तवाक्यं च शाश्वतम्
हे इथे प्रत्यक्ष दिसते, यासाठी तर्काची गरज नाही; पुत्र असलेला पापातून मुक्त होतो—हेच शाश्वत सत्य आहे.
आतुरे मृत्युकालेऽपि भूमिशय्यागतो नरः । करोति मनसा चिन्तां दुःखितः पुत्रवर्जितः
माणूस आजारी पडला किंवा मृत्यूच्या वेळी जमिनीवर पडला तरी, ज्याला पुत्र नाही तो दुःखी होतो आणि त्याच्या मनात चिंता भरते.
धनं मे विपुलं गेहे पात्राणि विविधानि च । मन्दिरं सुन्दरं चैतत्कोऽस्य स्वामी भविष्यति
तो मनाशी विचार करतो—'माझ्या घरी खूप धन आहे, अनेक प्रकारची भांडी आहेत, हे सुंदर घर आहे—पण याचा मालक कोण होईल?'
मृत्युकाले मनस्तस्य दुःखेन भ्रमते यतः । अतोऽस्य दुर्गतिर्नूनं भ्रान्तचित्तस्य सर्वथा
मृत्यूच्या वेळी त्याचे मन दुःखाने भरकटते; म्हणूनच त्याची अवस्था नक्कीच वाईट होते, कारण त्याचे मन पूर्णपणे गोंधळलेले असते.
एवं बहुविधां चिन्तां कृत्वा सत्यवतीसुतः । निःश्वस्य बहुधा चोष्णं विमनाः सम्बभूव ह
अशा अनेक प्रकारचे विचार करून सत्यवतीचा पुत्र व्यास खोल श्वास घेत राहिला आणि त्याचे मन खिन्न झाले.
विचार्य मनसात्यर्थं कृत्वा मनसि निश्चयम् । जगाम च तपस्तप्तुं मेरुपर्वतसनिधौ
मनात खोल विचार करून, पक्का निर्धार केला आणि मेरू पर्वताजवळ तप करण्यासाठी तो गेला.
मनसा चिन्तयामास कं देवं समुपास्महे । वरप्रदाननिपुणं वाञ्छितार्थप्रदं तथा
मनात त्याने विचार केला, 'कोणत्या देवतेची उपासना करावी, जी वर देण्यात पटाईत आहे आणि हवी ती गोष्ट देते?''
विष्णुं रुद्रं सुरेन्द्रं वा ब्रह्माणं वा दिवाकरम् । गणेशं कार्तिकेयं च पावकं वरुणं तथा
तो विचार करू लागला, 'विष्णू, रुद्र, देवांचा राजा, ब्रह्मा, सूर्य, गणेश, कार्तिकेय, अग्नी की वरुण — यापैकी कोण?''
एवं चिन्तयतस्तस्य नारदो मुनिसत्तमः । यदृच्छया समायातो वीणापाणिः समाहितः
अशा विचारात असताना, उत्तम ऋषी नारद, हातात वीणा घेऊन आणि मन एकाग्र करून, तिथे योगायोगाने आले.
तं दृष्ट्वा परमप्रीतो व्यासः सत्यवतीसुतः । कृत्वार्घ्यमासनं दत्त्वा पप्रच्छ कुशलं मुनिम्
त्याला पाहून सत्यवतीचा पुत्र व्यास अत्यंत आनंदित झाला; त्याने पाणी आणि आसन देऊन, त्या ऋषीची कुशलता विचारली.
श्रुत्वाथ कुशलप्रश्नं पप्रच्छ मुनिसत्तमः । चिन्तातुरोऽसि कस्मात्त्वं द्वैपायन वदस्व मे
कुशलतेचा प्रश्न ऐकून, श्रेष्ठ ऋषी म्हणाले, 'द्वैपायन, तू इतका चिंतेत का आहेस? मला सांग.'
व्यास उवाच अपुत्रस्य गतिर्नास्ति न सुखं मानसे यतः । तदर्थं दुःखितश्चाहं चिन्तयामि पुन पुनः
व्यास म्हणाले, 'ज्याला मूल नाही त्याला पुढचा मार्ग नसतो, आणि मनातही सुख राहत नाही; म्हणून मी दुःखी आहे आणि पुन्हा पुन्हा याचाच विचार करतो.'
तपसा तोषयाम्यद्य कं देवं वाच्छितार्थदम् । इति चिन्तातुरोऽस्म्यद्य त्वामहं शरणं गतः
आज मी कोणत्या देवतेला तप करून प्रसन्न करावे, जी मला हवी ती गोष्ट देईल, याच विचाराने मी त्रस्त आहे आणि म्हणूनच तुझ्या आश्रयाला आलो आहे.
सर्वज्ञोऽसि महर्षे त्वं कथयाशु कृपानिधे । कं देवं शरणं यामि यो मे पुत्रं प्रदास्यति
तू सर्वज्ञ आहेस, महर्षी, म्हणून कृपावंत होऊन लवकर सांग, कोणत्या देवतेच्या शरण जावे, जी मला पुत्र देईल?
सूत उवाच इति व्यासेन पृष्टस्तु नारदो वेदविन्मुनिः । उवाच परया प्रीत्या कृष्णं प्रति महामनाः
सूतम्हणाले: असे व्यासाने विचारल्यावर, वेदज्ञ नारद ऋषीने मोठ्या प्रेमाने कृष्णाबद्दल सांगितले.
नारद उवाच पाराशर्य महाभाग यत्त्वं पृच्छसि मामिह । तमेवार्थं पुरा पृष्टः पित्रा मे मधुसूदनः
नारद म्हणाले: 'पाराशरपुत्रा, तू जे मला विचारलेस, हाच प्रश्न पूर्वी माझ्या वडिलांनी मधुसूदनाला विचारला होता.'
ध्यानस्थं च हरिं दृष्ट्वा पिता मे विस्मयं गतः । पर्यपृच्छत देवेशं श्रीनाथं जगतः पतिम्
'माझ्या वडिलांनी ध्यानस्थ हरिला पाहून आश्चर्य वाटले आणि त्यांनी देवांचा स्वामी, श्रीनाथ, जगाचा अधिपती याला विचारले.'
कौस्तुभोद्भासितं दिव्यं शङ्खचक्रगदाधरम् । पीताम्बरं चतुर्बाहुं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्
'त्यांनी कौस्तुभ मणीच्या तेजाने झळकणारा, शंख, चक्र, गदा हातात असलेला, पिवळे वस्त्र परिधान केलेला, चार हातांचा आणि छातीवर श्रीवत्स असलेला त्याला पाहिले.'
कारणं सर्वलोकानां देवदेवं जगद्गुरुम् । वासुदेवं जगन्नाथं तप्यमानं महत्तपः
'सर्व लोकांचा कारण, देवांचा देव, जगाचा गुरु, वासुदेव, जगन्नाथ, मोठ्या तपात मग्न आहे, असे त्याने पाहिले.'
ब्रह्मोवाच देवदेव जगन्नाथ भूतभव्यभवत्प्रभो । तपश्चरसि कस्मात्त्वं किं ध्यायसि जनार्दन
ब्रह्मा म्हणाले: 'देवांचा देव, जगाचा नाथ, भूत, भविष्य आणि वर्तमानाचा स्वामी, जनार्दना, तू तप का करतोस? कोणाचे ध्यान करतोस?'
विस्मयोऽयं ममात्यर्थं त्वं सर्वजगतां प्रभुः । ध्यानयुक्तोऽसि देवेश किं च चित्रमतः परम्
''हे मला फारच आश्चर्यकारक वाटते: तू सर्व जगाचा स्वामी असूनही, देवांचा राजा असूनही ध्यानात मग्न आहेस — याहून मोठे आश्चर्य काय?'