या निर्गुणा हरिहरादिभिरप्यलभ्या विद्या सतां प्रियतमाथ समाधिगम्या । सा तस्य चित्तकुहरे प्रकरोति भावं यः संशृणोति सततं तु सतीपुराणम्
ही निर्गुण विद्या, जी हरि, हर यांसारख्यांनाही मिळत नाही, साधूंना अत्यंत प्रिय आणि ध्यानाने प्राप्त होते, ती नेहमी हे पवित्र पुराण ऐकणाऱ्याच्या हृदयाच्या गुहेत प्रकट होते.
सम्प्राप्य मानुषभवं सकलाङ्गयुक्तं पोतं भवार्णवजलोत्तरणाय कामम् । सम्प्राप्य वाचकमहो न शृणोति मूढः स वञ्चितोऽत्र विधिना सुखदं पुराणम्
संपूर्ण अवयवांनी युक्त मानवजन्म, जो संसारसागरातून पार जाण्यासाठी नौका आहे, आणि वाचक मिळूनही, जो मूर्ख हे ऐकत नाही, तो विधीने फसवला जाऊन, सुख देणारे हे पुराण गमावतो.
यः प्राप्य कर्णयुगलं पटुमानुषत्वे रागी शृणोति सततं च परापवादान् । सर्वार्थदं रसनिधिं विमलं पुराणं नष्टः कुतो न शृणुते भुवि मन्दबुद्धिः
जो मनुष्य जन्म घेऊन, कानांची जोडी मिळवून, नेहमी दुसऱ्यांची निंदा ऐकण्यात आसक्त असतो, पण सर्वार्थदायक, अमृतरूपी, निर्मळ पुराण ऐकत नाही, असा मंदबुद्धी मनुष्य पृथ्वीवर कसा हरवलेला नाही असे म्हणता येईल?
देवीसर्वोत्तमेतिकथनम् ऋषय ऊचुः सौम्य व्यासस्य भार्यायां कस्यां जातः सुतः शुकः । कथं वा कीदृशो येन पठितेयं सुसंहिता
ऋषी म्हणाले: सौम्य, व्यास यांच्या कोणत्या पत्नीपासून शुक नावाचा पुत्र जन्माला आला? आणि तो कसा, कोणत्या प्रकारचा, आणि कुणी ही उत्तम संहिता वाचली हे सांग.
अयोनिजस्त्वया प्रोक्तस्तथा चारणिजः शुकः । सन्देहोऽस्ति महांस्तत्र कथयाद्य महामते
तू सांगितलेस की शुक गर्भातून जन्मलेला नाही, आणि तो चारणापासून जन्मलेला आहे, याबद्दल आम्हाला मोठा संशय आहे—हे महाबुद्धीमान, आज आम्हाला सांग.
गर्भयोगी श्रुतः पूर्वं शुको नाम महातपाः । कथं च पठितं तेन पुराणं बहुविस्तरम्
पूर्वी शुक हा मोठा तपस्वी, गर्भयोगी होता असे ऐकले आहे; आणि त्याने हे विस्तृत पुराण कसे वाचले हे सांग.
सूत उवाच पुरा सरस्वतीतीरे व्यासः सत्यवतीसुतः । आश्रमे कलविंकौ तु दृष्ट्वा विस्मयमागतः
सूतम्हणाले, एकदा सरस्वतीच्या काठी सत्यवतीचा पुत्र व्यास आपल्या आश्रमात दोन चिमणी पिल्ले पाहून आश्चर्यचकित झाला.
जातमात्रं शिशुं नीडे मुक्तमण्डान्मनोहरम् । ताम्रास्यं शुभसर्वाङ्गं पिच्छांकुरविवर्जितम्
त्या घरट्यात अंड्यातून नुकतेच बाहेर पडलेले, सुंदर दिसणारे, तांबड्या चोचीचे, शुभांग आणि अजून पिसे न आलेले पिल्लू होते.
तौ तु भक्ष्यार्थमत्यन्तं रतौ श्रमपरायणौ । शिशोश्चंचुपुटे भक्ष्यं क्षिपन्तौ च पुनः पुनः
ती दोन्ही चिमणी सतत अन्न मिळविण्यात मग्न होत्या आणि खूप मेहनत करून त्या पिल्लाच्या उघड्या चोचीत वारंवार अन्न घालत होत्या.
अङ्गेनाङ्गानि बालस्य घर्षयन्तौ मुदान्वितौ । चुम्बन्तौ च मुखं प्रेम्णा कलविंकौ शिशोः शुभम्
त्या दोघी आनंदाने आपल्या अंगाने पिल्लाच्या अंगाला घासत आणि प्रेमाने त्याच्या सुंदर चेहऱ्यावर चुंबने घेत.
वीक्ष्य प्रेमाद्भुतं तत्र बाले चटकयोस्तदा । व्यासश्चिन्तातुरः कामं मनसा समचिन्तयत्
त्या चिमण्यांमध्ये असलेले अद्भुत प्रेम पाहून व्यासाच्या मनात चिंता दाटली आणि तो खोल विचार करू लागला.
तिरश्चामपि यत्प्रेम पुत्रे समभिलक्ष्यते । किं चित्रं यन्मनुष्याणां सेवाफलमभीप्सताम्
प्राण्यांमध्येही आपल्या पिल्लावर एवढे प्रेम दिसते, तर माणसांनी सेवेमुळे मिळणाऱ्या फळाची इच्छा ठेवून असे करणे नवलाचे काय?
किमेतौ चटकौ चास्य विवाहं सुखसाधनम् । विरच्य सुखिनौ स्यातां दृष्ट्वा वध्वा मुखं शुभम्
ही दोन चिमणी आपल्या पिल्लाचे लग्न करून त्याच्या सुखाची व्यवस्था करतील का? आणि वधूचे सुंदर रूप पाहून त्या आनंदी होतील का?
अथवा वार्धके प्राप्ते परिचर्यां करिष्यति । पुत्रः परमधर्मिष्ठः पुण्यार्थं कलविंकयोः
की म्हातारपणी हा पुत्र फार चांगला वागून पुण्य मिळवण्यासाठी आईवडिलांची सेवा करील का?
अर्जयित्वाथवा द्रव्यं पितरौ तर्पयिष्यति । अथवा प्रेतकार्याणि करिष्यति यथाविधि
किंवा काही संपत्ती मिळवून आईवडिलांना तृप्त करील का? किंवा योग्य रीतीने त्यांच्या मृत्यूनंतरचे विधी पार पाडील का?
अथवा किं गयाश्राद्धं गत्वा संवितरिष्यति । नीलोत्सर्गं च विधिवत्प्रकरिष्यति बालकः
किंवा तो गायेला जाऊन पूर्वजांसाठी श्राद्ध करील आणि नीट पद्धतीने पाणी अर्पण करण्याचा विधी करील का?
संसारेऽत्र समाख्यातं सुखानामुत्तमं सुखम् । पुत्रगात्रपरिष्वंगो लालनञ्च विशेषतः
या संसारात सर्वात मोठे सुख म्हणजे आपल्या मुलाला जवळ घेणे आणि त्याचे संगोपन करणे, असे सांगितले आहे.
अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । पुत्रादन्यतरन्नास्ति परलोकस्य साधनम्
ज्याला पुत्र नाही त्याला कुठेही गती नाही, स्वर्गही नाही; पुत्राशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने परलोकसुख मिळत नाही.
मन्वादिभिश्च मुनिभिर्धर्मशास्त्रेषु भाषितम् । पुत्रवान्स्वर्गमाप्नोति नापुत्रस्तु कथञ्चन
मनु आणि इतर ऋषींनी धर्मशास्त्रात सांगितले आहे की, ज्याला पुत्र आहे तो स्वर्ग मिळवतो, पण ज्याला पुत्र नाही त्याला कधीच मिळत नाही.
दृश्यतेऽत्र समक्षं तन्नानुमानेन साध्यते । पुत्रवान्मुच्यते पापादाप्तवाक्यं च शाश्वतम्
हे इथे प्रत्यक्ष दिसते, यासाठी तर्काची गरज नाही; पुत्र असलेला पापातून मुक्त होतो—हेच शाश्वत सत्य आहे.
आतुरे मृत्युकालेऽपि भूमिशय्यागतो नरः । करोति मनसा चिन्तां दुःखितः पुत्रवर्जितः
माणूस आजारी पडला किंवा मृत्यूच्या वेळी जमिनीवर पडला तरी, ज्याला पुत्र नाही तो दुःखी होतो आणि त्याच्या मनात चिंता भरते.
धनं मे विपुलं गेहे पात्राणि विविधानि च । मन्दिरं सुन्दरं चैतत्कोऽस्य स्वामी भविष्यति
तो मनाशी विचार करतो—'माझ्या घरी खूप धन आहे, अनेक प्रकारची भांडी आहेत, हे सुंदर घर आहे—पण याचा मालक कोण होईल?'
मृत्युकाले मनस्तस्य दुःखेन भ्रमते यतः । अतोऽस्य दुर्गतिर्नूनं भ्रान्तचित्तस्य सर्वथा
मृत्यूच्या वेळी त्याचे मन दुःखाने भरकटते; म्हणूनच त्याची अवस्था नक्कीच वाईट होते, कारण त्याचे मन पूर्णपणे गोंधळलेले असते.
एवं बहुविधां चिन्तां कृत्वा सत्यवतीसुतः । निःश्वस्य बहुधा चोष्णं विमनाः सम्बभूव ह
अशा अनेक प्रकारचे विचार करून सत्यवतीचा पुत्र व्यास खोल श्वास घेत राहिला आणि त्याचे मन खिन्न झाले.
विचार्य मनसात्यर्थं कृत्वा मनसि निश्चयम् । जगाम च तपस्तप्तुं मेरुपर्वतसनिधौ
मनात खोल विचार करून, पक्का निर्धार केला आणि मेरू पर्वताजवळ तप करण्यासाठी तो गेला.
मनसा चिन्तयामास कं देवं समुपास्महे । वरप्रदाननिपुणं वाञ्छितार्थप्रदं तथा
मनात त्याने विचार केला, 'कोणत्या देवतेची उपासना करावी, जी वर देण्यात पटाईत आहे आणि हवी ती गोष्ट देते?''
विष्णुं रुद्रं सुरेन्द्रं वा ब्रह्माणं वा दिवाकरम् । गणेशं कार्तिकेयं च पावकं वरुणं तथा
तो विचार करू लागला, 'विष्णू, रुद्र, देवांचा राजा, ब्रह्मा, सूर्य, गणेश, कार्तिकेय, अग्नी की वरुण — यापैकी कोण?''
एवं चिन्तयतस्तस्य नारदो मुनिसत्तमः । यदृच्छया समायातो वीणापाणिः समाहितः
अशा विचारात असताना, उत्तम ऋषी नारद, हातात वीणा घेऊन आणि मन एकाग्र करून, तिथे योगायोगाने आले.
तं दृष्ट्वा परमप्रीतो व्यासः सत्यवतीसुतः । कृत्वार्घ्यमासनं दत्त्वा पप्रच्छ कुशलं मुनिम्
त्याला पाहून सत्यवतीचा पुत्र व्यास अत्यंत आनंदित झाला; त्याने पाणी आणि आसन देऊन, त्या ऋषीची कुशलता विचारली.
श्रुत्वाथ कुशलप्रश्नं पप्रच्छ मुनिसत्तमः । चिन्तातुरोऽसि कस्मात्त्वं द्वैपायन वदस्व मे
कुशलतेचा प्रश्न ऐकून, श्रेष्ठ ऋषी म्हणाले, 'द्वैपायन, तू इतका चिंतेत का आहेस? मला सांग.'