चित्ते यस्य भवेत्तं तु बाधितुं कोऽपि न क्षमः । मायया मोहितः शक्रो भूयस्तस्य प्रतिक्रियाम्
ज्याच्या मनात ही बीजं असतात, त्याला कोणीही त्रास देऊ शकत नाही. इंद्रसुद्धा मायेमुळे फसून, त्यांना हरवण्यासाठी वारंवार उपाय शोधतो.
कर्तुं कामवसन्तौ तु समाहूयाब्रवीद्वचः । मनोभव वसन्तेन रत्या युक्तो व्रजाधुना
मग त्याने कामदेव आणि वसंत यांना बोलावून सांगितलं, 'हे कामदेवा, वसंत आणि रतीसोबत आता लगेच जा—'
अप्सरोभिः समायुक्तस्तरसा गन्धमादनम् । नरनारायणौ तत्र पुराणावृषिसत्तमौ
अप्सरांसोबत जलदपणे गंधमादन पर्वतावर जा, जिथे नर आणि नारायण हे प्राचीन, श्रेष्ठ ऋषी—
कुरुतस्तप एकान्ते स्थितौ बदरिकाश्रमे । गत्वा तत्र समीपे तु तयोर्मन्मथ मार्गणैः
एकांतात बदरिकाश्रमात राहून कठोर तप करत आहेत. त्यांच्या जवळ जाऊन, आपल्या प्रेमबाणांनी—
चित्तं कामातुरं कार्यं कुरु कार्यं ममाधुना । मोहयित्वोच्चाटयित्वा विशिखैस्ताडयाशु च
त्यांच्या मनात कामाची तीव्र इच्छा निर्माण कर. माझं काम लगेच पूर्ण कर. त्यांना मोहात पाड, दूर कर आणि आपल्या बाणांनी पटकन घायाळ कर.'
वशीकुरु महाभाग मुनी धर्मसुतावपि । को ह्यस्मिन् सर्वसंसारे देवो दैत्योऽथ मानवः
'हे भाग्यवान, धर्माचे पुत्र असलेल्या त्या ऋषींनाही वश कर. या सगळ्या जगात, देव, दैत्य किंवा माणूस—'
यस्ते बाणवशं प्राप्तो न याति भृशताडितः । ब्रह्माहं गिरिजानाथश्चन्द्रो वह्निर्विमोहितः
'जो तुझ्या बाणांच्या प्रभावाखाली येऊनही, जोरात घायाळ झाल्यावर सुद्धा, मोहात पडत नाही? ब्रह्मा, मी, गिरिजापती, चंद्र आणि अग्नि— सगळेच फसले आहेत.'
गणना कानयोः काम त्वद्बाणानां पराक्रमे । वाराङ्गनागणोऽयं ते सहायार्थं मयेरितः
'हे कामदेवा, तुझ्या बाणांच्या सामर्थ्याची मोजदाद कोण करू शकतो? या सर्व सुंदर अप्सरा मी तुला मदतीसाठी पाठवल्या आहेत.'
आगमिष्यति तत्रैव रम्भादीनां मनोरमः । एका तिलोत्तमा रम्भा कार्यं साधयितुं क्षमा
'तिथे रम्य तिलोत्तमा आणि रंभा इत्यादी येतील. त्यातली रंभा एकटीच हे काम करण्यास समर्थ आहे.'
त्वमेवैकः क्षमः कामं मिलितैः कस्तु संशयः । कुरु कार्यं महाभाग ददामि तव वाच्छितम्
'तरीही, या सर्वांसोबत तू एकटाच हे काम करू शकतोस— यात शंका नाही. हे महाभागा, हे कार्य पूर्ण कर; मी तुला हवी ती गोष्ट देईन.'
प्रलोभितौ मयात्यर्थं वरदानैस्तपस्विनौ । स्थानान्न चलितौ शान्तौ वृथायं मे गतः श्रमः
'मी त्या तपस्व्यांना भरपूर वर देऊनही फसवायचा प्रयत्न केला, तरी ते जागेवरून हलले नाहीत आणि शांत राहिले. माझा सगळा प्रयत्न वाया गेला.'
तथा वै मायया कृत्वा भीषितौ तापसौ भृशम् । तथापि नोत्थितौ स्थानाद्देहरक्षापरौ न तौ
'माझ्यामुळे मोठ्या मायेनं त्यांना घाबरवलं, तरीही ते जागेवरून उठले नाहीत; त्यांना फक्त आपल्या देहाचं रक्षण महत्त्वाचं होतं.'
व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा शक्रं प्राह मनोभवः । वासवाद्य करिष्यामि कार्यं ते मनसेप्सितम्
'व्यास म्हणतो: हे शब्द ऐकून, मनोभवाने इंद्राला उत्तर दिलं, 'हे वासवा, तुझ्या मनातील काम मी नक्कीच पूर्ण करीन.''
यदि विष्णुं महेशं वा ब्रह्माणं वा दिवाकरम् । ध्यायन्तौ तौ तदास्माकं भवितारौ वशौ मुनी
'जर ते दोघे विष्णू, महेश, ब्रह्मा किंवा सूर्य यांचा ध्यान करत असतील, तर ते आमच्या वश होऊ शकतात.'
देवीभक्तं वशीकर्तुं नाहं शक्तः कथञ्चन । कामराज महाबीजं चिन्तयन्तं मनस्यलम्
'पण देवीचे भक्त असलेल्यांना मी कधीही वश करू शकत नाही, विशेषतः जो मनात नेहमी काममहाबीजाचा विचार करतो.'
तां देवीं चेन्महाशक्तिं संश्रितौ भक्तिभावतः । न तदा मम बाणानां गोचरौ तापसौ किल
'जर त्या तपस्व्यांनी भक्तिभावाने महाशक्ती देवीचा आश्रय घेतला असेल, तर माझ्या बाणांचा त्यांच्यावर काहीही परिणाम होत नाही.'
इन्द्र उवाच गच्छ त्वं च महाभाग सर्वैस्तत्र समुद्यतैः । कार्यं ममातिदुःसाध्यं कर्ता हितमनुत्तमम्
इंद्र म्हणाला, "हे भाग्यवान, सर्व तयार असलेल्या लोकांसह तू तिकडे जा. माझं फार कठीण असं काम तुला पूर्ण करावं लागेल आणि त्यातून सर्वश्रेष्ठ कल्याण साधावं लागेल."
व्यास उवाच इति तेन समादिष्टा ययुः सर्वे समुद्यताः । यत्र तौ धर्मपुत्रौ द्वौ तेपाते दुष्करं तपः
व्यास म्हणाले, "त्याच्या आज्ञेनुसार, सर्व तयार झालेले तिथे गेले, जिथे धर्माचे ते दोन पुत्र कठोर तप करत होते."
अप्सरां नारायणसमीपे प्रार्थनाकरणम् व्यास उवाच प्रथमं तत्र सम्प्राप्तो वसन्तः पर्वतोत्तमे । पुष्पिताः पादपाः सर्वे द्विरेफालिविराजिताः
व्यास म्हणाले, "सर्वप्रथम वसंत तिथे त्या उंच डोंगरावर पोहोचला. सगळ्या झाडांना फुलं आली होती आणि मधमाश्यांच्या गूंजांनी ते शोभून दिसत होते."
आम्राश्च बकुला रम्यास्तिलकाः किंशुकाः शुभा । सालास्तालास्तमालाश्च मधूकाः पुष्पिता बभुः
आंबा, सुंदर बकुळ, तिलक, शुभ किंशुक, साल, ताड, तमाळ आणि फुललेल्या मधूकाची झाडं सर्वत्र फुलांनी बहरली होती.
बभूवुः कोकिलालापा वृक्षाग्रेषु मनोहराः । वल्ल्योऽपि पुष्पिताः सर्वा आलिलिङ्गुर्नगोत्तमान्
झाडांच्या टोकांवर कोकिळांचे गोड स्वर मन मोहून टाकत होते. सगळ्या फुललेल्या वेलींनी मोठ्या झाडांना अलगद बिलगून घेतलं होतं.
प्राणिनः स्वासु भार्यासु प्रेमयुक्ताः स्मरातुराः । बभूवुश्चातिमत्ताश्च क्रीडासक्ताः परस्परम्
सर्व प्राणी आपल्या जोडीदारांवर प्रेमाने आणि कामभावनेने भारावून गेले होते. ते अतिशय आनंदात आणि एकमेकांशी खेळण्यात मग्न झाले होते.
ववुर्मन्दाः सुगन्धाश्च सुस्पर्शा दक्षिणानिलाः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि मुनीनामपि चाभवन्
मंद, सुगंधी आणि थंड दक्षिण वारे वाहू लागले. त्या वार्यामुळे अगदी ऋषींचीही इंद्रिये अस्वस्थ झाली.
रतियुक्तस्ततः कामः पूरयन्पञ्चमार्गणान् । चकार त्वरितस्तत्र वासं बदरिकाश्रमे
नंतर रतीसोबत कामदेव तिथे बदरिकाश्रमात वेगाने आला आणि आपल्या पाच बाणांनी सर्वत्र मोह पसरवला.
रम्भा तिलोत्तमाद्याश्च गत्वा तत्र वराश्रमे । गानं चकुः सुगीतज्ञाः स्वरतानसमन्वितम्
रंभा, तिलोत्तमा आणि इतर अप्सरा त्या सुंदर आश्रमात गेल्या आणि त्या सर्व गाण्यात पारंगत असल्याने, सुंदर स्वरात गाऊ लागल्या.
तच्छ्रुत्वा मधुरोद्गीतं कोकिलानाञ्च कूजितम् । भ्रमरालिविरावञ्च प्रबुद्धौ तौ मुनीश्वरौ
त्या गोड गाण्याचा आणि कोकिळांच्या कुजनाचा, तसेच मधमाश्यांच्या गूंजांचा आवाज ऐकून ते दोन्ही महान ऋषी जागे झाले.
ऋतुराजमकाले तु दृष्ट्वा तौ पुष्पितं वनम् । जातौ चिन्तापरौ तत्र नरनारायणावृषी
ऋतूच्या वेळी नसताना सगळं वन फुललेलं पाहून नर आणि नारायण हे दोघे ऋषी खोल विचारात पडले.
किमद्य शिशिरापायः संभृतः समयं विना । प्राणिनो विह्वलाः सर्वे लक्ष्यन्तेऽतिस्मरातुराः
"आज हिवाळा वेळेपूर्वी संपला आहे का? सगळे प्राणी अस्वस्थ दिसत आहेत आणि कामभावनेने ग्रासलेले आहेत."
कालधर्मविपर्यासः कथमद्य दुरासदः । नरं नारायणः प्राह विस्मयोत्कुल्ललोचनः
"आज काळाचा हा असा उलटफेर कसा झाला?" असे म्हणत नारायण विस्मयाने डोळे मोठे करून नराला म्हणाला.
नारायण उवाच पश्य भ्रातरिमे वृक्षाः पुष्पिताः प्रतिभान्ति वै । कोकिलालापसङ्घुष्टा भ्रमरालिविराजिताः
नारायण म्हणाले, "भाऊ, पाहा, ही झाडं फुलांनी बहरली आहेत. कोकिळांच्या गोड आवाजाने आणि मधमाश्यांच्या गूंजांनी सगळीकडे गोडवा पसरला आहे."